Neon Işıkların Ardındaki Karanlık: Grand Theft Auto: Vice City’nin İki Yüzü

Bölüm 1: İki Şehrin Hikayesi – Beklenti ve Gerçeklik

Grand Theft Auto serisinin altıncı büyük oyununun ilk fragmanı yayınlandığında, milyonlarca oyuncunun zihninde kolektif bir elektriklenme yaşandı. Ekranda beliren o tanıdık “Vice City” tabelası, sadece coğrafi bir lokasyonu değil, bir neslin çocukluğuna ve ilk gençliğine dair silinmez hatıraları da tetikledi. Bu heyecan dalgasının ardında yatan temel neden, serinin hayranlarının Vice City ismini duyduklarında hissettikleri o tarifsiz, sıcak ve neredeyse rüya gibi olan nostalji hissidir. İnsanlar, Grand Theft Auto VI’nın Vice City’de geçeceğini öğrendiklerinde, zihinlerinde canlanan imge, teknik bir yazılım ürünü olmaktan çok öte, bir duygu durumuydu. Onlara göre Vice City, neon ışıklarının hiç sönmediği, pastel renkli takım elbiselerin rüzgarda dalgalandığı, palmiye ağaçlarının altında süzülen spor arabaların motor seslerinin Michael Jackson şarkılarına karıştığı, sonsuz bir 80’ler partisiydi. Bu, Vice City’nin “beklenti” tarafıdır; zihnimizde yıllar içinde inşa ettiğimiz, kusursuzlaştırılmış, cilalanmış ve gerçekliğin pürüzlerinden arındırılmış o muazzam neon rüyası. Ancak, bugün bir PlayStation 2’yi fişe takıp ya da modern bir bilgisayarda oyunun orijinal sürümünü açıp o dünyaya geri döndüğümüzde, karşılaştığımız manzara hafızamızdaki bu canlı tablodan şaşırtıcı derecede farklıdır. Hatta bu fark, basit bir grafiksel yaşlanma durumuyla açıklanamayacak kadar derindir. İşte tam bu noktada, “gerçeklik” devreye girer ve bize oyunun aslında neye benzediğini, hafızamızın bizi nasıl yanılttığını ve bu yanılgının altında yatan o tuhaf, tekinsiz güzelliği gösterir.

Oyun dünyasında “vibe” ya da atmosfer denilen kavram, genellikle grafik kalitesinin ötesinde, sanat tasarımı, müzik ve dünya inşasının bir araya gelerek oluşturduğu ruh halini tanımlar. Vice City denildiğinde akla gelen “vibe”, tartışmasız bir şekilde oyun tarihinin en güçlü atmosferlerinden biridir. Ancak bu atmosferin bileşenlerini incelediğimizde, oyuncuların hatırladığı o canlılık ile ekranda gördükleri solukluk arasında devasa bir uçurum olduğunu fark ederiz. de belirtildiği gibi, oyunun fragmanlarında ve hafızalarda yer eden o neon rüyası, aslında oyunun toplam haritasının ve süresinin belki de sadece yüzde onluk bir kısmını oluşturur. Geriye kalan yüzde doksanlık kısım ise gri, boş, sessiz, tuhaf ve bazen de ürkütücü derecede ıssızdır. Peki, nasıl oluyor da beynimiz bu gri ve boş alanları silip, yerine sürekli parlayan bir neon şehri inşa ediyor? Bu sorunun cevabı, insan psikolojisinin anıları işleme biçiminde ve oyunun teknik sınırlamalarının yarattığı o eşsiz boşluklarda gizlidir.

Oyuncuların Vice City’ye dair anılarını şekillendiren en güçlü faktörlerden biri, nostalji filtresi dediğimiz psikolojik mekanizmadır. Bu mekanizma, geçmişteki deneyimleri olduğundan daha parlak, daha net ve daha duygusal bir şekilde hatırlamamıza neden olur. Tıpkı eski bir fotoğrafın kenarlarındaki yıpranmışlığı görmezden gelip sadece gülümseyen yüzlere odaklanmamız gibi, oyuncular da Vice City’yi hatırlarken düşük çözünürlüklü dokuları, köşeli karakter modellerini ve boş arazileri filtrelerler. Zihin, bu eksiklikleri dönemin popüler kültürüyle, radyoda çalan o efsanevi şarkılarla ve oyunun kapağındaki o stilize edilmiş sanat çalışmalarıyla doldurur. Buna bir nevi “zihinsel HD remaster” diyebiliriz. Biz oyunu oynarken, beynimiz ekrandaki pikselleri alır ve onları hayal gücümüzün sınırsız işlemci gücüyle işleyerek, olduğundan çok daha detaylı bir dünyaya dönüştürür. Bu durum, “Mandela Etkisi”ne benzer bir yanılsama yaratır; milyonlarca insan, oyunda aslında var olmayan detayları, hiç yaşanmamış anları veya hiç gidilmemiş mekanları varmış gibi hatırlar. Örneğin, birçok oyuncu Ocean Drive’daki neon ışıkların tüm şehre yayıldığını zanneder, oysa ki şehrin iç kesimlerine, sanayi bölgelerine veya ikinci adanın arka sokaklarına girdiğinizde, o ışıltı yerini derin bir karanlığa ve endüstriyel bir griliğe bırakır.

Bu yanılsamanın bir diğer sebebi de oyunun estetik köklerinin, son yıllarda internet kültüründe büyük bir patlama yapan “Vaporwave” akımıyla kurduğu ilişkidir. Vice City, farkında olmadan Vaporwave estetiğinin atalarından biri haline gelmiştir. Pembe ve mavi tonların hakimiyeti, eski teknolojilere duyulan özlem, 80’lerin tüketim kültürünün melankolik bir şekilde yeniden üretimi, hem Vice City’nin hem de Vaporwave’in ortak paydasıdır. Ancak Vaporwave, özünde bir “hayalet” estetiğidir; var olmayan bir geçmişin, yaşanmamış bir geleceğin özlemidir. Vice City de tam olarak budur: Asla var olmamış bir 1986 Miami’sinin hayaletidir. Oyunun dünyasında gezinirken hissettiğimiz o tuhaf yalnızlık hissi, aslında Vaporwave’in müzikal ve görsel olarak anlatmaya çalıştığı “boşluk” hissiyle birebir örtüşür. Oyuncular, bu estetiğin yarattığı büyüye kapılarak, oyunun teknik yetersizliklerini bir sanat tercihi olarak yorumlama eğilimindedir. Oysa ki, Rockstar Games o dönemde bu oyunu yaparken muhtemelen bir sanat akımı başlatmayı değil, sadece PlayStation 2’nin sınırlı belleğine devasa bir şehri sığdırmayı hedefliyordu.

Gerçekliğe döndüğümüzde, Vice City’nin haritasının büyük bir kısmının aslında modern terminolojide “Liminal Space” (Eşik Mekân) olarak adlandırılabilecek alanlardan oluştuğunu görürüz. Liminal mekanlar, genellikle geçiş noktalarıdır; bir yerden bir yere giderken kullanılan ama içinde durulup yaşanmayan, insansız, zamansız ve bağlamsız alanlardır. Boş koridorlar, gece yarısı ıssızlaşan otoparklar, terk edilmiş alışveriş merkezleri veya sisli otoyollar bu kavrama örnektir. Vice City, baştan aşağı bir liminal mekan koleksiyonudur. Oyunda, özellikle görevlerin olmadığı anlarda şehri dolaşırken karşılaştığınız o devasa boş çim alanlar, hiçbir yere çıkmayan arka sokaklar, üzerinde tek bir arabanın bile geçmediği geniş asfalt düzlükler, oyuncuya açıklanamaz bir tekinsizlik hissi verir. Bu alanlar, oyunun aceleye getirilmiş geliştirme sürecinin bir sonucu olarak orada kalmış olabilirler, ancak sonuçta yarattıkları atmosfer, oyunun o neşeli ve renkli imajının altına gizlenmiş karanlık bir melankoliyi besler. Şehrin bu boşlukları, sanki birileri oraya bir bina yapmayı planlamış ama son anda vazgeçmiş ya da bir felaket olmuş ve herkes orayı terk etmiş gibi bir izlenim yaratır. Bu durum, oyunun dünyasını yaşayan bir şehirden ziyade, terk edilmiş bir film setine ya da rüya ile kabus arasında sıkışıp kalmış bir simülasyona dönüştürür.

Bu tekinsizlik hissi, oyunun teknik altyapısının yetersizliğiyle birleştiğinde daha da güçlenir. Dönemin donanım kısıtlamaları nedeniyle, oyun motoru (RenderWare) belirli bir mesafenin ötesini çizmekte zorlanırdı. Bu teknik sorunu aşmak için kullanılan sis efektleri, bulanıklık filtreleri ve düşük çözünürlüklü uzak mesafe çizimleri (LOD), şehri olduğundan daha gizemli ve ulaşılmaz gösterirdi. Bir oyuncu olarak sahil şeridinde durup ufka baktığınızda, sonsuz bir okyanus değil, sanki dünyanın sonuna gelmişsiniz gibi bir boşluk görürdünüz. Aynı şekilde, şehrin binaları uzaktan bakıldığında sadece karton kutular üzerine yapıştırılmış fotoğraflar gibi dururken, yanlarına yaklaştığınızda aniden detaylanmaya başlardı. Bu “pop-in” etkisi, yani nesnelerin aniden var olması durumu, oyunun gerçekliğini zedelemek yerine, ona sürreal bir rüya mantığı kazandırırdı. Sanki Tommy Vercetti, sadece kendisinin gözlemlediği anlarda var olan, o arkasını döndüğünde yok olan bir Truman Show dünyasında yaşıyordu. Bu teknik kusurlar, bugün bakıldığında birer hata gibi görünse de, o dönemde oyunun “tuhaf” atmosferini besleyen en önemli unsurlardı.

Oyunun ses tasarımı da bu ikiliği destekleyen bir diğer unsurdur. Vice City denildiğinde herkesin aklına o efsanevi radyo istasyonları gelir; Flash FM, V-Rock, Wave 103… Bu şarkılar, oyunun “neon rüyası” tarafını temsil eder. Müziğin sesi açıkken her şey yolundadır; 80’lerin enerjisi damarlarınızda akar, hayat hızlı ve renklidir. Ancak, bir an için arabayı durdurup, radyoyu kapatıp sokağa indiğinizde duyduğunuz şey, o rüyanın çatırdama sesleridir. Rüzgarın uğultusu, uzaktan gelen belirsiz bir siren sesi, tek tük geçen yayaların anlamsız mırıltıları ve bazen de sadece derin bir sessizlik. Bu sessizlik, modern oyunlardaki gibi yaşayan, nefes alan bir şehrin ortam sesi değildir. Bu, dijital bir boşluğun, veri yığınlarının arasındaki sessizliğin sesidir. İşte o anlarda, Vice City’nin o neşeli maskesi düşer ve altından o yalnız, izole ve soğuk gerçeklik çıkar. Oyuncu, bir anda partinin bittiği ve herkesin evine gittiği, geriye sadece çöp yığınlarının ve sönmüş ışıkların kaldığı bir sabahın kör vaktinde bulur kendini. Bu kontrast, oyunun sadece bir eğlence aracı olmasının ötesine geçip, oyuncunun ruhunda iz bırakan bir deneyime dönüşmesini sağlar.

Bu bağlamda, Vice City’nin “gerçek” yüzü, aslında bir başarısızlık değil, tesadüfi bir başarı hikayesidir. Geliştirici ekip Rockstar North, bir önceki oyun olan Grand Theft Auto III’ün başarısının ardından, inanılmaz derecede kısa bir sürede, yaklaşık dokuz ay gibi bir zaman diliminde bu oyunu tamamlamak zorundaydı. Bu sıkışık takvim, geliştiricilerin şehrin her santimetrekaresini detaylandırmasına, her köşeyi anlamlı içeriklerle doldurmasına engel oldu. Zorunlu olarak bazı alanlar boş bırakıldı, bazı binalar kopyala-yapıştır yöntemiyle çoğaltıldı, bazı fikirler yarım kaldı. Ancak bu eksiklikler, oyunun dokusunda öylesine organik bir boşluk yarattı ki, oyuncular bu boşlukları kendi hayal güçleriyle doldurmak zorunda kaldı. Modern oyun endüstrisinin, her pikseli planlanmış, her saniyesi tasarlanmış ve oyuncuya bir an bile nefes aldırmayan o boğucu mükemmeliyetçiliğinin aksine, Vice City’nin bu “kusurlu” yapısı, oyuncuya düşünme, hissetme ve sadece “olma” alanı tanıdı. Bu yüzden, devasa boş araziler birer hata değil, birer tefekkür alanı haline geldi. Oyuncular, görev peşinde koşmadıkları zamanlarda, bu boşluklarda amaçsızca dolaşırken, oyunun onlara sunduğu o melankolik özgürlüğü tattılar.

İnsan hafızasının seçiciliği, bu boşlukları genellikle görmezden gelse de, oyunun bilinçaltımızdaki etkisi tam da bu boşluklardan kaynaklanır. Vice City’yi düşündüğümüzde aklımıza gelen ilk görüntüler Lance Vance ile helikopterde uçmak ya da Malibu Club’da dans etmek olabilir. Ancak bizi o dünyaya tekrar tekrar çeken şey, aslında isimlendiremediğimiz o “garip” histir. O his, gece yarısı Washington Beach’te yürürken, etrafta kimseler yokken ve sadece sokak lambalarının cızırtısı duyulurken hissettiğimiz o ürpertiyle karışık huzurdur. O his, Little Haiti’nin arka sokaklarında, çürümeye yüz tutmuş barakaların arasında dolaşırken hissettiğimiz o terk edilmişliktir. O his, havaalanı terminalinde amaçsızca yürüyen ve aslında bir yere gitmeyen o NPC’lerin yüzlerindeki donuk ifadeye bakarken hissettiğimiz o yabancılaşmadır. Vice City, bir suç simülasyonu olmasının ötesinde, modern insanın şehir hayatında hissettiği yalnızlığın ve izolasyonun, 80’ler nostaljisiyle paketlenmiş dijital bir yansımasıdır.

Bu giriş bölümünde ele aldığımız “beklenti ve gerçeklik” çatışması, aslında bu yazı dizisinin geri kalanında inceleyeceğimiz tüm mekanların ve detayların temelini oluşturuyor. Ocean Drive’ın ışıltılı cephelerinden, North Point Mall’un tüketim tapınağı görünümlü ıssız koridorlarına; Prawn Island’ın çürüyen malikanelerinden, havaalanının tekinsiz yolcularına kadar her bir nokta, bu ikiliği barındırır. Vice City, iki farklı oyunun, iki farklı vizyonun ve iki farklı ruh halinin aynı diskte birleşmiş halidir. Bir yanda fragmanlardaki o vaat edilmiş cennet, diğer yanda ise geliştiricilerin uykusuz gecelerinde kodladığı, sınırları zorlayan ama yer yer dikişleri patlamış o gri gerçeklik. Bizim görevimiz, nostalji gözlüklerini bir kenara bırakıp, bu gri alanlara, bu dikiş izlerine ve bu boşluklara daha yakından bakmak. Çünkü gerçek sanat, bazen kusursuzlukta değil, tamamlanmamışlığın bıraktığı o eşsiz boşlukta gizlidir. Oyunu sadece hatırladığımız gibi değil, olduğu gibi görmek, ona duyduğumuz saygıyı azaltmak bir yana, onun ne kadar özel ve tekrar edilemez bir proje olduğunu anlamamızı sağlayacaktır. Neon ışıklarının ardındaki karanlığa daldığımızda, orada bulacağımız şey sadece teknik yetersizlikler değil, aynı zamanda oyun tarihinin en atmosferik ve en yanlış anlaşılmış şaheserlerinden birinin anatomisi olacaktır. Ve bu anatomi, bize sadece bir oyun hakkında değil, kendi hafızamız, algımız ve geçmişe duyduğumuz özlem hakkında da çok şey söyleyecektir.

Bölüm 2: Vitrin Süsü – Ocean Drive ve Yanılsama Sanatı

Grand Theft Auto: Vice City’nin açılış sekansı, oyun tarihinin en ustaca kurgulanmış yanılsamalarından biridir. Oyuncunun kontrolü ilk kez eline aldığı o an, Tommy Vercetti’nin Ocean View Oteli’nin kapısından dışarı adımını atmasıyla başlar. Kamera arkadan hafifçe yaklaşır, güneş göz kamaştırıcı bir parlaklıkla ekranı doldurur ve önümüzde uzanan manzara, bir önceki bölümde bahsettiğimiz o kolektif rüyanın vücut bulmuş halidir. Ocean Drive. Burası sadece bir cadde değil, oyunun vitrini, pazarlama yüzü ve oyuncuya verilen en büyük sözdür. Ancak bu söz, tıpkı oyunun hikayesindeki suç imparatorluğu vaatleri gibi, aslında temelsiz bir illüzyona dayanır. Ocean Drive, oyun tasarımcılarının elindeki tüm teknik imkanları, sanat bütçesini ve poligon sınırlarını cömertçe harcadıkları, haritanın geri kalanından tamamen izole edilmiş bir “Potemkin Köyü”dür. Tarihte Rus Çariçesi II. Katerina’yı etkilemek için Grigori Potemkin tarafından inşa ettirilen, sadece ön cepheleri boyalı ama arkaları boş o sahte köyler gibi, Ocean Drive da oyuncuyu etkilemek için tasarlanmış muazzam bir sahne dekorudur. Bu bölgeyi derinlemesine incelediğimizde, oyunun geri kalanındaki o tekinsiz boşluğun nedenini daha iyi anlarız: Çünkü oyunun tüm yaşam enerjisi, bu tek bir caddenin cephesine hapsedilmiştir.

Ocean Drive’ın mimari yapısını analiz ettiğimizde, Rockstar North’un teknik bir sihirbazlık yaptığını görürüz. Oyunun geçtiği 1986 yılı Miami’sinin o ikonik Art Deco mimarisi, burada neredeyse birebir kopyalanmıştır. Colony Hotel, Beacon Hotel ve elbette oyunun başlangıç noktası olan Ocean View Hotel gibi yapılar, pastel renkleri, geometrik süslemeleri ve neon tabelalarıyla göz alıcıdır. Ancak dikkatli bir gözle bakıldığında, bu binaların aslında son derece basit geometrik kutulardan ibaret olduğu anlaşılır. Oyun motorunun poligon sınırlarını zorlamamak adına, binaların karmaşık mimari detayları üç boyutlu modellemelerle değil, son derece detaylı çizilmiş iki boyutlu dokularla (texture) sağlanmıştır. Pencereler, balkon korkulukları, hatta bazı sütunlar bile aslında düz bir duvara yapıştırılmış resimlerden ibarettir. Bu, oyun dünyasında “baked lighting” (pişmiş ışıklandırma) ve “texture mapping” tekniklerinin zirveye ulaştığı noktadır. Gündüz vakti güneşin vurduğu o cephelerdeki gölgeler bile çoğu zaman gerçek zamanlı hesaplanmaz, dokunun kendisine çizilmiştir. Yani bina, aslında üzerinde “bina resmi” olan bir kutudur. Ancak oyuncu, o sırada Michael Jackson’ın “Billie Jean” şarkısının ritmine ve altındaki spor arabanın hızına odaklandığı için, bu iki boyutlu hileyi fark etmez. Beyin, bu basit geometrik şekilleri alır ve onları yaşayan, nefes alan, lüks oteller olarak kodlar.

Bu yanılsamanın en kırılgan olduğu ve aynı zamanda en gerçekçi hissettirdiği anlar, de vurgulandığı üzere, bu ışıltılı cephelerin arkasına geçtiğimiz anlardır. Orijinal videoda Any Austin’in belirttiği gibi, Miami Beach’in gerçek hayattaki yapısı ile oyunun yapısı arasındaki en çarpıcı benzerlik, ana caddenin hemen arkasında uzanan o dar, karanlık ve kirli ara sokaklardır. Ocean Drive’ın o şaşaalı otellerinin hemen arkasına dolandığınızda, neon ışıklarının ulaşmadığı, pastel renklerin yerini beton grisine ve çöp konteynerlerinin paslı yeşiline bıraktığı bir “sahne arkası” ile karşılaşırsınız. Burası, illüzyonun bittiği ve prodüksiyonun gerçek yüzünün göründüğü yerdir. İlginçtir ki, bu ara sokaklar, oyunun en düşük poligonlu ve en az detaya sahip bölgelerinden biri olmasına rağmen, oyuncuda “hiper-spesifik” anıları tetikleme gücüne sahiptir. Bunun sebebi, ön cephenin aşırı stilize edilmiş bir fantezi sunmasına karşın, arka sokağın evrensel bir gerçekliği temsil etmesidir. Dünyanın neresinde olursanız olun, lüks bir caddenin arka sokağı hep aynıdır: Kirli, sessiz ve biraz tekinsiz. Oyun, bu tezatlığı bilerek veya bilmeyerek o kadar başarılı bir şekilde kullanır ki, oyuncu o dar aralıktan geçip tekrar ana caddeye çıktığında, sanki bir tiyatro oyununun kulisinden sahneye fırlamış gibi hisseder. Bu geçiş, Vice City’nin dünyasının sadece bir oyun alanı değil, katmanlı bir gerçeklik simülasyonu olduğu hissini güçlendirir.

Bu noktada, oyunun görsel kimliğini belirleyen ve Ocean Drive’ı hafızalarımızda bu kadar canlı kılan teknik bir tercihten, “Trails” (İzler) efektinden bahsetmek zorundayız. PlayStation 2 donanımı, 2002 yılında piyasaya sürülen böylesine devasa bir açık dünyayı işlerken sınırlarının sonuna kadar zorlanıyordu. Özellikle Ocean Drive gibi çok sayıda neon ışığının, hareketli aracın ve yayanın olduğu bir bölgede, kare hızının (FPS) düşmesi kaçınılmazdı. Ayrıca, o dönemin televizyonları ve oyun konsolları, kenar yumuşatma (anti-aliasing) konusunda bugünkü kadar yetenekli değildi; yani her şey tırtıklı ve keskin kenarlı görünüyordu. Rockstar mühendisleri, bu teknik kusurları örtmek ve oyuna özgün bir hava katmak için dahiyane bir çözüm buldular: Ekranın tamamına yayılan, hareket halindeki nesnelerin arkasında hayaletimsi bir iz bırakan ve görüntüyü hafifçe bulanıklaştıran bir “post-processing” efekti. Bu efekt, menüde “Trails” olarak adlandırılıyordu ve varsayılan olarak açık geliyordu.

Trails efekti, teknik bir kusur örtücü olmanın çok ötesine geçerek oyunun sanatsal imzasını oluşturdu. Bu bulanıklık ve renklerin birbirine geçmesi (color bleeding) durumu, oyuna tıpkı 1980’lerden kalma bir VHS kaset izliyormuşsunuz havası verdi. Neon ışıkları, bu efekt sayesinde sadece birer parlak nokta olmaktan çıkıp, etraflarına haleler saçan, havada asılı kalan ışık huzmelerine dönüştü. Araba farları, arkalarında uzun kırmızı çizgiler bırakarak Akira filmindeki o ikonik sahneleri andıran görüntüler oluşturdu. Bu teknik tercih, düşük çözünürlüklü kaplamaları ve düşük poligonlu modelleri yumuşatarak, beynin onları daha detaylı algılamasını sağladı. Eğer bugün oyunun PC sürümünü açıp bu efekti kapatırsanız, Vice City’nin büyüsünün yarısının kaybolduğunu görürsünüz. Görüntü netleşir, ancak o “rüya” hali biter. Kaplamaların ne kadar düşük kaliteli olduğu, binaların ne kadar kutu gibi durduğu ve renklerin aslında o kadar da canlı olmadığı acı bir şekilde ortaya çıkar. Trails efekti, Ocean Drive’ın makyajıdır; o olmadan cadde, sabahın ilk ışıklarında makyajı akmış yorgun bir parti müdavimine benzer. Bu durum, teknik sınırlamaların nasıl sanatsal bir avantaja dönüştürülebileceğinin oyun tarihindeki en büyük derslerinden biridir.

Ocean Drive’ın bir diğer yanılsaması da “yaşam” hissidir. bahsedildiği gibi, oyunun girişinde oyuncu kendini patencilerin, turistlerin ve üstü açık arabaların olduğu bir karnavalın içinde bulur. Ancak bu yoğunluk, tamamen script’lerle (senaryo kodlarıyla) desteklenmiş suni bir kalabalıktır. Oyun, oyuncunun bu bölgede olduğunu algıladığında, NPC (oyuncu olmayan karakter) ve araç spawn (yaratılma) oranlarını maksimuma çıkarır. Özellikle gece olduğunda, bu bölgedeki neon ışıklarının yarattığı atmosfer, aslında çok sığ olan etkileşim olanaklarını gizler. Oyuncu, caddenin karşısındaki Malibu Club’a veya bir otele girmek istediğinde, aslında açık dünya deneyiminden koparılır. Kapıdan içeri adım attığınızda oyun anlık olarak durur, bir yükleme ekranı girer ve sizi tamamen farklı bir iç mekan haritasına ışınlar. Ocean View Oteli’nin lobisi veya Tommy’nin odası, teknik olarak dış dünyadaki Ocean Drive ile aynı fiziksel düzlemde değildir. Onlar, haritanın bambaşka bir yerinde, belki de gökyüzünde asılı duran izole kutulardır. Bu yükleme ekranları, dışarıdaki vitrin ile içerideki yaşam alanı arasındaki bağı koparır. GTA IV ve sonrasında gördüğümüz o kesintisiz iç-dış mekan geçişlerinin yokluğu, Vice City’de binaların birer “hacim” değil, sadece birer “yüzey” olduğu hissini pekiştirir. Siz o kapıdan girene kadar, otelin içi aslında yoktur; sadece kapının ardındaki karanlık bir boşluktur.

Yine de bu vitrin süsünün en etkileyici yanı, oyuncuya hissettirdiği “aidiyet” duygusudur. Transkriptteki anlatıcının, gerçek Miami’ye gittiğinde yaşadığı o dejavu hissi, oyunun mimari başarısının kanıtıdır. Oyunun tasarımcıları, Miami’deki Colony Hotel’in o ikonik mavi neonlarını veya Clevelander Hotel’in havuz alanını oyuna aktarırken, sadece görsel bir kopyalama yapmamış, mekanın “ruhunu” yakalamışlardır. Bu ruh, mimarinin kendisinden ziyade, ışığın mimariyle kurduğu ilişkide gizlidir. Vice City’de güneş batarken gökyüzünün aldığı o mor-turuncu renk ile binaların cephesinde yanmaya başlayan neonların pembe-turkuaz karışımı, oyuncunun retinasına öylesine güçlü bir şekilde kazınır ki, yıllar sonra bile bu renk paletini nerede görse aklına Ocean Drive gelir. Bu, “Synthwave” estetiğinin görsel manifestosudur. Ancak unutulmamalıdır ki, bu renk paleti de bir yanılsamanın parçasıdır. Oyunun renk düzeltme (color grading) algoritmaları, özellikle bu bölgede renkleri daha satüre ve kontrastlı göstermek üzere ayarlanmıştır. Şehrin batısındaki fakir mahallelere, Little Havana’ya gittiğinizde bu renk cümbüşü yerini daha toprak tonlarına ve soluk renklere bırakır. Ocean Drive, oyunun mücevheridir ve oyun motoru, tüm kaynaklarını bu mücevherin parlaması için harcar.

Bu bölgedeki detay seviyesinin (Level of Detail – LOD) yönetimi de ilginç bir teknik cambazlık içerir. Ocean Drive boyunca hızla araba sürerken, uzaktaki binaların detaylarının kaybolduğunu, neonların sadece bulanık renk lekelerine dönüştüğünü fark edersiniz. Ancak bu durum, oyunun atmosferine zarar vermez, aksine o “sarhoş edici hız” hissini güçlendirir. Binaların önündeki palmiye ağaçları, aslında birbirini tekrar eden birkaç modelden ibarettir, ancak rüzgarda sallanma animasyonları ve üzerlerine düşen dinamik ışıklandırma sayesinde her biri eşsiz görünür. Kaldırım taşlarının dokusu, üzerindeki su birikintisi efektleri (ki bunlar aslında sadece daha parlak (specular) haritalardır), hepsi bu vitrinin inandırıcılığını artırmak için yerleştirilmiş mikro detaylardır. Ancak en büyük hile, binaların içidir. Ocean Drive’daki otellerin pencerelerine baktığınızda, içeride perdeler, bazen silüetler görürsünüz. Bunlar tamamen “fake interior” (sahte iç mekan) tekniğiyle, cam dokusunun arkasına yerleştirilmiş derinlik hissi veren resimlerdir. İçeride kimse yoktur, oda yoktur, hayat yoktur. Sadece dışarıdan bakanın göreceği bir tiyatro dekoru vardır.

Sonuç olarak, Ocean Drive, Vice City’nin en büyük başarısı ve aynı zamanda en büyük yalanıdır. Oyunun geri kalanındaki o ıssız, tekinsiz ve yarım kalmış atmosferin tam zıddı olarak, burası aşırı tasarlanmış, aşırı ışıklandırılmış ve aşırı canlı bir noktadır. Oyuncular, oyunun tamamının böyle olduğunu hatırlamak isterler çünkü beynimiz en parlak, en renkli anıları saklamaya meyillidir. Ancak bölüm 1’de bahsettiğimiz gibi, burası haritanın sadece küçük bir şerididir. Bu şeridin arkasındaki ara sokaklar, çöpler ve karanlık köşeler, şehrin gerçek dokusunu oluşturur. Ocean Drive, Tommy Vercetti’nin sahip olmak istediği hayatı temsil ederken, arkasındaki o kirli sokak, geldiği ve muhtemelen kaçamayacağı suç dünyasını temsil eder. Rockstar, teknik sınırlamaları sanatsal bir perdeyle örterek, bize oyun dünyasının gördüğü en güzel vitrini sunmuştur. Ama cama burnumuzu dayayıp dikkatlice baktığımızda, içerideki mankenlerin hareketsiz olduğunu ve dükkanın aslında boş olduğunu görebiliriz. Ve garip bir şekilde, bu boşluk, o neon ışıklarının altında daha da büyüleyici bir hal alır. Vitrin o kadar güzeldir ki, dükkanın boş olması umrumuzda bile olmaz; biz sadece o ışığa bakmak ve hayal kurmak isteriz. İşte Ocean Drive’ın ve Vice City’nin yanılsama sanatı tam olarak budur: Gerçeğin üzerini örten, ama gerçeğin kendisinden daha tatlı olan o muazzam, pikselli yalan.

Bölüm 3: Tüketim Tapınakları ve Tekinsiz Boşluk – North Point Mall

Grand Theft Auto: Vice City’nin haritasında, kuzeyin en uç noktasında yer alan devasa bir yapı, oyunun sunduğu deneyimin belki de en paradoksal anlarını barındırır. North Point Mall. Burası sadece bir alışveriş merkezi değildir; burası, oyunun neon ışıklı dış dünyasından koparılmış, kendi kuralları, kendi fiziği ve en önemlisi kendi sessizliği olan izole bir boyuttur. Bir önceki bölümde Ocean Drive’ın vitrin süslerini ve dış cephe yanılsamalarını incelemiştik. Ancak North Point Mall’a girdiğimizde, bu yanılsamanın yönü değişir. Dışarıda, binaların içine girememenin verdiği bir kapalılık hissi varken, burada devasa bir iç mekanın, oyuncuyu yutan o tekinsiz boşluğuyla karşı karşıya kalırız. Oyun dünyasında iç mekanlar, genellikle oyuncuya güvenli bir sığınak veya detaylı bir etkileşim alanı sunmak için tasarlanır. Fakat Vice City’nin bu betonarme tüketim tapınağı, 1980’lerin alışveriş merkezi kültürünü simüle etmeye çalışırken, kazara modern bir korku hikayesinin mekan tasarımını ortaya çıkarmıştır. Kapıdan içeri adımınızı attığınızda ve o kısa yükleme ekranı (loading screen) belirdiğinde, aslında güneşli Miami simülasyonundan çıkıp, zamanın ve mekanın donduğu, sonsuz bir döngünün hüküm sürdüğü bir arafın içine düşersiniz.

Bu mekanın tekinsizliğini besleyen en belirgin görsel unsur, şüphesiz ki tavan tasarımıdır, ya da daha doğru bir ifadeyle, tavanın “yokluğu”dur. de dikkat çekildiği üzere, North Point Mall’un tavanı zifiri karanlıktır. Gerçek hayattaki alışveriş merkezleri, genellikle gün ışığını içeri alan devasa cam kubbelerle (skylight) veya mekanı aydınlatan güçlü floresan lambalarla donatılmıştır. Amaç, müşteriyi ferah hissettirmek ve ürünleri parlatmaktır. Vice City’de ise başınızı yukarı kaldırdığınızda, mimari bir yapı değil, sonsuz bir kara delik görürsünüz. Bu teknik tercih, muhtemelen oyun motorunun iç mekan ışıklandırmasını hesaplarken yaşadığı zorlukları aşmak veya çizim yükünü hafifletmek için yapılmıştır. Ancak yarattığı atmosferik etki, teknik bir kısıtlamanın çok ötesine geçer. Bu siyah boşluk, alışveriş merkezini dünyadan koparır. Sanki bu bina, Vice City toprağı üzerinde değil de, uzay boşluğunda süzülen bir istasyonun içindeymiş gibi hissettirir. Tavanın yokluğu, mekandaki yapay ışık kaynaklarının etkisini daha da vurgular ve oyuncuya bilinçaltında şu mesajı verir: “Buradan çıkış yok, gökyüzü yok, sadece tüketim var.” Bu durum, mekanı “Liminal Space” (Eşik Mekân) kavramının en saf örneklerinden biri haline getirir. Tanıdık bir yerdesinizdir (bir AVM), ancak bir şeyler temelden yanlıştır (gökyüzünün yerini karanlık bir hiçliğin alması gibi).

Alışveriş merkezinin kalbi sayılan yemek alanı, yani “Food Court”, bu yanlışlık hissinin zirveye ulaştığı noktadır. Mimari açıdan bakıldığında, yemek alanının konumu bile gariptir. Zemin kattan izole edilmiş, sadece uzun bir yürüyüşle ulaşılabilen yükseltilmiş bir platform üzerine kurulmuştur. Bu tasarım, sanki yemek yemeyi bir ritüel, bir sahne performansı gibi sunar. Ancak sahne boştur. belirtildiği gibi, burası oyuncu için heyecan verici bir detay (gerçek hayattan bir kesit) gibi görünse de, yakından incelendiğinde tam bir hayalet kasabadır. Burada oyunun yapay zeka (AI) programlamasındaki en belirgin eksikliklerden biriyle karşılaşırız: “Navmesh” (Navigasyon Ağı) hataları. Oyun geliştiricileri, NPC’lerin (oyuncu olmayan karakterler) yürüyeceği rotaları belirleyen görünmez ağları, muhtemelen zaman kısıtlaması veya dikkatsizlik nedeniyle yemek alanının masalarına kadar uzatmamıştır. Bu yüzden, aşağıda, ana koridorlarda anlamsızca volta atan o robotik kalabalık, asla yemek alanına çıkıp bir masaya oturmaz. Yemek alanı, erişilebilir olmasına rağmen, oyunun sakinleri tarafından görünmez bir duvarla çevrilmiş yasak bölge gibidir. Oyuncu olarak oraya çıktığınızda, yüzlerce boş sandalye ve dokunulmamış masalarla baş başa kalırsınız. Bu durum, mekana post-apokaliptik bir hava katar. Sanki bir nötron bombası atılmış, binalar sağlam kalmış ama tüm insanlar buharlaşmış gibidir. Sadece siz ve o pikselli, tanımlanamayan yiyecek görselleri baş başasınızdır.

Yiyeceklerden bahsetmişken, bu alandaki dükkanların vitrinleri ve menüleri, oyunun “gerçekçilik” iddiasının en komik ve aynı zamanda en rahatsız edici şekilde kırıldığı noktalardır. Dükkanların üzerindeki ışıklı tabelalarda yer alan yemek fotoğrafları, o kadar düşük çözünürlüklüdür ki, ne olduklarını anlamak için ciddi bir hayal gücü gerekir. Bir hamburger, kahverengi bir leke yığınına; bir pizza dilimi ise sarı ve kırmızının bulanık bir savaşına dönüşür. Bu “low-res” (düşük çözünürlük) estetik, günümüzde nostaljik bir değer taşısa da, oyunun evreninde, tüketilen ürünlerin ne kadar sahte ve yapay olduğunun bir metaforu gibidir. Ama asıl dehşet verici detay, bu dükkanların arkasındaki işgücüdür. North Point Mall’daki neredeyse tüm yemek dükkanlarında, aynı tezgâhın arkasında, aynı kıyafeti giyen, aynı yüz hatlarına sahip “o adam” durur. Bu klonlama durumu, teknik olarak hafıza tasarrufu (RAM kullanımı) için yapılmış bir zorunluluktur; her dükkan için ayrı bir satıcı modeli tasarlamak ve yüklemek, PS2 donanımını çökertebilirdi. Ancak oyun içi deneyim açısından bakıldığında, bu durum Orwellvari bir kabusa dönüşür. Hangi dükkana giderseniz gidin, size hizmet eden kişi aynıdır. Yüzünde donuk bir ifadeyle, sonsuza kadar o tezgahın arkasında durmaya programlanmış, mesaisi asla bitmeyen, evi olmayan, uyumayan bir işçi. Bu “tek tipleştirme”, tüketim toplumunun bireyi nasıl sildiği ve herkesi birbirinin yerine geçebilir dişlilere dönüştürdüğü yönünde, muhtemelen geliştiricilerin bile amaçlamadığı kadar sert bir kapitalizm eleştirisine dönüşür.

Bu mekanın ruhunu analiz ederken, ses tasarımının (Sound Design) oynadığı kritik rolü atlamak imkansızdır. Dışarıdaki şehrin gürültüsü; motor sesleri, kornalar, çatışmalar ve polis sirenleri, AVM’nin kapısından girdiğiniz anda kesilir. Yerini, devasa boşluğun yarattığı derin bir uğultuya ve yankılanan o meşhur “Muzak”a (asansör/AVM müziği) bırakır. Vice City’nin bu iç mekanı, günümüzde “Mallsoft” olarak bilinen müzik ve estetik alt türünün en erken ve en saf örneklerinden birini sunar. Radyoda çalan “Toto – Africa” veya “Hall & Oates – Out of Touch” gibi 80’lerin hit parçaları, bu mekanda duyulduğunda, araba radyosunda duyulduğundan çok daha farklı bir etki yaratır. Şarkılar, boş koridorlarda yankılanır (reverb efekti), tizleşir ve sanki suyun altından geliyormuş gibi boğuklaşır. Bu akustik tercih, mekanı sterilize eder. Dışarıdaki kaosun aksine, burada güvenli ama ruhsuz bir atmosfer vardır. Müzik, sizi rahatlatmak için değil, sessizliği örtmek için oradadır. Ancak AVM o kadar boştur ki, müzik bile yalnızlığınızı yüzünüze vurur. Özellikle gece vakti oyunda AVM’ye girdiğinizde, kapalı dükkanların kepenkleri inmişken o neşeli pop şarkılarının yankılanması, Stanley Kubrick filmlerini aratmayan bir gerilim yaratır.

Peki, North Point Mall aslında neyi temsil eder? 1980’ler Amerika’sı, alışveriş merkezlerinin altın çağıydı. AVM’ler, sadece alışveriş yapılan yerler değil, sosyal hayatın merkezi, gençlerin buluşma noktası ve Amerikan rüyasının somutlaşmış haliydi. Vice City, bu kültürü oyuna aktarırken, bilerek veya bilmeyerek, bu kültürün ne kadar yüzeysel olduğunu da gözler önüne serer. Dükkanların isimlerine baktığımızda (örneğin “Gash” mağazası), Rockstar’ın o dönemki İngiliz mizah anlayışının izlerini ve tüketim kültürüyle dalga geçme isteğini görürüz. Ancak asıl eleştiri, mekanın işlevsizliğinde gizlidir. Oyundaki NPC’ler, bu tapınağa gelirler, yürürler, vitrinlere bakarlar ama asla “satın almazlar”. Ellerinde poşetlerle dolaşan, bir dükkandan çıkıp diğerine giren, para harcayan insanlar yoktur. Sadece amaçsızca yürüyen, yürüyen merdivenleri inip çıkan ve sonsuz bir döngüde sıkışıp kalmış hayaletler vardır. Bu durum, AVM’yi yaşayan bir ticari alandan ziyade, bir tüketim müzesine dönüştürür. Ürünler oradadır, vitrinler parlaktır, müzik çalar, ancak “eylem” yoktur. Bu, kapitalizmin nihai varış noktası gibidir: Tüketimin kendisinin bile anlamını yitirdiği, sadece vitrinlerin ve markaların var olduğu, insanın ise sadece bir dekora dönüştüğü bir evren.

Mağazaların iç tasarımlarındaki tutarsızlık, bu yapaylık hissini daha da derinleştirir. “Vinyl Countdown” gibi bazı dükkanlar, şaşırtıcı derecede detaylıdır. Raflardaki plaklar, duvarlardaki posterler, hatta bahsedildiği gibi kasadaki detaylar, geliştiricilerin buraya özel bir ilgi gösterdiğini kanıtlar. Bu dükkan, kültürel bir objeyi (müziği) sattığı için belki de daha fazla ruh taşır. Ancak hemen yanındaki giyim mağazası veya elektronik dükkanı, sadece duvarlara yapıştırılmış fotoğraflardan ibarettir (texture facade). Bu kontrast, oyuncunun gerçeklik algısını sürekli olarak sarsar. Bir adımda detaylı bir üç boyutlu dünyadayken, bir sonraki adımda iki boyutlu bir tiyatro dekorunun önünde durursunuz. Tıpkı Ocean Drive’ın arka sokaklarında olduğu gibi, burada da illüzyonun dikiş izleri görünür haldedir. Özellikle “Ammu-Nation” gibi silah dükkanlarının AVM içinde yer alması, Amerikan bireysel silahlanma kültürüne ve şiddetin ne kadar metalaştırıldığına dair (yine belki de kasıtsız olmayan) keskin bir hicivdir. Bir yanda çocuk kıyafetleri, hemen yanında ise tam otomatik tüfekler satılmaktadır. Ve bu durum, Vice City evreninde o kadar normaldir ki, kimse yadırgamaz.

North Point Mall’un bir diğer ilginç özelliği de, oyuncunun burayı bir “oyun alanı” (playground) olarak kullanma biçimidir. Görevler dışında buraya gelmek için hiçbir mantıklı sebep yoktur. Bir şey satın alamazsınız (kıyafet değiştirmek ve silah almak dışında), yemek yiyemezsiniz, insanlarla konuşamazsınız. Ancak yine de oyuncular buraya gelir. Neden? Çünkü burası, oyunun kaosundan kaçılabilecek, güvenli ve kontrollü bir alandır. Veya tam tersi, oyuncu burayı kendi kaosunu yaratmak için kullanır. Motosikletle içeri girmek, yürüyen merdivenlerden yukarı sürmek ve o steril sessizliği motor sesiyle yırtmak, oyuncuya oyunun kurallarını çiğneme hazzı verir. AVM’nin geniş koridorları ve çok katlı yapısı, onu mükemmel bir çatışma arenasına dönüştürür. Polislerle burada çatışmaya girdiğinizde, o “Navmesh” hataları ve yapay zekanın sınırlılığı, kaosu daha da eğlenceli hale getirir. Polisler merdivenleri bulamaz, cam korkulukların üzerinden ateş etmeye çalışırken aşağı düşer. Bu anlarda AVM, bir alışveriş merkezinden çıkıp, bir “glitch” (hata) bahçesine dönüşür. Oyuncu, sistemin açıklarını bu kapalı kutuda çok daha net görür.

Sonuç olarak, North Point Mall, Vice City’nin en çelişkili mekanıdır. Dışarıdan bakıldığında şehrin en modern, en lüks ve en canlı yeri olması gerekirken, içeride zamanın durduğu, teknolojinin sınırlarının zorlandığı ve atmosferin korku ile mizah arasında gidip geldiği bir boşluktur. Yemek alanındaki o pikselli pizzalar, zifiri karanlık tavan, her yerde karşımıza çıkan o klon tezgahtar ve fonda yankılanan “Broken Wings” şarkısı… Tüm bunlar birleştiğinde, ortaya çıkan tablo, 80’lerin o şaşaalı dünyasının, aslında ne kadar kırılgan, ne kadar boş ve ne kadar yalnız olduğunu yüzümüze vurur. Burası, neon ışıklarının ulaşamadığı, şehrin bilinçaltıdır. Ve o bilinçaltında, sadece tüketim vaadi ve gerçekleşmeyen hayallerin yankısı vardır. North Point Mall, terk edilmiş değil ama “içi boşaltılmış” bir medeniyetin simülasyonudur; ve biz oyuncular, bu boşlukta yankılanan ayak seslerimizi dinlemekten kendimizi alamayız.

Bölüm 4: “Uncanny Valley” – Robotlar Şehri ve NPC Yapay Zekası

Grand Theft Auto: Vice City’nin ışıltılı sokaklarında, palmiye ağaçlarının gölgesinde ve neon tabelaların altında dolaşırken, oyuncuyu zamanla saran o tuhaf hissin kaynağı, sadece mimari boşluklar veya kaplama hataları değildir. Şehrin asıl tekinsizliği, onu dolduran dijital sakinlerin, yani NPC’lerin (Oyuncu Olmayan Karakterler) davranışlarında gizlidir. Vice City, oyun teknolojisinin çok ilginç bir geçiş dönemine denk gelir. Grand Theft Auto III’ün tamamen kaotik ve ilkel yapay zekası ile Grand Theft Auto IV’ün fizik tabanlı, ağırlığı olan ve mantıklı tepkiler veren gelişmiş yapay zekası arasında sıkışıp kalmış bir “ara form”dur. Bu ara form, insan davranışlarını taklit etmeye çalışan ancak her seferinde milimetrik farklarla başarısız olan bir sistemdir. İşte bu başarısızlık, Masahiro Mori’nin ortaya attığı “Uncanny Valley” (Tekinsiz Vadi) kavramının video oyunlarındaki en belirgin tezahürlerinden birini yaratır. Karşımızdakiler insana benzerler, insan gibi giyinirler, hatta insan gibi konuşmaya çalışırlar; ancak hareketleri, tepkileri ve varoluşsal amaçsızlıkları, onların ruhsuz birer kukla olduğunu haykırır. Vice City’nin nüfusu, yaşayan bir şehrin sakinleri değil, bozuk bir simülasyonun içine hapsedilmiş, hafızası olmayan ve sürekli başa saran robotlardır.

Bu dijital uyumsuzluğun en net görüldüğü yerlerden biri, bir önceki bölümlerde bahsettiğimiz mimari yapıların aksine, tamamen bağlamdan kopuk insan davranışlarının sergilendiği Escobar Uluslararası Havalimanı’dır. de vurgulandığı üzere, havaalanı terminali, NPC yapay zekasının “spawn” (yaratılma) mantığının çöktüğü bir noktadır. Oyunun kodları, karakterleri belirli bölgelere (sahil, şehir merkezi, sanayi bölgesi) göre gruplandırır. Ancak havaalanı, haritanın coğrafi olarak plaj bölgesine yakınlığı ve teknik kodlamadaki bölgelendirme sınırlarının belirsizliği nedeniyle, oyun motorunun kafasını karıştırır. Sonuç, güvenlik dedektörlerinin, silahlı polislerin ve takım elbiseli iş adamlarının arasında, üzerinde sadece bikiniyle dolaşan patenli kızların belirmesidir. Bu görüntü, gerçek hayatta karşılaşılması imkansız bir absürtlük sunar. Bir havaalanı terminalinde, elinde havluyla güneşlenmeye giden birini görmek, oyuncunun “gerçekçilik” algısını yıkar ancak yerine çok daha ilginç bir şey koyar: Rüya mantığı. Rüyalarda da mekanlar ve insanlar birbirine uymaz; tanıdık bir yerdesinizdir ama oraya ait olmayan insanlar vardır. Vice City’nin yapay zekası, bu hatalı kodlama sayesinde, oyuncuya sürekli olarak bir ateşli rüya (fever dream) gördüğünü hissettirir. Terminalde yürüyen o mayolu adam, sadece bir kod hatası değildir; o, bu simülasyonun ciddiyetsizliğinin ve kuralsızlığının bir kanıtıdır.

Ancak bu karakterlerin sadece “nerede” oldukları değil, “nasıl” davrandıkları da incelenmeye değerdir. Vice City, seride NPC’lerin birbirleriyle etkileşime girmeye başladığı ilk oyunlardan biridir. Ancak bu etkileşimler, insani bir derinlikten ziyade, ilkel bir taklit düzeyindedir. bahsedilen, sokak ortasında ölen bir NPC’nin başına toplanan kalabalık örneği, bu durumun en trajikomik özetidir. Rockstar geliştiricileri, oyuna “merak” veya “yardım etme” dürtüsü eklemek istemişlerdir. Bir kaza olduğunda veya biri öldüğünde, etraftaki diğer yapay zeka birimlerinin olay yerine yönelmesi, durup bakması ve kendi aralarında konuşması kodlanmıştır. Kağıt üzerinde bu, yaşayan bir şehir illüzyonu yaratmak için harika bir fikirdir. Ancak pratikte, yapay zekanın sınırlı işlem kapasitesi ve animasyon kütüphanesinin darlığı, ortaya korku filmlerini aratmayan bir sahne çıkarır. İnsanlar (robotlar), yerde yatan cesedin başına toplanır, ona bakar, belki ellerini havaya kaldırıp anlamsızca bağırır, ama asla “gerçek” bir yardımda bulunamazlar. Ambulans çağırmazlar, ilk yardım yapmazlar, sadece “bakarlar”. Ve en ürkütücü kısmı bundan sonra gelir: Yapay zekanın “dikkat süresi” (attention span) sona erdiğinde, ki bu genellikle birkaç saniyedir, sanki yerde bir ceset yokmuş gibi arkalarını dönüp, hiçbir şey olmamışçasına yürümeye devam ederler. Bu ani duygu değişimi, daha doğrusu duygusuzluğa dönüş, onları insanlıktan çıkarıp birer “zombi”ye dönüştürür. Arkadaşları ölmüştür, ama onların tek derdi kodlanmış rotalarında yürümeye devam etmektir. Bu durum, Vice City’deki yaşamın ne kadar ucuz ve anlamsız olduğunun altını çizer. Kimse kimseyi gerçekten önemsemez, çünkü kimse gerçekten “var” değildir.

Bu varoluşsal krizin teknik bir boyutu da “Klon Ordusu” sorunudur. 2002 yılında piyasaya sürülen PlayStation 2’nin sadece 32 MB’lık bir sistem belleği (RAM) vardı. Bu, günümüzdeki akıllı saatlerin bile kapasitesinin çok altındadır. Bu kısıtlı bellek, geliştiricilerin ekranda aynı anda kaç farklı karakter modelini, kaç farklı dokuyu ve kaç farklı ses dosyasını yükleyebileceğini belirleyen en sert sınırdı. Şehri çeşitlendirmek için yüzlerce farklı insan modeli tasarlamak mümkündü, ancak bunları aynı anda belleğe yüklemek imkansızdı. Bu yüzden Rockstar, “instancing” (örnekleme) yöntemini agresif bir şekilde kullandı. Oyun, o an bellekte yüklü olan 3-4 farklı yaya modelini alır ve bunları sokağın her yerine kopyalardı. Sonuç olarak, kaldırımda yürürken karşınızdan gelen Hawaii gömlekli kilolu turistin aynısından, on metre arkasında bir tane daha, yolun karşısında bir tane daha görürdünüz. bahsedilen, AVM’deki tüm dükkanlarda, pizzacıda, donutçuda ve hırdavatçıda çalışan “o aynı adam”, bu teknik zorunluluğun en ikonik yüzüdür. Bu durum, oyun dünyasında bir “Matrix” etkisi yaratır. Sanki sistem, kaynak tasarrufu yapmak için aynı aktörü farklı kostümlerle (veya bazen aynı kostümle) sürekli karşınıza çıkarmaktadır. Bu “Tek Kasiyer Modeli”, oyunun mizahi tonuyla birleştiğinde kabul edilebilir bir hal alsa da, derinlemesine düşünüldüğünde oyuncuya şu soruyu sordurur: “Benim dışımdaki herkes bir kopya mı?” Bu, solipsistik (tekbencilik) bir kabustur. Tommy Vercetti, bu dünyadaki tek “biricik” varlıktır; geri kalan herkes, bir kalıptan çıkmış seri üretim mallarıdır.

İşte tam bu noktada, ana karakterimiz Tommy Vercetti’nin varlığı ve onu seslendiren merhum Ray Liotta’nın performansı, bu robotik dünyanın tam kalbine saplanmış bir hançer gibi parlar. Ray Liotta, Goodfellas (Sıkı Dostlar) filminden getirdiği o yoğun, tehditkar ama bir o kadar da karizmatik aurasını, Tommy karakterine birebir yansıtmıştır. Tommy’nin replikleri, tonlamaları, öfke patlamaları ve alaycı tavırları, o kadar “gerçek” ve o kadar “insani”dir ki, etrafındaki dünyanın yapaylığıyla muazzam bir tezat oluşturur. Tommy, bir ara sahnede (cutscene) karmaşık duygular yaşayan, ihanete uğradığında üzülen, planlar yapan, yaşayan bir karakterdir. Ancak ara sahne bitip oyun dünyasına döndüğünde, etkileşime girdiği insanlar sadece “Hey, watch it!” (Hey, dikkat et!) veya “I need a unreal estate agent” gibi rastgele, bağlamsız ve tekdüze cümleler kuran makinelerdir. Bu kontrast, Tommy’nin (ve dolayısıyla oyuncunun) yalnızlığını pekiştirir. Ray Liotta’nın sesi, bu pikselli ve düşük poligonlu dünyaya “ruh” üflemeye çalışır, ancak dünya bu ruhu taşıyamayacak kadar sığdır. Tommy Vercetti, etrafı kartondan dekorlar ve pilli bebeklerle çevrili, Shakespeare oynayan usta bir aktör gibidir. Onun profesyonelliği ve derinliği, içinde bulunduğu simülasyonun yetersizliğini daha da görünür kılar.

Bu yapay zekanın “ara form” olmasının getirdiği bir diğer özellik de, öngörülemez agresifliğidir. GTA III’teki yayalar genellikle pasifti; onlara vurduğunuzda kaçarlardı. GTA IV ve V’tekiler ise duruma göre polisi arar, saklanır veya karşılık verirdi. Vice City’dekiler ise, tıpkı ergenlik dönemindeki bir genç gibi, duygusal olarak dengesizdir. Bir yaya, sadece ona çarptınız diye sizi arabanızdan indirip dövmeye çalışabilir. Veya daha ilginci, polislerin suçluları kovaladığı o meşhur “Good Citizen” (İyi Vatandaş) bonusu mekaniği devreye girer. Bir polis, bir suçluyu kovalarken, sivil bir NPC aniden olaya dahil olup suçluya yumruk atabilir. Bu, o dönem için devrim niteliğinde bir “kaos” unsuruydu. Şehir, sadece oyuncuya tepki veren bir yer değil, kendi içinde de olayların döndüğü bir yerdi. Ancak bu olaylar da genellikle mantık sınırlarını zorlardı. Bir çete çatışmasının ortasında sakince gazete okuyan bir adam, veya polis arabası tarafından ezildikten sonra ayağa kalkıp hiçbir şey olmamış gibi yürümeye devam eden bir kadın… Bu “direnç” veya daha doğrusu “vurdumduymazlık”, Vice City halkının acı eşiğinin veya gerçeklik algısının bizimkinden çok farklı olduğunu gösterir. Onlar için şiddet, bir anomali değil, havanın durumu gibi sıradan bir değişkendir.

Yapay zekanın rotalama (pathfinding) yeteneğindeki eksiklikler de bu “uncanny” (tekinsiz) hissi besler. Karakterler, düz bir çizgide yürürken önlerine bir engel çıktığında, etrafından dolaşmak yerine bazen inatla engele yürümeye devam ederler (Moonwalk yapar gibi). Veya arabalar, trafik ışıklarında beklerken sabırları tükenip aniden kaldırıma çıkıp yayaları ezebilirler. Bu davranışlar, modern oyunlarda “bug” (hata) olarak adlandırılıp yamalanır. Ancak Vice City’de bu, şehrin karakterinin bir parçasıdır. Şehrin sakinleri, sanki bozuk bir ilacın etkisindeymiş gibi hareket ederler. Sürekli bir stupor (donukluk) halindedirler. bahsedilen, NPC’lerin artık “rollerblade” yapması, banklarda oturması gibi eylemler, onlara bir yaşam belirtisi katmak için eklenmiştir. Ancak bu eylemler bile birer “loop” (döngü) halindedir. Bankta oturan adam, sonsuza kadar orada oturacaktır. Paten yapan kız, bir duvara çarpana kadar kayacaktır. Bu deterministik (belirlenimci) kader, oyuncuya tanrısal bir bakış açısı kazandırır. Siz, bu dünyada özgür iradeye sahip tek varlıksınızdır; diğer herkes, önceden yazılmış kod satırlarını takip eden mahkumlardır.

Sonuç olarak, Vice City’nin “Robotlar Şehri” olması, oyunun atmosferine zarar vermez; bilakis, onu güçlendirir. Bu şehir, 1980’lerin popüler kültürünün, tüketim çılgınlığının ve yüzeyselliğinin bir eleştirisidir. İnsanların birer imaja, birer robota dönüştüğü bir dönemin simülasyonudur. Yapay zekanın o “aptal” halleri, klonlanmış kasiyerler, anlamsızca havalimanında dolaşan mayolu insanlar… Hepsi, bu dünyanın bir “oyun” olduğunu, ciddiye alınmaması gerektiğini, ama aynı zamanda altında yatan karanlık bir mizah olduğunu hatırlatır. Modern oyunların hiper-gerçekçi, her detayı düşünen, duygusal yapay zekaları belki teknik olarak daha üstündür; ancak hiçbiri, Vice City’deki o “yerde yatan ölü arkadaşına 3 saniye bakıp sonra hayatına devam eden” robotun yarattığı o soğuk, mesafeli ve tekinsiz felsefi derinliği yaratamaz. Bu, teknolojinin yetersizliğinden doğan, ancak sanatın alanına giren o nadir “mutlu kaza”lardan biridir. Biz oyuncular, bu robotların arasında dolaşırken, aslında kendi insanlığımızı ve özgür irademizi sorgularız: Biz mi oyunu oynuyoruz, yoksa bu robotlar mı bizi izliyor?

Bölüm 5: Çürüme ve İhmal – Prawn Island ve Terk Edilmişlik

Grand Theft Auto: Vice City’nin haritasını zihninizde canlandırdığınızda, şehrin iki büyük kara parçası olan lüks plaj şeridi ve daha endüstriyel anakara arasında sıkışıp kalmış, küçük, soluk ve hastalıklı bir nokta dikkatinizi çeker. Burası Prawn Island’dır. Önceki bölümlerde, özellikle Ocean Drive’ın göz boyayan vitrininden ve North Point Mall’un tüketim odaklı yapaylığından bahsederken, Vice City’nin bir illüzyon üzerine kurulu olduğunu vurgulamıştık. Ancak Prawn Island, bu illüzyonun sadece çatladığı değil, tamamen yerle bir olduğu, şehrin makyajının akıp altındaki irinli yaranın ortaya çıktığı yerdir. Şehrin geri kalanında hakim olan o canlı, hareketli ve renkli atmosfer, bu adaya bağlanan köprüyü geçtiğiniz anda yerini tekinsiz bir sessizliğe, grileşmiş bir renk paletine ve burnunuzun direğini sızlatan bir çürüme kokusuna bırakır. Burası, Vice City’nin bilinçaltındaki travmaların saklandığı tavan arasıdır. Oyuncunun bu adaya ilk ayak bastığında hissettiği o “yanlış tarafa geldim” duygusu, oyunun tasarımcılarının belki de en büyük, en karanlık ve en başarılı atmosferik zaferlerinden biridir.

Prawn Island’ın coğrafi konumu, bu terk edilmişlik hissini daha da ironik hale getirir. Şehrin en zengin bölgesi olan Vice Point ile anakaranın işlek caddeleri arasında bir geçiş noktasıdır. Mantıken, buranın gayrimenkul değerinin tavan yapması, lüks rezidanslarla veya butik otellerle dolu olması gerekirdi. Ancak bunun yerine, oyuncuyu karşılayan manzara, zamanın acımasız dişleri arasında öğütülmüş bir harabedir. Adanın kuzey tarafında sıralanan o üç devasa malikane, bir zamanlar görkemin ve zenginliğin simgesi olduklarını haykıran mimarileriyle, şimdi sadece rüzgarın uğultusuna ev sahipliği yapmaktadır. Bu malikanelerin önündeki fıskiyeler kurumuş, heykeller yosun tutmuş, pencereler tahtalarla kapatılmış ve bahçelerdeki otlar insan boyunu aşmıştır. Bu görüntü, Amerikan Rüyası’nın, Amerikan Kabusu’na dönüştüğü o ince çizgiyi temsil eder.

de belirtildiği üzere, bu bölgedeki çürümenin en çarpıcı yanı, sunduğu zaman çizelgesindeki tutarsızlık ve bu tutarsızlığın yarattığı gizemdir. Grand Theft Auto evreninin kronolojisine baktığımızda, Vice City’den sadece iki yıl önce, 1984 yılında geçen Vice City Stories oyununda Prawn Island’ın bambaşka bir çehreye sahip olduğunu görürüz. O oyunda bu malikaneler bakımlıdır, boyaları yenidir, bahçeleri düzenlidir ve şehrin güçlü uyuşturucu kartellerinden biri olan Mendez Kardeşler’e ev sahipliği yapmaktadır. Sokaklar canlıdır, hayat olağan akışındadır. Ancak aradan geçen sadece 24 ayda, yani 1986 yılına gelindiğinde, bölge sanki üzerinden elli yıl geçmiş, büyük bir ekonomik buhran atlatmış veya bir savaşın ortasında kalmış gibi görünmektedir. Bir bölgenin bu kadar kısa sürede bu denli çökmesi, normal bir kentsel dönüşüm (veya çöküşüm) hızıyla açıklanamaz. Bu durum, bize Rockstar’ın “Show, Don’t Tell” (Gösterme, anlat) tekniğini ne kadar ustaca kullandığını, ya da belki de oyunun geliştirilme sürecindeki aceleciliğin nasıl kazara bir hikaye anlatım aracına dönüştüğünü gösterir.

Bu hızlı çöküşün ardındaki “çevresel hikaye anlatımı”, oyuncuya doğrudan anlatılmayan, ancak mekanın dokusuna işlenen bir suç tarihini işaret eder. 1980’lerin ortası, Miami ve dolayısıyla Vice City için uyuşturucu savaşlarının en kanlı olduğu dönemdir. Mendez Cartel’in çöküşü (ki bu Vice City Stories’in finaline denk gelir), bölgede devasa bir güç boşluğu yaratmıştır. Bu malikaneler, sahipleri öldürüldükten veya kaçtıktan sonra yasal birer enkaz haline gelmiş, belki de polis tarafından el konulmuş ve mühürlenmiştir. Ancak bürokrasinin yavaşlığı ve şehrin suç oranının yüksekliği, bu mülklerin korunmasını imkansız kılmış, onları şehrin yeni sahipleri olan sokak çetelerine, yani “Streetwannabes”e teslim etmiştir. Bu çete üyeleri, malikanelerin o görkemli salonlarında birer işgalci gibi yaşarlar. Mermer zeminlerin üzerinde sönmüş sigaralar, duvarlarda sprey boyayla yazılmış hakaretler ve kırık mobilyalar, bir sınıf çatışmasının da simgesidir. Alt tabaka, üst tabakanın mabedini ele geçirmiş ve onu kendi suretine, yani kaosa dönüştürmüştür.

Bölgedeki tek girilebilir malikanenin içi, bu atmosferin zirve noktasıdır. İçeri adım attığınızda, oyunun geri kalanındaki o steril ve temiz iç mekanlardan çok farklı bir kaosla karşılaşırsınız. Yırtılmış tablolar, devrilmiş koltuklar ve duvarlara sıçramış, kan mı yoksa boya mı olduğu belli olmayan lekeler… Bu detaylar, burada bir çatışmanın, bir acele kaçışın veya bir yağmanın yaşandığını fısıldar. bahsedilen o garip “dönem karmaşası” da burada devreye girer. Tabelalardaki yazı tipleri, otelin 1.50 dolarlık oda fiyatı ve “doğal yumuşak su” reklamı, sanki 1980’lerden değil de, 1930’ların Büyük Buhran döneminden kalma gibidir. Bu anakronizm (zaman hatası), Prawn Island’ı zamansız bir limbo haline getirir. Sanki burası, Vice City’nin modern zamanına ayak uyduramamış, geçmişin hayaletlerinin sıkışıp kaldığı bir cep evrendir. 1.50 dolarlık otel fiyatı, 1986 ekonomisi için bile o kadar komik derecede düşüktür ki, bu tabelanın muhtemelen yıllardır, belki de on yıllardır orada asılı olduğu ve kimsenin onu indirmeye tenezzül etmediği izlenimini verir. Bu da ihmalin boyutunu gözler önüne serer; burası o kadar gözden çıkarılmıştır ki, fiyatları güncellemek bile kimsenin umurunda değildir.

Prawn Island’ın diğer önemli sakini olan InterGlobal Film Stüdyoları, bu terk edilmişlik senaryosuna kültürel bir boyut katar. Sinema, hayallerin üretildiği yerdir. Ancak Vice City’deki bu stüdyo, hayallerin üretildiği değil, öldüğü yerdir. Stüdyonun kapısındaki paslanmış tabelalar ve içerideki köhne setler, Hollywood’un ışıltılı dünyasının buradaki yansımasının ne kadar sönük olduğunu gösterir. eleştirilen “King Kong” veya “Gone with the Wind” (Rüzgar Gibi Geçti) benzeri eski film afişlerinin varlığı, stüdyonun altın çağının çok geride kaldığını ima eder. Artık burada sanat yapılmamaktadır; Steve Scott gibi yönetmenlerin elinde, ucuz, niteliksiz ve muhtemelen yasa dışı sınırında dolaşan “B-filmleri” veya yetişkin içerikli yapımlar üretilmektedir. Bu, bir önceki bölümlerde bahsettiğimiz “yüzeysellik” temasının bir başka varyasyonudur. Şehirdeki her şey gibi, sanat da yozlaşmıştır. Stüdyonun içindeki sahte Ay yüzeyi seti veya maket savaş gemisi, gerçeğin nasıl manipüle edildiğini gösteren metaforlardır. Tommy Vercetti’nin bu stüdyoyu satın alıp onu bir kara para aklama ve propaganda aracına dönüştürmesi, bu kültürel çürümenin tabutuna çakılan son çivi olur.

Peki, bu kadar detaylı bir “çürüme” estetiği, gerçekten bilinçli bir sanatsal tercih miydi, yoksa de değinilen o meşhur “9 aylık geliştirme süreci”nin bir sonucu muydu? Bu soru, Prawn Island’ı analiz ederken sorulması gereken en kritik sorudur. Oyun geliştirme dünyasında, terk edilmiş bir bina yapmak, yaşayan ve işleyen bir bina yapmaktan genellikle daha kolaydır. Terk edilmiş bir binanın içine karmaşık NPC rotaları çizmeniz gerekmez, dükkan sistemi kodlamanız gerekmez, etkileşimli nesneler koymanız gerekmez. Sadece kırık dökük dokular yerleştirir ve kapıyı kilitlersiniz. Prawn Island’daki malikanelerin sadece birinin içine girilebiliyor olması ve diğerlerinin kapalı kutular olması, bu “zaman tasarrufu” teorisini destekler. Belki de Rockstar North ekibi, bu adayı da Ocean Drive gibi canlı bir yer yapmayı planlamıştı; belki de Mendezlerin mirasını devam ettireceklerdi. Ancak takvimler sıkıştığında, “Buraları harabeye çevirelim, hikayeye de çete savaşı yüzünden çöktü diyelim” şeklinde pratik bir çözüm üretmiş olabilirler.

Ancak, sebep ne olursa olsun, sonuç oyun tarihinin en etkileyici atmosferlerinden birini doğurmuştur. Eğer burası aceleye getirilmiş bir “tembellik” ürünüyle bile, bu tembellik dahiyane bir “sanat eserine” dönüşmüştür. Çünkü bu boşluk ve sessizlik, oyunun o çılgın temposu içinde oyuncuya nefes aldıran, düşündüren ve ürperten bir duraklama anı sunar. Modern oyunlarda (örneğin The Last of Us veya Fallout serilerinde) gördüğümüz o “post-apokaliptik” güzelliğin, şehir simülasyonu içindeki erken bir örneğidir. Prawn Island, Vice City’nin yüzündeki yara izidir ve her yara izinin bir hikayesi vardır. Bu hikaye, ışıltılı neonların ve hızlı arabaların anlatmadığı, şehrin karanlık, şiddet dolu ve melankolik tarihidir.

Bölgenin ses tasarımı da bu görsel çürümeye mükemmel bir şekilde eşlik eder. Adada dolaşırken, anakaranın trafik gürültüsü azalır. Duyduğunuz sesler daha çok rüzgarın boş binalarda çıkardığı uğultular, uzaktan gelen martı sesleri ve çete üyelerinin tehditkar mırıltılarıdır. Gece olduğunda bu tekinsizlik katlanır. Sokak lambalarının birçoğu yanmaz veya titrer. Bu karanlık, oyun motorunun yetersiz ışıklandırmasını avantaja çevirir. Prawn Island geceleri, bir suç simülasyonundan çıkıp bir hayatta kalma korku oyununa dönüşür. Oyuncu, her köşeden bir tehlikenin çıkabileceği, medeniyetin kurallarının (ve ışıklarının) işlemediği bir bölgede olduğunu iliklerine kadar hisseder.

Ekonomik kriz teorisi üzerinden bakıldığında, Prawn Island, 1980’lerin “Reaganomics” politikalarının ve kontrolsüz kapitalizmin yarattığı gelir adaletsizliğinin bir anıtı gibidir. Bir yanda Ocean Drive’da milyon dolarlık partiler verilirken, hemen köprünün ötesindeki bu adada binalar çürümeye terk edilmiştir. Şehir yönetimi, turistlerin görmediği bu alanı gözden çıkarmış, kaynaklarını sadece vitrin olan bölgelere aktarmıştır. Bu durum, oyunun kurgusal şehrine şaşırtıcı derecede gerçekçi bir sosyolojik derinlik katar. Gerçek hayattaki Miami’de veya herhangi bir metropolde de benzer “kentsel çöküntü” (urban decay) bölgeleri, lüks semtlerin hemen yanı başında yer alabilir. Vice City, bu zıtlığı abartarak ama özünü koruyarak oyuncuya sunar.

Sonuç olarak, Prawn Island, Vice City’nin “karanlık kalbi”dir. Ocean Drive ne kadar yalan ve yapaysa, Prawn Island o kadar gerçek ve dürüsttür. Burası, suçun, şiddetin ve zamanın kaçınılmaz yıpratıcılığının saklanmadığı, aksine sergilendiği bir müzedir. bahsedilen o 1.50 dolarlık tabela, sadece eski bir fiyat listesi değil, aynı zamanda şehrin ruhunun ne kadar ucuza satıldığının bir göstergesidir. Oyuncular olarak, arabamızla hızla bu adadan geçerken belki detaylara takılmayız, ama o “terk edilmişlik” hissi bilinçaltımıza işler. Bize, bu neon rüyasının sonsuza kadar sürmeyeceğini, her yükselişin (Mendezler gibi) bir çöküşü olacağını ve sonunda geriye sadece otların bürüdüğü boş duvarların kalacağını fısıldar. Prawn Island, Vice City’nin “Memento Mori”sidir; yani ölümü hatırlatan sembolüdür. Ve bu sembol, oyunun o neşeli, güneşli atmosferinin tam ortasında durarak, tüm deneyimi daha derin, daha katmanlı ve unutulmaz kılar.

Bölüm 6: 9 Aylık Mucize – Aceleye Getirilen Sanat

Oyun endüstrisinin modern çağında, “AAA” olarak sınıflandırılan devasa bütçeli yapımların geliştirilme süreçleri, bir insan ömrünün kayda değer bir yüzdesini kapsayacak kadar uzamış durumdadır. Beş, altı, hatta bazen on yıla varan üretim döngüleri, binlerce kişilik ekipler ve yüz milyonlarca dolarlık bütçeler, günümüzün standartlarını belirler. Ancak takvim yapraklarını 2002 yılına geri sardığımızda, karşımıza çıkan tablo, bugünün perspektifinden bakıldığında bir imkansızlıklar silsilesi, hatta bir mucize gibi görünür. Grand Theft Auto: Vice City, selefi olan ve oyun dünyasının kurallarını baştan aşağı yeniden yazan Grand Theft Auto III’ün piyasaya sürülmesinden sadece, evet sadece dokuz ay sonra raflardaki yerini almıştır. Bu süre, günümüzde bir oyunun sadece konsept tasarımlarının yapılması veya bir karakterin pelerin animasyonunun fiziğinin düzeltilmesi için harcanan zamana eşdeğerdir. Ancak Rockstar North ekibi, bu kısıtlı zaman dilimine, oyun tarihinin en ikonik, en atmosferik ve en çok sevilen açık dünyalarından birini sığdırmayı başarmıştır. Bu “9 Aylık Mucize”, sadece bir proje yönetimi başarısı değil, aynı zamanda kısıtlamaların, baskının ve imkansızlığın sanatı nasıl şekillendirdiğine, hatta bazen sanatı nasıl “daha iyi” kıldığına dair benzersiz bir vaka çalışmasıdır. Vice City’nin dokusu, cilalanmış bir mükemmellikten ziyade, aceleye getirilmiş bir dehanın parmak izlerini taşır. Bu bölümde, oyunun geliştirilme sürecindeki o kaotik mutfağa girecek, “Crunch” kültürünün insanüstü boyutlarını inceleyecek ve oyunun kodlarında kalan boşlukların, hataların ve kesilmiş içeriklerin, nasıl olup da oyunun o eşsiz “vibe”ını oluşturan temel yapı taşlarına dönüştüğünü analiz edeceğiz.

Vice City’nin geliştirilme hikayesi, aslında bir “görev paketi” (mission pack) fikriyle başlar. Başlangıçta, GTA III için bir ek paket, belki yeni arabalar ve birkaç yeni görev içeren bir genişleme olarak düşünülen proje, ekibin hırsı ve vizyonu sayesinde kısa sürede kontrolden çıkarak bağımsız bir oyuna dönüşmüştür. Ancak bağımsız bir oyuna dönüşmesine rağmen, teslim tarihi (deadline) değişmemiştir. Bu durum, Edinburgh’daki Rockstar North ofisini, dokuz ay boyunca sönmeyen ışıkların, masaların altında uyuyan yazılımcıların ve tükenmişlik sendromunun sınırlarında gezinen sanatçıların evi haline getirmiştir. O dönemde oyun endüstrisinde “Crunch” kültürü, yani oyunun çıkışına yetişmek için yapılan ve haftada 100 saati aşabilen zorunlu mesailer, bugünkü kadar eleştirilen ve denetlenen bir olgu değildi. Aksine, bir “Rockstar” olmanın bedeli, bu çılgın tempoya ayak uydurabilmekti. Bu insanüstü çalışma temposu, oyunun her karesine sinmiştir. Vice City’nin enerjisi, biraz da bu geliştiricilerin damarlarındaki kafein ve adrenalin karışımından gelir. Oyunun dünyası, sakin ve planlı bir inşanın ürünü değil, hummalı, ateşli ve manik bir yaratıcılık patlamasının sonucudur. Bu yüzden Vice City, steril ve “güvenli” hissettirmez; her an patlamaya hazır, dikişleri zorlanan ve sınırları esnetilmiş bir yapısı vardır.

Bu aceleci üretimin en somut kanıtları, oyun haritasının kendisinde, özellikle de vurgulanan “boş arazilerde” (empty lots) ve anlamsız boşluklarda gizlidir. Önceki bölümlerde Prawn Island’ın terk edilmişliğinden ve North Point Mall’un içindeki garipliklerden bahsetmiştik. Ancak haritanın genelinde, özellikle ikinci adada (Mainland) dolaşırken, binaların arkasında kalan devasa, çimlendirilmiş ama hiçbir amaca hizmet etmeyen düzlükler görürsünüz. Modern bir oyunda, bu alanlar detaylı parklara, otoparklara veya yan görev noktalarına dönüştürülürdü. Vice City’de ise bu alanlar, “zamanın yetmediği” yerlerdir. Geliştiriciler, şehrin silüetini oluşturacak binaları yerleştirmiş, yolları çizmiş, ancak bu binaların arkasında kalan boşlukları dolduracak “varlıkları” (assets) üretmeye veya yerleştirmeye vakit bulamamışlardır. Sonuç olarak, oraya basit bir çim dokusu atıp, etrafını duvarla çevirip yollarına devam etmişlerdir. de belirtildiği gibi, bu boşluklar oyuncuya garip bir “görünmez duvar olması gerekirken unutulmuş” hissi verir. Ancak paradoksal bir şekilde, bu boşluklar oyunun atmosferine olumlu bir katkı sağlar. Tıka basa dolu, her metresi içerikle boğulmuş modern haritaların aksine, Vice City’nin bu boşlukları, oyuncuya bir “nefes alma” alanı tanır. Şehrin henüz tamamlanmadığı, hala inşa halinde olduğu veya medeniyetin henüz her köşeyi ele geçirmediği hissini uyandırır. Bu, 80’lerin Miami’sinin hızlı ve kontrolsüz büyüme (urban sprawl) yapısına da tarihsel olarak -belki de tamamen tesadüfen- uyan bir durumdur.

Bu “yarım kalmışlığın” en gizemli ve en çok konuşulan örneği, “gizemli alanlar” bölümünde değinilen, okyanusun ortasındaki o “Creepy Shacks” (Ürkütücü Kulübeler)dir. Haritanın güneyinde, suyun üzerinde duran, hiçbir yolu olmayan ve içlerinde hiçbir şey bulunmayan bu tahta barakalar, oyunun geliştirilme sürecindeki kaosun sessiz tanıklarıdır. Oyuncular yıllarca bu kulübelerin gizli bir amacı olduğuna, belki bir “Easter Egg” (Sürpriz Yumurta) barındırdığına veya çok gizli bir görevin parçası olduğuna inanmıştır. Oysa gerçek, çok daha basittir ve oyunun üretim takvimiyle ilgilidir. “Dijital Arkeoloji” çalışmaları ve sızdırılan beta dosyaları incelendiğinde, bu kulübelerin aslında oyunun açılış sekansı için planlanan, ancak son anda kesilen bir sinematik sahnenin dekorları olduğu veya su fiziğini test etmek için oraya konulup sonra silinmesi unutulan objeler olduğu teorileri öne çıkar. Bir diğer güçlü teori ise, bu kulübelerin oyundan tamamen çıkarılan bir tekne görevine ait olduğudur. Sebep ne olursa olsun, bu objelerin orada unutulması, oyunun kalite kontrol (QA) sürecinin ne kadar sıkışık olduğunu gösterir. Ama Rockstar, bu hatayı düzeltmek yerine (veya düzeltmeye vakit bulamadığı için), onu oyunun mitolojisinin bir parçası haline getirmiştir. Oyuncular, bu boş kulübelere gidip, o hiçlik duygusuyla baş başa kaldıklarında, oyunun kodlarının ötesinde bir gizem hissederler. Bu, kusurun efsaneye dönüştüğü andır.

Kesilen içerikler, yani “Lost Beta” (Kayıp Beta) konusu, Vice City’nin aceleye getirilmişliğinin bir başka hazinesidir. Oyun dosyaları incelendiğinde, geliştiricilerin hayal ettiği ama dokuz aya sığdıramadığı devasa bir “hayalet oyun” ile karşılaşırız. Örneğin, oyunun erken aşamalarında “Neo” adında, Matrix filminden esinlenilmiş fütüristik bir gece kulübü olması planlanmıştır. Ayrıca, polis arabalarının aslında Miami Vice dizisine daha sadık kalarak mavi renkte olması, özel tim (SWAT) kıyafetlerinin farklı olması ve hatta Tommy Vercetti’nin diyaloglarının çok daha farklı bir tonda olması gibi sayısız detay, son dakikada değiştirilmiş veya atılmıştır. Birçok görev, diyalogları kaydedilmesine rağmen kodlanamamış ve dosyaların derinliklerinde çürümeye terk edilmiştir. Bu “Kayıp Beta” unsurları, oyunun aslında ne kadar daha büyük ve karmaşık olabileceğinin, ama zamanın acımasız kılıcının buna izin vermediğinin kanıtıdır. Ancak bu eksiltme, oyunu daha odaklı hale getirmiştir. Belki de o kadar çok özellik eklenmeye çalışılsaydı, oyun teknik olarak çökecek veya hikaye anlatımı dağılacaktı. Zaman kısıtlaması, geliştiricileri “en iyi” ve “en gerekli” olanı seçmeye zorlamış, bu da oyunun özünü damıtmıştır.

Acele kodlamanın yarattığı teknik hatalar, yani “glitch”ler, Vice City deneyiminin ayrılmaz bir parçasıdır. Modern oyunlarda bir hata görüldüğünde oyuncular genellikle sinirlenir ve “oyun bozuk” diye şikayet eder. Ancak Vice City’de hatalar, oyunun karakterinin bir uzantısıdır. bahsedilen, çatılardaki sahte havuzların içine düşmek veya binaların içinden geçmek gibi durumlar, “Blue Hell” (Mavi Cehennem) olarak bilinen fenomene kapı açar. Haritanın belirli noktalarında, yükleme bölgelerinin (loading zones) tam birleşmediği yerlerde, oyuncu yerin altına düşebilir ve şehrin altındaki sonsuz mavi boşlukta süzülürken, yukarıdaki şehri alttan görebilir. Bu, oyunun sadece bir yüzey, bir kabuk olduğunu hatırlatan, Matrix’in kodlarını görmek gibi bir deneyimdir. Yine oyuncu topluluğunda “Ghost World” (Hayalet Dünya) olarak adlandırılan, dokuların yüklenmediği veya nesnelerin şeffaflaştığı anlar, aceleyle yazılmış bellek yönetim kodlarının bir sonucudur. Efsanevi “Gator Glitch” (Timsah Hatası) ise, aslında oyunda timsah olmamasına rağmen, bazı doku hatalarının veya sudaki yüzen nesnelerin oyuncular tarafından timsah sanılmasıyla doğmuş bir şehir efsanesidir. Bu hatalar, oyunun cilalanmamış, ham ve vahşi doğasını yansıtır. Oyuncular, bu hataları bulmayı, onları tetiklemeyi ve oyunun sınırlarını zorlamayı bir oyun haline getirmiştir. Bu, kusursuz bir yazılımı tüketmekten ziyade, kırılgan bir makineyle dans etmek gibidir.

yapılan Fallout: New Vegas ve Majora’s Mask karşılaştırması, bu noktada derinleşmeyi hak ediyor. Bu oyunların ortak özelliği, hepsinin inanılmaz derecede kısıtlı sürelerde (New Vegas 18 ay, Majora’s Mask 1 yıl, Vice City 9 ay) geliştirilmiş olmaları ve hepsinin de teknik olarak “kusurlu” ama sanatsal olarak “şaheser” kabul edilmeleridir. Peki neden? Çünkü kısıtlı zaman, mükemmeliyetçiliği öldürür ve yaratıcılığı kamçılar. Bir sahneyi on kere cilalamaya vaktiniz yoksa, ilk ve en cesur fikrinizi uygularsınız. Bir mekaniği aylarca test edemezseniz, onu olduğu gibi, ham haliyle koyarsınız. Bu durum, oyunlara “punk rock” bir ruh katar. Vice City, stüdyoda aylarca düzenlenmiş, her notası düzeltilmiş bir pop albümü değil; bir garajda, tek seferde kaydedilmiş, cızırtılı ama enerji dolu bir rock kaydıdır. Cızırtılar, deneyimin otantikliğinin bir parçasıdır. North Point Mall bölümünde bahsettiğimiz o tekinsiz boşluklar, Ocean Drive bölümünde bahsettiğimiz sadece ön cepheden ibaret binalar, hepsi bu “garaj kaydı” estetiğinin parçalarıdır. Oyuncu, geliştiricinin elini, niyetini ve aceleci fırça darbelerini hisseder. Bu, üretici ile tüketici arasında, steril ve mükemmel modern oyunların kuramadığı samimi bir bağ kurar.

Oyunun çıkışından sonraki dönemde, Rockstar North’un bu tempoyu sürdürülemez bulduğu ve bir sonraki oyun olan San Andreas için çok daha uzun bir geliştirme süresi ayırdığı bilinmektedir. Bu, Vice City’nin “bir defaya mahsus” bir olay, bir “yıldırım düşmesi” anı olduğunu gösterir. Bir daha asla bu kadar kısa sürede, bu kadar büyük ve etkili bir oyun yapılmamıştır ve muhtemelen yapılmayacaktır. Vice City, oyun geliştirme tarihinin “Vahşi Batı” döneminin son büyük kahramanıdır. Bugünün endüstriyel standartları, sendikal haklar (ki olması gereken budur) ve kalite kontrol takıntıları, böylesine “dağınık” bir başyapıtın ortaya çıkmasına izin vermez. Cyberpunk 2077 örneğinde gördüğümüz gibi, aceleye getirilen oyunlar artık “kült klasik” değil, “felaket” olarak adlandırılmaktadır. Vice City’nin şansı, 2002 yılının teknolojik toleransı ve oyuncuların beklenti seviyesiyle, Rockstar’ın vizyonunun mükemmel bir kesişim noktasında durmasıydı.

Sonuç olarak, dokuz aylık bu doğum süreci, Vice City’yi sadece bir oyun olmaktan çıkarıp, zamana karşı kazanılmış bir zafer anıtına dönüştürmüştür. Oyunun her bir pikseli, o dokuz ayın stresini, tutkusunu ve uykusuzluğunu taşır. Prawn Island’daki çürümüşlük, aslında geliştiricilerin yorgunluğunun bir yansıması olabilir; Ocean Drive’ın ışıltısı ise onların umudunun. Boş araziler, söylenmemiş sözler; hatalar ise sürçülisanlardır. Ve biz oyuncular, bu oyunu oynarken, sadece Tommy Vercetti’nin hikayesini değil, aynı zamanda bu oyunu yapan insanların hikayesini de, satır aralarında, boşluklarda ve hatalarda okuruz. Vice City, “bittiği” için değil, “bitmek zorunda olduğu” için piyasaya sürülmüştür ve tam da bu yüzden, tamamlanmış bir eserden çok daha canlı, çok daha organik ve çok daha insani hissettirir. Mükemmel değildir, kırıktır; ve tam da bu yüzden, Japonların “Kintsugi” sanatı gibi, kırık yerlerinden altın gibi parlar.

Bölüm 7: Gece ile Gündüz Arasındaki Uçurum – Plajlar ve Çatılar

Grand Theft Auto: Vice City, zamanın döngüselliği üzerine kurulu bir dünyadır, ancak bu döngü, modern oyunlardaki gibi dinamik ve akışkan bir geçişten ziyade, iki farklı gerçeklik arasında keskin bir sarkaç gibi gidip gelir. Oyuncular olarak bu şehirde geçirdiğimiz süre boyunca, güneşin gökyüzündeki konumunun sadece saati değil, oyunun türünü, atmosferini ve hatta teknik stabilitesini de kökten değiştirdiğine şahit oluruz. Gündüzleri, Vice City kavurucu, soluk, yer yer çirkinleşen ve teknik kusurlarını cömertçe sergileyen bir aksiyon oyunudur. Ancak saatler ilerleyip güneş o meşhur mor ufuk çizgisinin altına indiğinde, şehir bir metamorfoz geçirir. Bu, sadece bir ışıklandırma değişimi değildir; bu, şehrin ruhunun beden değiştirmesidir. Vice City’nin gündüzü ne kadar sıradan ve pikselliyse, gecesi o kadar büyülü, sinematik ve gizemlidir. Bu bölümde, oyunun bu iki yüzü arasındaki devasa uçurumu, şehrin en uç noktaları olan plajlar ve oyuncuların normalde görmemesi gereken çatılar üzerinden inceleyeceğiz. Bu mekanlar, oyunun ölçek algısının, perspektif hilelerinin ve RenderWare oyun motorunun sınırlarının en net görüldüğü laboratuvarlardır. Özellikle vurgulanan gece plajlarının tekinsizliği ve çatılardaki o garip, mavi, sahte havuzlar, bu teknik illüzyonun en kırılgan ve en büyüleyici anlarını oluşturur.

Vice City’nin doğu yakasını boydan boya kaplayan Washington Beach, haritaya ilk baktığınızda veya oyunun başlarında araçla yanından geçerken size sıradan bir sahil şeridi gibi görünebilir. Ancak de belirtildiği gibi, burası gerçek Miami Beach’in bir simülasyonu olmaktan çok uzaktır; burası bir abartı, bir hiperbole ve ölçeklendirme hatasının sanata dönüşmüş halidir. Gerçek Miami’de sahil şeridi, şehrin toplam yüzölçümünün küçük bir yüzdesini oluşturur. Kumsal, binalar ile okyanus arasında kalan ince, zarif bir hattır. Ancak Vice City’de bu oran tamamen tepetaklak edilmiştir. Haritayı açıp baktığınızda, kumsalın genişliğinin, adanın geri kalan yerleşim alanının genişliğine neredeyse eşit, hatta bazen ondan daha fazla olduğunu görürsünüz. Bu, şehircilik mantığına veya coğrafi gerçekliğe tamamen aykırıdır. Oyunun tasarımcıları, haritayı daha büyük hissettirmek veya belki de sadece alanı doldurmak için kumsalı devasa, uçsuz bucaksız bir çöl gibi tasarlamışlardır. Gündüz vakti bu devasa kum yığını, RenderWare motorunun tekrarlayan zemin dokuları (tiling textures) yüzünden göz yorucu, sarımsı ve düz bir alan olarak görünür. Güneşin dik açıyla vurduğu anlarda, kumun üzerindeki gölgelendirme eksikliği, derinlik algısını yok eder ve oyuncuya bir video oyununda olduğunu, piksellerden oluşan bir düzlemde yürüdüğünü acı bir şekilde hatırlatır. Gündüz plajı, oyunun en zayıf, en sıkıcı ve görsel olarak en az tatmin edici bölgesidir.

Ancak gece olduğunda, bu devasa kum çölü, oyun tarihinin en güçlü atmosferik mekanlarından birine, bir “Liminal Space” (Eşik Mekan) başyapıtına dönüşür. Güneşin batışıyla birlikte, o çiğ sarı renk yerini derin, kadifemsi bir karanlığa ve ay ışığının soluk mavisine bırakır. anlatıcının da deneyimlediği gibi, gece vakti bu plaja adım attığınızda, şehrin gürültüsü, neon ışıkları ve kaosu arkanızda kalır. Önünüzde sadece sonsuzluk ve hiçlik uzanır. Gündüz göze batan o aşırı genişlik, geceleyin bir izolasyon ve yalnızlık aracına dönüşür. Tommy Vercetti, bu devasa karanlığın ortasında küçücük bir nokta gibi kalır. Okyanus, siyah bir mürekkep gibi ufukla birleşir ve nerede bittiği belli olmayan bir boşluk yaratır. Bu durum, oyuncuda “Thalassophobia” (deniz/derinlik korkusu) ve “Kenophobia” (boşluk korkusu) karışımı, tanımlaması zor bir ürperti yaratır. Şehrin içindeki o yapay kalabalıktan, bir önceki bölümlerde bahsettiğimiz robotik NPC’lerden ve klonlanmış hayatttan kaçıp buraya sığındığınızda, karşılaştığınız şey huzur değil, varoluşsal bir boşluktur. Plajın bu kadar büyük ve bu kadar boş olması, sanki oyunun dünyasının bittiği ve dijital evrenin sınırlarına ulaştığınız hissini verir. Orada, o karanlıkta, sadece dalga sesleri ve rüzgar vardır. Bu, 80’lerin o şaşaalı parti havasının tam zıddıdır; partinin bittiği, müziğin sustuğu ve insanın kendi iç sesini duyduğu o korkutucu andır.

Bu atmosferik dönüşümün arkasındaki teknik kahraman, şüphesiz ki oyunun “Skybox” (Gökyüzü Kutusu) tasarımı ve renk paleti seçimidir. Skybox, basitçe anlatmak gerekirse, oyun dünyasını çevreleyen ve üzerine gökyüzü resminin giydirildiği devasa bir küp veya küredir. Vice City’nin sanat yönetmenleri, gerçekçilik yerine stilize edilmiş bir romantizmi tercih etmişlerdir. Gündüzleri kullanılan gökyüzü dokusu ve ortam ışıklandırması (ambient lighting), genellikle soluk mavi ve beyaz tonlarındadır. Bu, oyunun kaplamalarındaki düşük çözünürlüğü ve modellerdeki köşeli yapıyı daha görünür kılar. “Harsh lighting” dediğimiz sert ışık, kusurları ortaya çıkarır. Ancak gece olduğunda devreye giren Skybox, morun, pembenin ve lacivertin en güzel tonlarını barındıran, adeta yağlı boya bir tabloyu andıran bir sanat eseridir. Bu renk paleti, şehrin üzerine bir filtre gibi iner. Binaların pencerelerinden sızan sarı ışıklar, sokak lambalarının yaydığı pembe huzmeler ve ayın yarattığı mavi gölgeler, kusurları örten bir makyaj görevi görür. Renk teorisine göre, soğuk renkler (mavi, mor) nesneleri uzaklaştırır ve gizlerken, sıcak renkler (neon pembeleri) dikkati çeker. Oyun, geceleri bu teoriyi mükemmel kullanır; çirkin ve düşük detaylı binaları karanlığa gömer (soğuk renkler), sadece görmenizi istediği o şık tabelaları ve vitrinleri parlatır (sıcak renkler). Böylece, gündüz baktığınızda “kutu gibi” duran bir bina, gece baktığınızda gizemli bir gece kulübüne dönüşür.

Bu noktada, RenderWare motorunun “Draw Distance” (Çizim Mesafesi) konusundaki yetersizliklerini ve bu yetersizliklerin gece atmosferiyle nasıl ustaca maskelendiğini analiz etmek gerekir. 2002 yılının teknolojisi, tüm şehri ufka kadar detaylı bir şekilde çizmeye yetecek güce sahip değildi. Oyuncu bir caddede ilerlerken, uzaktaki binalar aniden belirir (pop-up) veya çok düşük kaliteli “LOD” (Level of Detail) modelleriyle görünürdü. Gündüz vakti, açık ve parlak havada bu teknik kusur çok barizdir. Ufuk çizgisindeki binaların kağıttan yapılmış gibi durduğunu, şehrin bir noktada sisin içinde kaybolduğunu net bir şekilde görürsünüz. Bu sis, atmosferik bir hava olayından ziyade, “buradan sonrasını çizemiyorum” diyen bir bilgisayarın çığlığıdır. Ancak gece, bu teknik sınırlamayı bir avantaja çevirir. Karanlık, doğal bir sistir. İnsan gözü zaten karanlıkta uzağı net göremez. Oyun, siyahın ve lacivertin tonlarını kullanarak uzak mesafeyi kararttığında, oyuncu bunu bir grafik hatası veya donanım yetersizliği olarak değil, gecenin doğal bir sonucu olarak algılar. Ufukta kaybolan binalar, render alınamadığı için değil, “karanlık olduğu için” görünmüyordur. Bu basit algı değişikliği, oyunun geceleyin çok daha “yüksek çözünürlüklü” ve “tamamlanmış” hissettirmesini sağlar. Bölüm 2’de bahsettiğimiz “Trails” efekti de burada devreye girerek, ışık kaynaklarını yayar (bloom etkisi yaratır) ve düşük poligonlu kenarları yumuşatır. Gece, Vice City’nin teknik ayıplarını örten kadife bir örtüdür.

Ancak bu örtüyü kaldırmanın, illüzyonu bozmanın ve oyunun sahne arkasını görmenin bir yolu vardır: Yükselmek. Vice City, seride oyuncuya helikopter kullanma özgürlüğü veren ilk oyundur. Bu, oynanış açısından devrim niteliğinde bir özgürlük olsa da, tasarım açısından büyük bir risktir. Çünkü şehre tepeden bakmak, tüm perspektif hilelerini, ölçek hatalarını ve sahne dekorlarını ifşa eder. bahsedilen, helikopterle inilebilen çatılardaki o garip, tekinsiz manzaralar, bu ifşanın en somut kanıtlarıdır. Şehrin sokak seviyesinden bakıldığında lüks otellerin çatılarında havuzlar olduğu hayal edilir, hatta belki yukarıdan bakıldığında mavi bir alan görünür. Ancak helikopterinizle o çatıya indiğinizde karşılaştığınız şey, bir havuz değildir. O, çatının zeminine boyanmış, parlayan, neon mavisi bir dikdörtgendir. İçine girilmez, su sıçratmaz, derinliği yoktur. Hatta o kadar ilkeldir ki, üzerine bastığınızda beton sesi çıkar. Bu “sahte havuzlar”, geliştiricilerin “oyuncu buraya kadar gelip yakından bakmaz, uzaktan havuz gibi görünmesi yeterli” düşüncesiyle (veya yine zaman kısıtlamasıyla) yerleştirdiği, düşük çözünürlüklü dokulardır. Ancak asıl garip olan, bu havuz dokularının ışıklandırma özellikleridir. Gece olduğunda, etraftaki her yer karanlıkken, bu mavi dikdörtgenler kendi içlerinden ışık yayıyormuş gibi, radyoaktif bir parlaklıkla “full-bright” (tam parlaklık) modunda görünürler. Bu, onların bir su kütlesi değil, birer dijital hata, birer “glitch” olduğunu haykırır. Çatıda, o sessizliğin içinde, bu parlayan mavi lekenin üzerinde durmak, oyuncuya bir simülasyonun içinde olduğunu, Matrix’in duvarlarına dokunduğunu hissettirir.

Bu çatılarda karşılaşılan bir diğer sürreal detay ise, “Alice Harikalar Diyarında etkisi” yaratacak kadar tuhaf bulunan minyatür kapılardır. Helikopter pisti olan veya çatısına çıkılabilen bazı binalarda, çatı katına giriş sağladığı düşünülen kapılar bulunur. Ancak Tommy Vercetti bu kapıların yanına gittiğinde, kapının boyunun bel hizasına ancak geldiği görülür. Bu, bariz bir ölçeklendirme (scaling) hatasıdır. Geliştiriciler, binanın dış cephesini tasarlarken dokuyu (texture) binaya giydirmiş, ancak çatıda oyuncunun o kapının yanına gidip boy ölçüşeceğini hesaba katmamışlardır. Veya binayı uzaktan daha uzun göstermek için perspektif hilesi yaparken, yakındaki objeleri küçültmüşlerdir. Sebep ne olursa olsun, sonuç komik ve bir o kadar da rahatsız edicidir. Tommy, bu çatıda dev bir canavar gibi, Gulliver’in Cüceler Ülkesi’ndeki hali gibi durur. Bu orantısızlık, Prawn Island bölümünde bahsettiğimiz terk edilmişliğin veya AVM bölümündeki yapaylığın ötesinde, oyunun fiziksel gerçekliğinin çöküşüdür. Bir kapı, insanın geçmesi içindir. Eğer bir insan o kapıdan geçemiyorsa, o kapı sadece bir resimdir. Bu durum, oyuncuya şu mesajı verir: “Bu binaların içi yok. Bu kapılar hiçbir yere açılmıyor. Burası sadece bir kabuk.”

Çatıların sunduğu bir diğer perspektif hilesi de şehrin dikey yapısının aldatmacasıdır. Sokaktan bakıldığında gökdelenler heybetli ve ulaşılmaz görünür. Ancak çatıya indiğinizde, aslında birçok binanın sadece boş kutular olduğunu, çatı detaylarının (klima üniteleri, havalandırmalar, antenler) rastgele serpiştirilmiş, düşük poligonlu süsler olduğunu görürsünüz. Hatta bazı binaların çatısı bile yoktur, sadece yukarıdan bakıldığında görünmesi için konulmuş düz bir zemin vardır. Bu “sahne arkası” (backstage) hissi, gece vakti daha da belirginleşir. Aşağıdaki sokaklarda hayat (ya da yaşam taklidi yapan algoritmalar) akarken, çatılarda tam bir ölü sessizliği hakimdir. Şehrin ışıkları aşağıda kalır, yukarıda ise sadece siz ve o garip, parlak mavi sahte havuzlar vardır. Bu anlar, oyunun aksiyon dozunun sıfırlandığı, oyuncunun sadece “izleyici” konumuna geçtiği nadir anlardır. O çatıda durup, aşağıdaki trafiğin (ki uzaktan bakıldığında arabalar sadece hareket eden ışık noktalarına dönüşür) akışını izlemek, Vice City deneyiminin en meditatif kısmıdır.

Bu bağlamda, gece ve gündüz arasındaki uçurum, aslında oyunun “oynanış” (gameplay) ve “atmosfer” (vibe) arasındaki uçurumudur. Gündüz, görevleri yapmak, çatışmak, yarışmak içindir. Her şey nettir, görünürdür ve fonksiyoneldir. Gece ise hissetmek, kaybolmak ve o “80’ler rüyasını” yaşamak içindir. Plajın karanlığında yürümek veya çatının tepesinde o sahte havuzun başında durmak, oyunun size verdiği bir görev değildir. Bunlar, oyuncunun kendi merakıyla keşfettiği, oyunun senaryosunda yazmayan deneyimlerdir. Ve ilginçtir ki, Vice City’yi unutulmaz kılan anlar genellikle bu “görev dışı” anlardır. Geliştiricilerin teknik yetersizlikleri gizlemek için kullandıkları karanlık ve renk paleti, oyunun en güçlü sanatsal yönü haline gelmiştir. Eğer RenderWare motoru daha güçlü olsaydı, belki de geceyi bu kadar karanlık, plajı bu kadar ıssız veya gökyüzünü bu kadar stilize yapmayacaklardı. Belki de her şey daha “gerçekçi” ama daha “ruhsuz” olacaktı.

Plajların devasa boşluğu ile çatıların klostrofobik sahteliği arasında bir paralellik kurmak da mümkündür. İkisi de oyunun sınırlarıdır. Biri yatay sınır (okyanus/plaj), diğeri dikey sınır (çatılar/gökyüzü). Oyuncu bu sınırlara yaklaştığında, simülasyonun dikişlerini görmeye başlar. Plajda dokular tekrar eder ve dünya biter; çatıda ölçekler şaşar ve objeler sahteleşir. Ancak gece, bu sınırları yumuşatır. Okyanusun karanlığı sonsuzluk hissi verir, çatının karanlığı ise aşağıdaki şehrin ışıklarını daha değerli kılar. Bu yüzden Vice City, bir gece oyunudur. Gündüzleri sadece gecenin gelmesini beklediğimiz bir bekleme odasıdır. Şehrin gerçek kimliği, güneş battıktan sonra, o ilk neon tabela cızırtıyla yanıp söndüğünde ve radyoda Laura Branigan – Self Control çalmaya başladığında ortaya çıkar. O an, plajın ne kadar boş olduğu veya havuzun ne kadar sahte olduğu önemini yitirir; önemli olan tek şey, o anın hissettirdiği o tarifsiz, melankolik ve muhteşem yalnızlıktır.

Bölüm 8: Vercetti Malikanesi ve Sinematik Göndermeler

Grand Theft Auto: Vice City’nin haritasının tam kalbinde, doğu ile batı yakasını, yani plajın ışıltılı turizmi ile anakaranın gri suç dünyasını birbirine bağlayan Starfish Island yer alır. Bu ada, sadece coğrafi bir köprü değil, aynı zamanda oyunun sınıfsal hiyerarşisinin zirvesidir. Ve bu zirvenin en tepesinde, adanın en büyük arazisine yayılmış, ihtişamlı, korkutucu ve bir o kadar da yalnız bir yapı yükselir: Vercetti Malikanesi. Oyunun başlarında “Diaz’ın Malikanesi” olarak tanıdığımız, ancak kanlı bir darbeyle el koyup kendi krallığımızın merkezine dönüştürdüğümüz bu yapı, Vice City’nin en detaylı iç mekanı olmasının ötesinde, oyunun kültürel DNA’sının, sinematik referanslarının ve anlatmak istediği “yükseliş ve yalnızlık” hikayesinin somutlaşmış halidir. Burası, bir evden çok bir anıttır; 1980’lerin aşırılığının, güç zehirlenmesinin ve Amerikan Rüyası’nın en sapkın halinin mimari tezahürüdür. de belirtildiği üzere, bu mekanın uzun, boş koridorları, güvenlik odaları ve havuz başı partileri, oyuncuya sadece lüksü değil, aynı zamanda o lüksün getirdiği tekinsiz boşluğu da hissettirir.

Vercetti Malikanesi’nin mimari ve atmosferik köklerini kazıdığımızda, karşımıza çıkan ilk ve en bariz kaynak, Brian De Palma’nın 1983 yapımı kült filmi Scarface (Yaralı Yüz) olur. Rockstar Games, bu oyunu tasarlarken Scarface filminden sadece esinlenmemiş, adeta filmin setlerini dijital ortama aktararak oyuncunun bu fanteziyi birebir yaşamasını amaçlamıştır. Malikanenin ana giriş holü, filme aşina olan herkes için tüyler ürpertici bir “dejavu” hissi yaratır. İki yandan kıvrılarak inen o devasa merdivenler, ortadaki kırmızı halı, yüksek tavanlar ve altın varaklı süslemeler, Al Pacino’nun canlandırdığı Tony Montana’nın son çatışmasını yaşadığı mekanın neredeyse birebir kopyasıdır. Ancak oyun, bu kopyalamayı ucuz bir taklit olarak değil, interaktif bir saygı duruşu olarak sunar. Filmde Tony Montana’nın havuzunda yer alan ve üzerinde “The World is Yours” (Dünya Senindir) yazan o ikonik heykel, oyunda malikanenin giriş holünde, merdivenlerin tam ortasında durur. Bu detay, sadece bir süs değildir; oyunun ana temasının özetidir. Tommy Vercetti, kelimenin tam anlamıyla dünyayı (veya en azından Vice City’yi) avuçlarının içine almıştır. Ancak bu küreye baktığımızda hissettiğimiz şey zaferden çok, o kürenin ağırlığı altında ezilen bir adamın yalnızlığıdır.

Bu noktada, oyunun ana karakteri Tommy Vercetti ile onun sinematik atası Tony Montana arasındaki ilişkiyi, benzerlikleri ve zıtlıkları derinlemesine analiz etmek, malikanenin ruhunu anlamak için elzemdir. Her iki karakter de “hiçlikten” gelir, göçmen kökenlidir (Tony Kübalı, Tommy İtalyan asıllı Amerikalı) ve şiddet yoluyla bir imparatorluk kurar. Malikaneyi ele geçirme süreçleri bile paraleldir; her ikisi de mevcut patronlarını (filmde Frank Lopez, oyunda Ricardo Diaz) kendi evlerinde öldürerek tahta geçerler. Ancak Vercetti Malikanesi, Tony Montana’nın evinden ince bir farkla ayrılır: “Kalıcılık”. Tony Montana, dürtüsel, uyuşturucu bağımlısı ve paranoyak bir karakterdir; yükselişi kadar çöküşü de hızlı ve kaotik olur. Evi, filmin sonunda bir harabeye, bir mezarlığa dönüşür. Tommy Vercetti ise, önceki bölümlerde bahsettiğimiz Ray Liotta’nın usta seslendirmesiyle hayat bulan, çok daha hesaplı, profesyonel ve pragmatik bir karakterdir. O, kendi malını kullanmaz (uyuşturucu ticareti yapar ama bağımlı değildir), işleri duygularıyla değil mantığıyla yönetir. Bu yüzden oyunun sonu, filmin sonundan farklıdır. Tommy hayatta kalır. Malikane yıkılmaz, aksine Tommy’nin gücünün sarsılmaz bir kalesi olarak ayakta kalır. Oyuncunun oyun bittikten sonra bile bu malikanede dolaşabilmesi, “The World is Yours” sloganının Vercetti için gerçek olduğunu, Montana için ise sadece acı bir ironi olduğunu gösterir.

Malikanenin iç mekan tasarımı, özellikle vurgulanan “güvenlik odası” detayı, bu güç ve paranoya temasını pekiştirir. Tony Montana’nın ofisine çok benzeyen bu odada, duvarlar boyunca dizilmiş güvenlik monitörleri bulunur. Bu monitörlerde malikanenin farklı köşelerinden görüntüler akar. Bu, “Panoptikon” kavramının bir yansımasıdır; iktidar sahibi, görünmeden herkesi görebilendir. Tommy, bu odada oturup imparatorluğunu izleyebilir. Ancak bu izleme eylemi, aynı zamanda bir hapsolmuşluk göstergesidir. Dışarıdaki dünyaya, sokaklara, plajlara karışmak yerine, onları ekranlardan izleyen bir adam. Bu oda, Tommy’nin artık bir sokak serserisi değil, fildişi kulesine hapsolmuş bir kral olduğunu hatırlatır. de belirtildiği gibi, bu odanın ve genel olarak malikanenin diğer odalarının (örneğin bodrum katındaki o garip, labirentvari koridorlar) yaydığı “liminal space” (eşik mekan) enerjisi, buranın bir “yuva” olmasını engeller. Burası yaşamak için değil, hükmetmek için tasarlanmıştır. Yatak odası vardır ama Tommy’yi asla uyurken görmeyiz. Mutfak vardır ama kimse yemek pişirmez. Malikane, Tommy’nin insani ihtiyaçlarından arınmış, sadece “Patron” kimliğinin var olduğu bir sahne dekorudur.

Bu sahne dekorunu dolduran NPC’ler, yani Tommy’nin çete üyeleri ve etrafta dolaşan bikinili kadınlar, mekanın yalnızlığını kırmak yerine daha da artırır. Bu karakterler, malikanenin devasa salonlarında, havuz başında veya barın etrafında amaçsızca dolaşırlar. Bir önceki bölümde incelediğimiz yapay zeka sınırlamaları burada da devreye girer. Birbirleriyle anlamlı diyaloglar kurmazlar, Tommy ile etkileşime girmezler (sadece “Hey boss” derler). Onlar, Tommy’nin zenginliğinin birer aksesuarıdır, mobilyalardan farksızdırlar. Devasa bir parti veriliyormuş gibi görünür ama müzik yoktur, kahkaha yoktur, sadece boş bakışlarla volta atan yapay zekalar vardır. Bu durum, Scarface filmindeki o meşhur düğün sahnesini veya restoran sahnesini akla getirir; Tony etrafındaki kalabalığa bakar ve “Hepiniz birer pisliksiniz” der. Tommy Vercetti de benzer bir yabancılaşma içindedir. Etrafı insanlarla doludur ama o, o devasa malikanede yapayalnızdır. Transkriptteki anlatıcının “boş ve uzun koridorlar”dan bahsederken hissettiği o ürperti, tam olarak bu “kalabalık içindeki yalnızlık” hissidir.

Vercetti Malikanesi ve oyunun genel estetiği üzerindeki bir diğer devasa kültürel etki ise, 1980’lere damgasını vuran efsanevi televizyon dizisi Miami Vicetır. Rockstar, Scarface’in şiddetini ve hikaye yapısını alırken, Miami Vice’ın görsel dilini, renk paletini ve stilini almıştır. Malikanenin iç dekorasyonunda kullanılan pastel tonlar, pembe duvarlar, turkuaz sütunlar ve flamingo desenleri, doğrudan dizinin sanat yönetmenliğinden fırlamış gibidir. Ancak bu etki sadece mimariyle sınırlı değildir; karakterlere de sirayet etmiştir. Oyunun en önemli yan karakterlerinden biri olan ve hikayenin büyük bir kısmında Vercetti Malikanesi’nde “misafir” (veya sülük) olarak kalan Lance Vance, Miami Vice dizisindeki Ricardo Tubbs karakterinin (Philip Michael Thomas tarafından canlandırılan) neredeyse birebir kopyasıdır. Beyaz takım elbisesi, içine giydiği pastel renkli gömlekleri, saç kesimi ve hatta helikopter kullanma yeteneği, bu karaktere bir saygı duruşudur. Lance’in malikanedeki varlığı, Tommy ile olan ilişkisi, dizideki Sonny Crockett ve Ricardo Tubbs arasındaki “buddy cop” (kanka polis) dinamiğinin, suç dünyasına uyarlanmış ve bozulmuş bir versiyonudur. Lance, Tommy’nin tam zıddıdır; duygusal, dengesiz ve onaylanma ihtiyacı duyan biridir. Malikanede sürekli bulunması, Tommy’nin soğukkanlılığı ile Lance’in nevrotikliği arasındaki gerilimi sürekli canlı tutar. Ve nihayetinde, oyunun finalinde Lance’in ihaneti de yine bu malikanenin çatısında son bulur.

Malikanenin bodrum katı ve garip koridorları, de değinildiği gibi, oyunun “karanlık” yüzünü temsil eder. Üst katlar ne kadar ışıltılı ve gösterişliyse, alt katlar o kadar basık ve kasvetlidir. Burada silah deposu, sağlık paketleri ve kıyafet değiştirme ikonları bulunur. Bu, oyunlaştırmanın (gamification) mekanla bütünleştiği yerdir. Tommy, bir savaşa hazırlanırken bu bodruma iner, “zırhını” kuşanır ve yukarı çıkar. Bu ritüel, malikanenin bir evden ziyade bir askeri karargah olduğunu vurgular. Ayrıca, malikanenin çatısına çıkıldığında görülen manzara, Starfish Island’ın izole yapısını bir kez daha gözler önüne serer. Etrafı suyla çevrili bu ada, bir hendekle korunan orta çağ kalesini andırır. Tek giriş ve çıkışın köprüler olması, burayı savunması kolay ama kaçması zor bir kafes yapar. Tommy, şehri ele geçirmiştir ama kendini bu adaya hapsetmiştir.

Oyunun final görevi olan “Keep Your Friends Close…” (Dostlarını Yakın Tut…), tamamen bu malikanede geçer ve mekanın tasarımının oynanışla (gameplay) nasıl bütünleştiğinin en iyi örneğidir. Scarface filminin finalindeki o meşhur çatışma sahnesi, oyuncuya bizzat yaşatılır. Sonny Forelli ve adamları malikaneyi bastığında, Tommy o ikonik merdivenlerin başında durur ve “Say hello to my little friend!” (Küçük dostuma merhaba deyin!) repliğini (resmen söylemese de elindeki M4 tüfeğiyle) canlandırır. Mekanın genişliği, balkonların konumu, sütunların siper olarak kullanılması; hepsi bu final çatışması için mükemmel bir arena oluşturur. Oyuncu, oyun boyunca kazandığı, inşa ettiği ve içinde yaşadığı bu mekanı savunmak zorundadır. Bu, sadece bir “boss fight” (patron savaşı) değil, aynı zamanda oyuncunun mülkiyet hakkını savunmasıdır. Tony Montana’nın aksine, oyuncu bu savaşı kazanabilir. Ve kazandığında, malikanenin girişindeki o cesetler temizlenir, kanlar silinir ve Tommy, “Ken, bu harika bir işbirliğinin başlangıcı olabilir” diyerek merdivenlerde otururken, malikane hala dimdik ayaktadır.

Sonuç olarak, Vercetti Malikanesi, Grand Theft Auto: Vice City’nin sadece bir mekanı değil, ruhani merkezidir. Scarface ve Miami Vice gibi kültürel devlerin mirasını alıp, onları interaktif bir deneyime dönüştürür. Tony Montana’nın trajedisini alır ve onu Tommy Vercetti’nin zaferine (veya belki de başarılı yalnızlığına) evirir. bahsedilen o boşluk hissi, aslında bir tasarım hatası değil, gücün doğasında var olan bir gerçektir. Zirve, her zaman ıssızdır. Ve Vercetti Malikanesi, o devasa, yankılanan koridorları, kimsenin izlemediği güvenlik monitörleri ve asla kullanılmayan lüks odalarıyla, bu ıssızlığın en görkemli anıtıdır. Oyuncular olarak biz, o malikaneye her girdiğimizde, sadece bir oyunu kaydetmeyiz; 80’ler pop kültürünün, suç filmlerinin ve Amerikan aşırılığının içinde donmuş bir zaman dilimini ziyaret ederiz. Bu malikane, Tommy’nin evi olabilir, ama aslında hepimizin kolektif hafızasındaki o “suçlu zevklerin” müzesidir.

Bölüm 9: Garip Dükkanlar – Donutçular ve Tanımsız Nesneler

Grand Theft Auto: Vice City’nin devasa açık dünyasında, oyuncuların genellikle yanından hızla geçip gittiği, ancak durup dikkatlice incelediğinde oyunun en sürreal, en açıklanamaz ve en komik detaylarıyla karşılaştığı yerler, şaşırtıcı bir şekilde ana görevlerin geçtiği görkemli malikaneler veya kulüpler değildir. Oyunun bilinçaltının en savunmasız, en ham ve en filtresiz halini görebileceğiniz yerler, haritanın dört bir yanına serpiştirilmiş olan ve oyuncunun kasasını soyabildiği o küçük, alelade dükkanlardır. Önceki bölümlerde, özellikle North Point Mall’un tekinsiz boşluğundan ve Ocean Drive’ın sadece bir vitrin süsü olan binalarından bahsetmiştik. Ancak bu “girilebilir” küçük dükkanlar, oyunun tasarım mantığındaki gariplikleri bir üst seviyeye taşır. Burası, Vice City’nin “Uncanny Valley” (Tekinsiz Vadi) etkisinin sadece karakterlerde değil, nesnelerde ve mekan tasarımlarında da zirveye ulaştığı noktadır. Bir oyuncu olarak bu dükkanlara girdiğinizde, amacınız genellikle silahınızı çekip tezgahtara doğrultmak ve üç beş doların yere dökülmesini beklemektir. Ancak bu bekleme süresi boyunca etrafınıza baktığınızda, 1986 Miami’sine değil, bir yapay zekanın kabusuna veya çözünürlüğü bozulmuş bir anıya baktığınızı fark edersiniz.

Bu dükkanlar arasında belki de en ikonik ve en kafa karıştırıcı olanı, de özel bir parantez açılan Donut Dükkanı’dır. “Rusty Brown’s Ring Donuts” veya benzeri jenerik bir isimle anılan bu mekan, dışarıdan bakıldığında tipik bir Amerikan pastanesi vaadi sunar: Kahve, hamur işleri ve sıcak bir ortam. Ancak kapıdan içeri adımınızı attığınızda, bu vaat yerle bir olur. Karşılaştığınız iç mekan tasarımı, bir yeme-içme mekanından ziyade, iflas etmiş bir sigorta şirketinin terk edilmiş ofisini veya bir devlet dairesinin bekleme salonunu andırır. Mekanın tavanı, oyunun geri kalanındaki hiçbir estetikle uyuşmayan, standart, gri, kare “ofis tavan karoları” (drop ceiling) ile kaplıdır. Bu detay, inanılmaz derecede yersizdir. Sıcak, samimi ve iştah açıcı olması gereken bir donut dükkanında, soğuk, bürokratik ve ruhsuz bir ofis tavanının ne işi vardır? Bu tasarım tercihi, geliştiricilerin elindeki doku kütüphanesinin (texture library) sınırlılığını veya iç mekanları tasarlarken kopyala-yapıştır mantığının ne kadar ileri gittiğini gösterir. Muhtemelen bir ofis binası veya polis karakolu için tasarlanan tavan dokusu, “nasıl olsa kimse tavana bakmaz” düşüncesiyle buraya da yapıştırılmıştır. Ancak bu uyumsuzluk, mekana “Liminal Space” (Eşik Mekan) havası katar. Sanki burası aslında bir donut dükkanı değildir; donut dükkanı taklidi yapan bir sorgu odasıdır.

Daha da garibi, dükkanın içinde oturacak tek bir sandalye, tek bir masa veya müşterinin vakit geçirebileceği herhangi bir alanın bulunmamasıdır. Sadece kocaman, boş bir zemin ve arkada duran o tanıdık tezgah vardır. Bu boşluk, dükkanın işlevsizliğini yüzünüze vurur. Burası sosyalleşmek için değil, sadece “tüketmek” veya bizim durumumuzda “yağmalamak” için vardır. Ve elbette, tezgahın arkasında, North Point Mall bölümünde detaylandırdığımız o aynı adam durmaktadır. Şehrin her yerinde çalışan, uyumayan, klonlanmış o tezgahtar. Ancak bu sefer arkasındaki menüde ve tabelalarda yazanlar, durumun absürtlüğünü katlar. Duvarlarda asılı olan “24/7 Squirt Available” (7/24 Fışkırtma Mevcuttur/Müsaitiz) tabelası, Rockstar Games’in o dönemdeki ergen mizahının ve cinsel imalarının en bariz örneklerinden biridir. “Squirt” kelimesi, hem bir gazoz markasını (gerçek hayattaki Squirt) çağrıştırır hem de cinsel bir eyleme gönderme yapar. Ancak dükkanın içinde ne bir gazoz dolabı ne de bu tabelayı haklı çıkaracak bir ürün vardır. Bu tabela, bağlamından koparılmış, sadece “orada olsun” diye konulmuş bir şakadan ibarettir. Fakat dükkanın o soğuk, ofisvari atmosferiyle birleştiğinde, bu şaka komik olmaktan çıkıp rahatsız edici bir hale bürünür.

Ancak Donut Dükkanı, gariplikler silsilesinin sadece başlangıcıdır. Şehirdeki küçük marketlere (Corner Store / Deli) girdiğimizde, oyun tarihinin en ilginç “Doku Arkeolojisi” (Texture Archaeology) vakalarından biriyle karşılaşırız. Bu dükkanların rafları, üç boyutlu modellerle değil, tamamen iki boyutlu, düşük çözünürlüklü fotoğrafların düz kutulara yapıştırılmasıyla oluşturulmuştur. anlatıcının “cips mi yoksa marul mu olduğunu anlayamadığı” o meşhur raf, bu durumun özetidir. Raflara baktığınızda, renkli bir karmaşa görürsünüz. Kırmızı, yeşil, sarı lekeler yan yana dizilmiştir. Uzaktan bakıldığında beyniniz bunları “market ürünleri” olarak tamamlar. Ancak birinci şahıs kamerasını (veya keskin nişancı tüfeğinin dürbününü) kullanarak yaklaştığınızda, bu lekeler anlamsızlaşır. Bir paket cips gibi görünen şey, aslında bulanık bir sebze fotoğrafı olabilir. Bir kutu deterjan gibi duran şey, pikselleşmiş bir meyve suyu şişesi olabilir. Bu durum, de belirtildiği gibi, yapay zeka tarafından üretilen sanat eserlerine (AI Art) benzer. Yapay zeka da nesnelerin “neye benzediğini” bilir ama “ne olduğunu” tam kavrayamaz; bu yüzden harfleri ve logoları karıştırır, şekilleri bozar. Vice City’nin market rafları, AI çağından 20 yıl önce, “insan eliyle yapılmış AI sanatı” gibidir. Bu dokular, gerçek fotoğrafların o kadar çok sıkıştırılması (compression) ve küçültülmesiyle elde edilmiştir ki, orijinal nesnenin kimliği kaybolmuş, geriye sadece onun “rengi” ve “formu” kalmıştır.

Peki, bu fotoğraflar nereden gelmiştir? İşte bu soru, bizi Vice City’nin ışıltılı Miami simülasyonundan alıp, oyunun geliştirildiği yer olan İskoçya’nın yağmurlu şehri Edinburgh’a götürür. Rockstar North ofisi Edinburgh’dadır. 2001-2002 yıllarında, internetten yüksek çözünürlüklü stok fotoğraf bulmak bugünkü kadar kolay değildi. Geliştiriciler, oyun dünyasını doldurmak için gereken binlerce dokuyu oluşturmak zorundaydı. Büyük ihtimalle, sanat ekibinden birileri, ellerine o dönemin düşük megapikselli dijital kameralarını alıp, ofisin yakınındaki yerel bakkallara (Newsagent), süpermarketlere veya eczanelere gitmiş ve rafların fotoğraflarını çekmişlerdir. Bu teori, dükkanlardaki ürünlerin neden Miami’ye değil de İngiltere/İskoçya perakende kültürüne daha yakın durduğunu açıklar. Raflardaki ürünlerin dizilimi, ambalaj renkleri ve hatta okunabilen bazı markaların tipografisi, Amerikan “Convenience Store”larından ziyade, İngiliz “Corner Shop”larını andırır. Yani, Vice City’deki bir marketi soyarken, aslında 2002 yılının Edinburgh’undaki bir bakkalın, çözünürlüğü düşürülmüş, Amerika’ya ışınlanmış ve üzerine Miami güneşi filtresi atılmış bir hayaletini soyuyorsunuzdur. Bu coğrafi ve kültürel uyumsuzluk, oyuncunun bilinçaltında “burada bir şeyler yanlış” hissi uyandıran o ince detaylardan biridir.

Bu kültürel karmaşanın en somut kanıtı, eczane (Pharmacy) veya dispanser görünümlü dükkanlarda karşımıza çıkar. bahsedilen “Yeşil Haç” (Green Cross) sembolü, bunun en büyük göstergesidir. Avrupa’da ve özellikle İngiltere’de, yeşil haç evrensel olarak “Eczane” anlamına gelir. Ancak Amerika Birleşik Devletleri’nde eczaneler genellikle kırmızı haç, havan ve tokmak sembolü veya sadece “Pharmacy / Drug Store” yazısı ile temsil edilir. Yeşil haç, Amerika’da daha sonraları, özellikle tıbbi marihuananın yasallaşmasıyla “Cannabis Dispensary” (Esrar Dükkanı) sembolü haline gelmiştir. Vice City 1986’da geçtiğine göre, o dönemde yeşil haçın bir uyuşturucu dükkanını temsil etmesi mümkün değildir (o dönem yasa dışıdır). Dolayısıyla, oyundaki bu dükkanların üzerindeki yeşil haçlar, İskoç geliştiricilerin kendi kültürlerini yanlışlıkla Miami’ye taşımasının bir sonucudur. Onlar için “ilaç satılan yer yeşil haçtır”, bu yüzden oyuna da öyle koymuşlardır. Ancak anlatıcının da kafasını karıştıran bu durum, oyunun dünyasında tuhaf bir anakronizm ve coğrafi hata yaratır.

Bu eczane görünümlü dükkanların içindeki raflar ise, marketlerdeki bulanıklığın tam tersine, şaşırtıcı derecede net ve yüksek çözünürlüklü dokularla doludur. de vurgulandığı gibi, burada raflarda duran ilaç şişeleri, vitamin kutuları ve takviye gıdalar, üzerlerindeki yazılar okunabilecek kadar detaylıdır. Yan taraftaki markette cipsin ne olduğu anlaşılmazken, burada ilacın markasını bile seçebilirsiniz. Bu teknik tutarsızlık neden? Bunun birkaç sebebi olabilir. Birincisi, oyun mekaniği gereği bu dükkanlarda “Health” (Can) ve “Adrenaline” (Adrenalin) gibi hap şeklinde “pickup”lar (yerden alınan özellikler) bulunur. Oyuncunun dikkatini bu küçük nesnelere çekmek için, arka planın ve rafların daha net olması gerekmiş olabilir. İkincisi, belki de bu dükkanın dokularını hazırlayan sanatçı, marketi hazırlayan sanatçıdan farklıydı ve işine daha fazla özen gösterdi ya da daha kaliteli bir referans fotoğrafı kullandı. Sebep ne olursa olsun, bu netlik, bulanık dünyanın içinde garip bir “gerçeklik adası” yaratır. Oyuncu, bulanık bir rüyada aniden net bir nesne görmüş gibi irkilir. Bu şişelerin üzerindeki etiketler, Rockstar’ın hiciv yeteneğinin de ilk tohumlarını barındırır. İlaç isimleri, genellikle cinsel imalar, uyuşturucu kültürüne göndermeler veya popüler ilaç markalarının parodileridir. GTA IV ve GTA V’te zirveye ulaşacak olan o “marka parodisi” mizahı, burada, bu sessiz dükkanların raflarında emekleme aşamasındadır.

Aynı şekilde, “Ryton Aide” gibi dükkan isimleri, Amerikan eczane zinciri “Rite Aid”in açık bir parodisidir. Ancak oyunun genelindeki diğer dükkanların çoğu jenerik isimlere sahipken (Jewelry Store, Supermarket gibi), bazılarının bu tür parodi isimlere sahip olması, oyunun mizahi tonunun henüz tam oturmadığını gösterir. GTA V’te her dükkanın, her markanın bir esprisi vardır. Vice City’de ise dünya yarı ciddi, yarı şaka bir araftadır. Donutçudaki “Squirt” tabelası bir şakadır ama dükkanın kendisi ciddidir. Eczanenin adı şakadır ama içerisi şaşırtıcı derecede gerçekçidir. Bu ton karmaşası, dükkanları gezmeyi bir keşif sürecine dönüştürür. Hangi dükkanın sadece bir “doku yığını”, hangisinin ise bir “espri” olduğunu önceden bilemezsiniz.

Bu dükkanların bir diğer ortak özelliği de “sahne arkası” (backroom) hissini vermeleridir. Birçok dükkanda, müşteri alanının arkasında, girilemeyen ama görülebilen depo alanları veya kapılar vardır. Bu alanlar genellikle karanlıktır veya yine düşük çözünürlüklü kutularla doludur. Marketlerdeki o meşhur “Arka Oda”, oyuncunun hayal gücünü tetikler. O kapının ardında ne var? Muhtemelen hiçbir şey (boşluk), ama oyunun atmosferi size orada yasa dışı işlerin döndüğünü hissettirir. Özellikle 1986 Vice City’sinin suçla dolu atmosferi düşünüldüğünde, her marketin aslında bir kara para aklama merkezi (front) olabileceği fikri akla yatkındır. Belki de o ofis tavanlı Donut dükkanı, gerçekten de polisin sivil operasyon merkezi olduğu için öyledir? Oyun bunu asla doğrulamaz, ama o tavanın garipliği size bu hikayeyi uydurmanız için gereken malzemeyi verir.

Bu dükkanları soyma mekaniği de, oyuncuyu bu detaylara bakmaya zorlayan bir araçtır. Silahınızı tezgahtara doğrulttuğunuzda, parayı vermesi belirli bir süre alır. O süre boyunca yapacak hiçbir şeyiniz yoktur; hareket edemezsiniz, dışarı çıkamazsınız. Tek yapabileceğiniz kamerayı çevirip etrafa bakmaktır. Rockstar, bu bekleme süresini koyarak, aslında oyuncuyu kendi yarattığı (veya aceleye getirdiği) bu sanat eserlerini incelemeye mecbur bırakır. O gergin bekleyiş anlarında, gözünüz duvardaki bulanık postere, raftaki tanımlanamayan yeşil nesneye veya yerdeki fayansların tekrar eden desenine takılır. Normalde koşarak geçeceğiniz bu detaylar, soygun sırasında oyunun ana odağı haline gelir. Bu, oyun tasarımında “zorunlu temaşa” (forced contemplation) diyebileceğimiz bir andır. Hırsızlık yaparken sanat eleştirmenine dönüşürsünüz. “Bu adam neden bu kadar yavaş para veriyor?” diye sinirlenirken, bir yandan da “Bu duvardaki resim neden ters asılmış?” diye düşünürsünüz.

Sonuç olarak, Vice City’nin garip dükkanları, oyunun en az cilalanmış ama en samimi köşeleridir. Bir önceki bölümde Vercetti Malikanesi’nin ihtişamından ve sinematik göndermelerinden bahsetmiştik. O malikane ne kadar “Hollywood” ise, bu dükkanlar o kadar “ev yapımı video”dur. Edinburgh’daki bir bakkalın fotoğrafının, Miami’deki bir suç simülasyonuna dönüşmesi sürecinde yaşanan veri kaybı, ortaya eşsiz bir estetik çıkarmıştır. “Cips mi marul mu?” sorusu, aslında cevabı olmayan ve olması da gerekmeyen bir sorudur. O nesne, ne cips ne de maruldur; o, 2002 yılının oyun teknolojisinin, hafıza kısıtlamalarının ve geliştiricilerin uykusuz gecelerinin bir anıtıdır. Donutçunun ofis tavanı, eczanenin yeşil haçı ve marketin bulanık rafları, Vice City’nin kusursuz bir şehir olmadığının, insan elinden çıkma, hatalarla dolu ama bu hatalarıyla güzel bir dijital rüya olduğunun kanıtlarıdır. Ve biz oyuncular, o kasadan dökülen üç beş doları toplarken, aslında bu dijital rüyanın piksellerini toplarız.

Bölüm 10: Vice City’den Leonida’ya – Geleceğe Bakış (GTA VI)

Zamanın kaçınılmaz akışı ve teknolojinin durdurulamaz ilerleyişi, bizi nihayet o büyük, o korkutucu ve aynı zamanda heyecan verici eşiğe getirdi. Yıllardır süren spekülasyonların, sahte sızıntıların ve umut dolu bekleyişlerin ardından, Rockstar Games nihayet sessizliğini bozdu ve Grand Theft Auto serisinin bir sonraki durağının, hepimizin hafızasına kazınmış o efsanevi coğrafya, yani Vice City olacağını doğruladı. Ancak bu sefer karşımızdaki yer, 2002 yılında Tommy Vercetti ile arşınladığımız o pikselli, neon ışıklı ve sınırlı şehir değil; modern teknolojinin tüm imkanlarıyla donatılmış, “Leonida” eyaleti sınırları içinde yeniden hayal edilmiş, hiper-gerçekçi bir simülasyon evreni. Bu yazı dizisi boyunca, orijinal Grand Theft Auto: Vice City’nin neon ışıklarının ardındaki karanlığı, teknik kusurlarını, aceleye getirilmişliğinin yarattığı o eşsiz boşluk hissini ve tüm bunların toplamında ortaya çıkan “kırık şaheseri” derinlemesine inceledik. Şimdi, elimizdeki bu on bölümlük analizin son halkasında, geçmişin o “kusurlu” güzelliği ile geleceğin “kusursuz” vaadi arasındaki devasa felsefi ve estetik uçuruma bakacağız. GTA VI, şüphesiz teknik bir mucize olacak; ancak asıl soru şu: Orijinal oyunun o tuhaf, tekinsiz ve hayal gücümüzü tetikleyen ruhunu koruyabilecek mi, yoksa her şeyi aşırı detaylandırarak o ruhu, fotorealizmin soğuk ışığı altında buharlaştıracak mı?

Bu karşılaştırmayı yaparken ilk bakmamız gereken yer, serinin en ikonik mekanlarından biri olan ve daha önceki bölümlerde “Gece ile Gündüz Arasındaki Uçurum” başlığı altında incelediğimiz o meşhur plajlardır. 2002 yapımı Vice City’nin plajlarını hatırlayalım. Gündüzleri uçsuz bucaksız, sarı bir çölü andıran, üzerinde tek tük güneşlenen insanların olduğu, ancak temelde devasa bir boşluktan ibaret olan o kumsallar… Geceleri ise, karanlığın ve sessizliğin hüküm sürdüğü, okyanusun bir hiçliğe dönüştüğü o tekinsiz alanlar. Bu boşluk, teknik bir yetersizlikten kaynaklanıyor olsa da, oyuncuya nefes alma, düşünme ve melankoliye kapılma şansı veriyordu. Oysa GTA VI’nın yayınlanan ilk fragmanına baktığımızda, karşımızda tam tersi bir manzara, bir “horror vacui” (boşluk korkusu) tablosu görüyoruz. Leonida’nın plajları, iğne atsanız yere düşmeyecek bir insan kalabalığıyla dolup taşıyor. Her bir NPC’nin (Oyuncu Olmayan Karakter) kendine has bir vücut dili, havlusu, güneş kremi, telefonu ve etkileşimi var. Bu, teknik açıdan akıl almaz bir başarıdır; yaşayan, nefes alan, terleyen bir Florida simülasyonudur. Ancak bu yoğunluk, “yalnızlık” hissini öldürür. Orijinal Vice City’de Tommy Vercetti, o kumsalda yürürken bir başına, dünyanın kralı ama aynı zamanda en yalnız adamıydı. GTA VI’nın kahramanları Lucia ve Jason ise, muhtemelen o kalabalığın içinde sadece birer istatistik, o gürültülü kaosun birer parçası olacaklar. Orijinal oyunun o “metafiziksel boşluğu”, yeni oyunda yerini “sosyolojik bir aşırı yüklemeye” bırakacak gibi görünüyor. Artık hayal kuracak boş alanımız kalmayacak, çünkü ekranın her pikseli, bize ne görmemiz gerektiğini dikte eden bir veriyle dolu olacak.

Bu durum, Rockstar Games’in yıllar içindeki tasarım felsefesinin evrimiyle (veya mutasyonuyla) doğrudan ilgilidir. Şirket, Grand Theft Auto III ve Vice City dönemindeki “arcade” (eğlence odaklı) köklerinden uzaklaşıp, Red Dead Redemption 2 ile zirveye ulaşan bir “simülasyoncu mükemmeliyetçiliğe” evrildi. Red Dead Redemption 2, şüphesiz bir başyapıttı; ancak o kadar detaylıydı ki, oyuncunun hayal gücüne neredeyse hiç iş bırakmıyordu. Bir çekmeceyi açtığınızda içindeki her nesneyi tek tek görebilmeniz, atınızın soğukta büzüşmesi, silahlarınızın paslanması… Bu detay seviyesi, GTA VI’ya taşındığında, Vice City’nin o “gizemli” havasını yok etme riski taşıyor. Bölüm 5’te Prawn Island’daki o terk edilmiş malikaneleri ve film stüdyolarını incelemiştik. O binaların içine girememek (veya sadece belirli kısımlarına girebilmek), içlerindeki boşluk ve sessizlik, onları korkutucu yapıyordu. “Acaba bu kapının arkasında ne var?” sorusu, cevaptan daha değerliydi. GTA VI’da ise, muhtemelen o binaların her bir odasına girilebilecek, her köşesinde toplanabilir eşyalar olacak, her dolabın içi dolu olacak. Bu, “oynanış” açısından zenginlik demektir; ancak “atmosfer” açısından bir kayıptır. Çünkü gizem, bilinemezlikten beslenir. Her şeyin 4K çözünürlükte, ışın izleme (Ray Tracing) teknolojisiyle aydınlatıldığı ve her kapının açıldığı bir dünyada, gölgelerin sakladığı o tekinsiz hikayelere yer kalmaz. Prawn Island, artık hayaletli bir harabe değil, sadece “loot” (ganimet) yapılacak bir mekan olacaktır.

Oyunun “Vibe”ı, yani ruh hali ve estetiği de bu dönüşümden nasibini alacaktır. Orijinal Vice City, 1980’lerin kendisine değil, 1980’lerin “hayaline” bir aşk mektubuydu. Scarface ve Miami Vice gibi yapımların süzgecinden geçmiş, Synthwave müzikleriyle, pastel renklerle ve o meşhur “Trails” (iz bırakma) efektiyle (Bölüm 2’de değinmiştik) bulanıklaştırılmış, romantik bir 80’ler yorumuydu. O oyun, bir VHS kaseti estetiğine sahipti; renkler birbirine karışır, görüntüler titrer ve her şey bir rüya gibi akardı. GTA VI ise, fragmandan anladığımız kadarıyla, modern zamanların “sosyal medya” estetiğine, TikTok kültürüne ve “Florida Man” absürtlüğüne odaklanıyor. VHS’nin o sıcak, analog ve hatalı görüntüsünün yerini, akıllı telefon kameralarının keskin, dijital ve acımasız netliği alıyor. Orijinal oyun, geçmişe duyulan bir özlem (nostalji) üzerine kuruluydu; yeni oyun ise, bugünün çılgınlığına yapılan bir hiciv (satire) üzerine kurulu olacak. Neon ışıkları yine orada olacak, evet; ancak bu sefer o ışıklar, romantik bir gün batımını değil, viral bir videonun arka planını veya bir striptiz kulübünün ucuz tabelasını aydınlatacak. “Neon Rüyası”, yerini “Neon Gerçekliği”ne bırakacak. Ve gerçeklik, rüyalar kadar bağışlayıcı değildir. Orijinal oyunun o “Liminal Space” havası, AVM’lerdeki (Bölüm 3) o sessiz boşluk, yerini modern tüketim kültürünün gürültülü ve kalabalık kaosuna bırakacak. North Point Mall’un o karanlık tavanı ve yalnız kasiyeri yerine, muhtemelen tıklım tıklım dolu, her markanın bağırarak reklam yaptığı hiper-gerçekçi alışveriş merkezleri göreceğiz. Bu, daha “doğru” bir simülasyon olabilir, ama daha “güzel” bir his mi? Bu tartışılır.

Teknik kusurların mirası, belki de en çok özleyeceğimiz şey olacak. Yazı dizimizin “9 Aylık Mucize” (Bölüm 6) ve “Uncanny Valley” (Bölüm 4) kısımlarında, oyunun hatalarının, bug’larının ve yapay zeka aptallıklarının, ona nasıl bir “karakter” kazandırdığını uzun uzun konuşmuştuk. Orijinal Vice City’de bir NPC’nin duvara takılıp koşmaya devam etmesi, havada asılı duran bir araba veya çatılardaki o komik sahte havuzlar… Bunlar, oyunun bir insan elinden çıktığını, bir sanatçının (veya yorgun bir yazılımcının) parmak izini taşıdığını hissettiriyordu. Bu hatalar, oyunu “samimi” kılıyordu. Kusurlu olduğu için onu seviyorduk, tıpkı kusurlu bir arkadaşı sevdiğimiz gibi. Oysa GTA VI, binlerce kişilik bir ordunun, on yılı aşkın bir sürede ürettiği, endüstriyel bir mükemmellik anıtı olacak. Yapay zeka o kadar gelişmiş olacak ki, NPC’ler “gerçek” gibi davranacak. Fizik motoru o kadar kusursuz olacak ki, arabalar asla havada asılı kalmayacak. Bu teknik mükemmellik, hayranlık uyandırıcıdır; ancak aynı zamanda “steril”dir. “Jank” dediğimiz o hafif bozukluk hissi, oyunlara bir ruh katar. Fallout: New Vegas veya S.T.A.L.K.E.R. gibi oyunların kült statüsüne erişmesinin sebebi, cilalı olmaları değil, “kırık” ama “tutkulu” olmalarıdır. GTA VI’da, o “garaj grubu” ruhunu bulamayacağız; karşımızda dünyanın en büyük filarmoni orkestrası olacak. Müzik kusursuz olacak, tek bir nota bile kaçmayacak, ama belki de o garajdaki cızırtılı gitar solosunun verdiği heyecanı vermeyecek.

Bir diğer önemli kayıp, “Doku Arkeolojisi” ve “Garip Dükkanlar” (Bölüm 9) başlığında incelediğimiz o absürt detaylar olacaktır. Orijinal oyunda, geliştiricilerin Edinburgh’daki yerel bakkallardan çektiği düşük çözünürlüklü fotoğrafları Miami’ye uyarlaması sonucu ortaya çıkan o “cips mi marul mu?” sorunsalı, artık tarih olacak. GTA VI’da her ürün, her etiket, her tabela, muhtemelen ayrı bir grafik tasarım ekibi tarafından yüksek çözünürlükte, okunabilir ve mantıklı bir şekilde tasarlanacak. Donut dükkanındaki o anlamsız “Squirt” tabelası veya ofis tavanı gibi uyumsuzluklar (glitch in the matrix), yerini tutarlı ve mantıklı bir sanat yönetimine bırakacak. Artık bir dükkana girdiğimizde “Burası neden böyle?” diye sormayacağız, çünkü her şey “olması gerektiği gibi” olacak. Tutarlılık, inandırıcılığı artırır; ancak sürprizi azaltır. Orijinal Vice City’nin dünyası, sanki bir uzaylının insan dünyasını taklit etmeye çalışıp bazı detayları yanlış yapması gibiydi ve bu ona tekinsiz bir cazibe katıyordu. Yeni Vice City (Leonida) ise, insan dünyasının birebir kopyası olacak. Bu, bizi “Uncanny Valley”den çıkarıp, “Hyper-Reality”nin (Hiper Gerçeklik) sıkıcı düzlüğüne atabilir.

Elbette, GTA VI’nın getireceği yenilikleri ve teknik devrimi küçümsemek haksızlık olur. Orijinal oyunun haritasının küçüklüğü, yükleme ekranları, hantal çatışma mekanikleri gibi sorunları, bugün oyuna geri dönmeyi zorlaştıran etkenlerdir. Yeni oyun, bize yaşayan bir ekosistem, dinamik hava olayları (belki de gerçekçi kasırgalar), derinlikli bir hikaye ve muhtemelen oyun tarihinin en iyi grafiklerini sunacak. Tommy Vercetti’nin o köşeli suratı ve sınırlı animasyonları yerine, Lucia’nın yüzündeki en ufak mimiği, gözbebeğindeki yansımayı göreceğiz. Ray Liotta’nın efsanevi seslendirmesinin yerini, muhtemelen motion-capture (hareket yakalama) teknolojisiyle desteklenmiş, Oscar’lık performanslar alacak. Ancak tüm bu gelişmeler, “daha iyi bir oyun” yapsa da, “aynı hissi” veremeyecek. Çünkü o his, sadece oyunun kalitesiyle değil, bizim o dönemdeki algımızla, 2000’lerin başındaki oyun dünyasının saflığıyla ve teknolojik kısıtlamaların yarattığı zorunlu yaratıcılıkla ilgiliydi. Vice City’yi özel kılan şey, neyi gösterdiği değil, neyi “gösteremediği” ve bizim zihnimizin o boşlukları nasıl doldurduğuydu. GTA VI, bize her şeyi gösterecek; dolayısıyla dolduracak bir boşluk, hayal edecek bir gizem kalmayacak.

Bu yazı dizisinin sonuna gelirken, varacağımız sonuç bir yas tutma değil, bir kabullenme olmalıdır. Orijinal Grand Theft Auto: Vice City, bir dönemin, bir ruh halinin ve oyun geliştirme tarihinin belirli bir anının donmuş bir görüntüsüdür. Onu “kusurlu bir şaheser” yapan şey, 9 ayda tamamlanması, RenderWare motorunun yetersizliği, PS2’nin bellek sınırları ve geliştiricilerin uykusuzluğudur. Bu şartlar bir daha asla, hiçbir stüdyoda (Rockstar dahil) tekrar etmeyecektir. GTA VI, Leonida’da geçen, teknik açıdan mükemmel, içerik açısından devasa bir ürün olacak. Muhtemelen satış rekorları kıracak, eleştirmenlerden tam not alacak ve bizi yıllarca ekran başına kilitleyecek. Ancak, yıllar sonra bir gece, belki yağmurlu bir günde, kulaklığımızı takıp Michael Jackson’ın “Billie Jean” şarkısını açtığımızda, gözümüzün önüne gelecek olan görüntü, Leonida’nın 4K plajları değil; Tommy Vercetti’nin o pikselli, çiçekli gömleğiyle, boş ve karanlık bir kumsalda, mor bir gökyüzüne karşı tek başına yürüyüşü olacaktır. Çünkü gerçek sanat, bazen kusursuzlukta değil, tamamlanmamışlığın bıraktığı o eşsiz boşlukta yankılanır. Ve Vice City, o neon ışıklarının ardındaki karanlığıyla, sonsuza dek oyun dünyasının en güzel, en yalnız ve en unutulmaz rüyası olarak kalacaktır. Neon ışıklar sönebilir, kaplamalar eskiyebilir, ama o “vibe”, o his, tıpkı bir hayalet gibi, o makinenin içinde yaşamaya devam edecektir. Hoşça kal Vice City; ve merhaba Leonida. Umarız sen de bize, o eski dostun verdiği hüzünlü mutluluğu, farklı bir yolla da olsa verebilirsin.