BÖLÜM 1: İsimlendirmek Sahiplenmektir (Ontolojik Bir Giriş)
İnsan bilincinin dünyayla kurduğu ilişkinin en temel, en ilkel ve belki de en şiddetli adımı ona bir isim vermektir. İsimlendirilmemiş bir coğrafya, insan zihni için tam anlamıyla kavranabilir bir gerçeklik düzlemi oluşturamaz; o yalnızca uçsuz bucaksız bir boşluk, tehlikeli bir bilinmezlik ve kaostur. Bilinmeyen bir toprak parçasına ayak basan ilk insanın, o toprağı anlamlandırmak için yapması gereken ilk eylem dokunmak veya sınır çizmek değil, ona seslenmektir. İsim, zihnin doğaya attığı ilk kancadır. Bir dağa, bir nehre veya bir vadiye isim verildiği anda, o fiziksel kütle doğanın kayıtsız döngüsünden koparılır ve insanlık tarihinin, kültürünün, dilinin bir parçası haline gelir. Bu eylem basit bir iletişim ihtiyacından çok daha ötede, ontolojik bir var etme sürecidir. Bir şeye isim vermek, onu kaosun içinden çekip çıkarmak, sınırlarını belirlemek ve en önemlisi ona sahip çıkmaktır. İsmi olmayan bir vadi, fırtınaların koptuğu ve suların aktığı anonim bir çukurdur; ancak ona bir isim verdiğinizde, o vadi artık bir hafıza mekanı, bir efsane sahnesi veya bir sınır hattı olarak varoluş kazanır.
İsimlendirmenin bu dönüştürücü gücü, coğrafyayı salt bir fiziksel alan olmaktan çıkarıp “yaşayan bir mekana” çevirir. Uzay ve mekan arasındaki felsefi ayrım tam da bu noktada kendini gösterir. Uzay, soyut, sınırsız ve insani anlamdan yoksun bir kavramken; mekan, insanın tecrübesiyle, anılarıyla ve elbette ona verdiği isimle yoğrulmuş, sınırları çizilmiş bir alandır. Harita üzerindeki isimsiz bir leke, yalnızca boylam ve enlemlerin kesiştiği geometrik bir noktadan ibarettir. O noktaya bir isim atfettiğinizde, orası artık uğruna savaşılabilecek, şarkılar yazılabilecek, doğulup ölünebilecek bir “yer” olur. Bir nehrin kıvrımı, haritacı onu isimlendirene kadar sadece suyun yerçekimiyle olan sıradan ilişkisidir. Fakat o suya “Fırat” veya “Nil” dendiğinde, artık sadece bir su kütlesinden değil, medeniyetlerin beşiğinden, kanlı savaşların sınırından ve milyonlarca insanın kaderini belirleyen bir tanrısal güçten bahsetmeye başlarız. İsim, toprağa ruh üfler. Toprak, o ismi kabul ettiği andan itibaren jeolojik bir oluşum olmanın ötesine geçerek sosyolojik bir aktöre dönüşür.
Bu ontolojik sahiplenme eyleminin kökleri, insanlığın en kadim metinlerinde ve mitlerinde gizlidir. Yaratılış anlatılarının merkezinde yer alan Adem’in eşyalara ve hayvanlara isim verme miti, aslında insanın evren üzerindeki tahakkümünün dilsel bir ilanıdır. Kutsal metinlerde Tanrı, yaratılışı tamamladıktan sonra yarattığı her şeyi Adem’e sunar ve onlara ne isim vereceğini görmek ister. Adem’in her bir canlıya ve nesneye verdiği isim, onun o varlık üzerindeki “bilgisini” ve dolayısıyla “otoritesini” tesciller. İsimlendiren, isimlendirilenin efendisidir. Bu teolojik metafor, modern çağın siyasal ve coğrafi pratikleriyle kusursuz bir paralellik taşır. Adem’in cennet bahçesindeki isimlendirme eylemi ne kadar masum ve ilahi görünürse görünsün, temelinde bir “hükmetme” arzusu barındırır. Modern devletlerin, kâşiflerin ve imparatorlukların harita çizme arzusu da bu kadim mitin sekülerleşmiş ve çok daha kanlı bir versiyonudur.
Modern devlet aklı, tıpkı Adem gibi, karşısında uzanan vahşi ve bilinmez doğayı önce kelimelerle ehlileştirir. Bir imparatorluk yeni bir kıtaya çıktığında veya bir devlet yeni bir bölgeyi sınırlarına kattığında, tüfeklerden ve bayraklardan bile önce haritacılarını devreye sokar. Çünkü fiziksel işgal geçicidir, ordular geri çekilebilir, kaleler yıkılabilir; ancak haritaya kazınan bir isim, o toprağın zihinsel fethini kalıcı kılar. Harita çizmek, sadece dağların ve nehirlerin yerini göstermek için yapılan teknik bir iş değildir; bu, toprağın kimliğini baştan yazma, geçmişini silme ve ona yeni bir aidiyet biçme operasyonudur. Bir devletin çizdiği resmi haritada yer alan isimler, o devletin “Burayı ben tanımlıyorum, sınırlarını ben çiziyorum ve geçmişini ben kurguluyorum” deme biçimidir. İsimlendirme, gücün harflere dökülmüş halidir.
Daha da derinlere inildiğinde, isimlendirmenin sadece bilmeyi değil, aynı zamanda “yok saymayı” da içerdiğini görürüz. Yeni bir toprağı isimlendiren muktedir, genellikle o toprağın daha önceki sahiplerinin verdiği isimleri silerek işe başlar. Çünkü eski ismi kabul etmek, eski varoluşu, eski hatıraları ve eski hak iddialarını da kabul etmek demektir. Bir dağın yerel dilindeki bin yıllık adını silip ona krallarının veya generallerinin adını veren sömürgeciler, aslında o dağın tarihini sıfırladıklarına inanırlar. Bu yüzden isimlendirme eylemi, bir inşa olduğu kadar aynı zamanda devasa bir yıkımdır. İsim, hem bir kimlik belgesi hem de bir mezar taşıdır; yeni bir gerçeklik yaratırken, eskisinin üzerine ağır bir toprak atar.
İnsanın bu isimlendirme arzusu, bilinmeyene karşı duyduğu ontolojik korkuyla da doğrudan ilişkilidir. Zihnimiz, kategorize edemediği, etiketleyemediği ve adını koyamadığı şeyden dehşet duyar. Antik çağlardan günümüze kadar insanların ulaşamadıkları ufuk ötesi topraklara isimler uydurmaları, aslında o karanlık boşluğu tanıdık kelimelerle aydınlatma çabasıdır. Bir şeye isim verdiğimizde, onun tehlikesini bir nebze olsun azalttığımızı hissederiz. O artık “isimsiz bir dehşet” değil, adı sanı bilinen, sınırları dille çizilmiş bir nesnedir. Dolayısıyla haritalar, sadece yönümüzü bulmamızı sağlayan kılavuzlar değil, aynı zamanda kolektif korkularımızı bastırdığımız, dünyayı zihnimizin ölçülerine göre küçültüp kontrol altına aldığımız psikolojik rahatlama araçlarıdır.
Harita üzerindeki her isim, bir medeniyetin dünyaya vurduğu mühürdür. İster bir dağ zirvesine saplanan bir bayrak, isterse bir nehrin kıyısına dikilen bir tabela olsun, bu kelimeler coğrafyanın sessizliğini bozar. Doğa dilsizdir; dağlar kendi isimlerini haykırmaz, denizler kendilerini sınırlandırmaz. Doğa sadece var olur. Ona bir isim vererek, bu sessiz, devasa ve kayıtsız varoluşu insanlık dramasına dahil eden bizleriz. Bu nedenle coğrafi isimler, dünya üzerindeki varlığımızın en kibirli ve bir o kadar da en çaresiz kanıtlarıdır. Milyarlarca yıl boyunca orada öylece duran bir kaya kütlesine kendi dilimizden bir isim takıp onun bize ait olduğunu iddia etmek, ontolojik bir komedi olmasının yanı sıra insanın güce ve ölümsüzlüğe olan doyumsuz açlığının da en net göstergesidir. Kelimelerle örülmüş bu devasa harita oyununda isimler, kıtaların üzerine fısıldanan geçici büyülerden başka bir şey değildir; ancak insanlık, bu büyülerin sonsuza dek süreceğine inanmaya dünden razıdır.
BÖLÜM 2: Endonim ve Ekzonim: Dilin Keskin Kılıcı
Önceki kısımlarda toprağa isim vermenin salt bir haritacılık faaliyeti değil, ontolojik bir var etme ve mülkiyet ilanı olduğunu derinlemesine incelemiştik. İsimlendirmenin bu kurucu gücü kabul edildiğinde, karşımıza kaçınılmaz olarak çok daha karmaşık ve çatışmalı bir soru çıkar: Bu isimlendirme hakkını kim, hangi yetkiyle ve kimin için kullanmaktadır? İşte bu noktada dil bilimi ve coğrafyanın kesişimindeki o büyük savaş alanı belirginleşir. Bu savaş alanının iki ana cephesi vardır: Endonim ve Ekzonim. Bu iki kavram, dillerin sadece dünyayı tasvir eden masum aynalar olmadığını, aksine kimliği inşa eden, sınırları çizen ve “biz” ile “onlar” arasındaki mesafeyi belirleyen keskin birer kılıç olduğunu kanıtlar.
Endonim, etimolojik olarak Yunanca “endon” (iç) ve “onoma” (isim) kelimelerinin birleşiminden doğar ve en yalın haliyle “iç isimlendirme” anlamına gelir. Bir halkın, üzerinde yaşadığı toprağa, kendi kurduğu şehre, kendi nehrine veya doğrudan kendi ulusuna, kendi anadilinin kurallarıyla verdiği isimdir. Endonim, bir kimlik belgesidir; toprağın ve insanın aynı dilde nefes alması, coğrafyanın yerel bir gırtlakla ses bulmasıdır. Bir Japon için ülkesinin “Nihon” veya “Nippon” olması, bir Alman için vatanının “Deutschland” olması endonime verilebilecek en net örneklerdir. Endonim, içeriden dışarıya doğru atılan bir bakıştır. Bu bakışta şefkat, aidiyet, tarihsel hafıza ve en önemlisi “kendini bilme” hali vardır. Yerel halk, kendi coğrafyasını kendi kültürel kodlarıyla yoğurarak isimlendirdiğinde, aslında o toprak parçasını evcilleştirir ve onu kendi sosyolojik DNA’sının ayrılmaz bir parçası haline getirir.
Öte yandan Ekzonim, “exo” (dış) ve “onoma” (isim) köklerinden türeyerek “dış isimlendirme” kavramını karşılar. Bir coğrafyanın, o coğrafyanın dışında yaşayan, farklı bir dil konuşan ve farklı bir kültürel arka plana sahip yabancılar tarafından isimlendirilmesidir. Ekzonim, dışarıdan içeriye doğru yöneltilen, kimi zaman meraklı, kimi zaman pragmatik, kimi zaman da kibirli bir bakışın ürünüdür. Yabancılar, bilmedikleri veya telaffuz edemedikleri bir coğrafyayla karşılaştıklarında, o toprağın yerel adını kendi dillerinin konfor alanına çekmek, onu kendi fonetik kurallarına uydurmak veya tamamen kendi tarihsel pencerelerinden yeni bir isim icat etmek zorundadırlar. Örneğin; Japonya’ya “Japan”, Deutschland’a “Germany” veya “Almanya” denmesi birer ekzonimdir. Ekzonim, dilin bir savunma mekanizmasıdır. Yabancı olanı, öteki olanı kendi zihnimizde anlamlandırabilmek için onu kendi kelimelerimizle yeniden paketleme ihtiyacı hissederiz.
Endonim ve ekzonim arasındaki bu ikilik, insanlık tarihinin en büyük sessiz çatışmalarından biridir. Bu çatışma, aslında bir “tanınma” ve “tanımlama” krizidir. Her ulus, her şehir dünyaya kendi seçtiği isimle, yani endonimiyle seslenmek ister. Çünkü endonim özne olmaktır. Ancak dünya, özellikle de küresel diplomasi, ticaret ve tarihsel alışkanlıklar, ötekini ekzonimlerle çağırarak onu nesneleştirmeye eğilimlidir. Birisi size kendi adınızı değil de kendi uydurduğu, kendi diline kolay gelen bir lakabı taktığında nasıl hissederseniz, coğrafyalar ve uluslar da ekzonimlerin gölgesi altında benzer bir hissi yaşarlar. Dış isimlendirme, ötekinin gerçekliğini kısmen reddetmek, onu kendi dilinin filtrelerinden geçirerek “kendi anladığı kadarına” indirgemektir. Bu yüzdendir ki ekzonimler, sıklıkla bir coğrafyaya dair yanlış anlamaları, tarihsel husumetleri veya kolonyal refleksleri içlerinde barındırırlar.
Bu noktada karşımıza sadece kelimelerin tamamen değiştiği durumlar değil, kelimenin görünüşte aynı kaldığı ama sesin radikal bir biçimde başkalaştığı çok daha sinsi ve ilginç bir dilsel fenomen çıkar. Harflerin kağıt üzerindeki dizilimi bazen bizleri küresel bir uzlaşının var olduğuna inandırır. Bunun en çarpıcı örneği Paris’tir. Paris, Fransa’nın başkentinin endonimidir. Bir Fransız bu kelimeyi yazarken P-A-R-I-S harflerini kullanır; ancak bunu okurken kelimenin sonundaki ‘s’ harfini yutar, ‘r’ harfini genzinden, adeta gırtlağında küçük bir titreşim yaratarak, yumuşak ama karakteristik bir şekilde çıkarır ve kelimenin vurgusunu son heceye bırakarak “Pari” der. Bu ses, o şehrin sokaklarındaki mimariyle, Seine nehrinin akışıyla ve Fransız kültürünün o kendine has estetiğiyle organik bir bağ içindedir. Şehrin ruhu, bu spesifik fonetik titreşimde vücut bulur.
Aynı şehre bir İngiliz veya bir Amerikalı baktığında da kağıt üzerinde aynı harfleri, P-A-R-I-S dizilimini görür. Ancak bir İngilizce konuşuru bu kelimeyi telaffuz ettiğinde bambaşka bir kimyasal reaksiyon gerçekleşir. İngiliz dilinin kuralları, o kelimeyi Fransız gırtlağından çekip alır ve Anglosakson dudaklara yerleştirir. İlk harfteki ‘P’ çok daha patlamalı çıkar, ‘A’ harfi genişleyip “æ” (e ile a arası) bir sese dönüşür, ‘r’ harfi genizden çıkarılıp dilin damağa yaklaşmasıyla sertleştirilir ve Fransızların özenle susturduğu o sondaki ‘s’ harfi tıslayarak canlanır. Ortaya çıkan ses “Pæris”tir. İki ulus da aynı kelimeyi yazdığını iddia eder, ancak ortada birbirine fonetik olarak tamamen yabancı iki farklı kelime vardır. Biri yumuşak, genizsil ve açık uçlu iken; diğeri vurgulu, keskin ve kapalıdır.
Peki, sesletimi değiştirmek ismin özünü bozar mı? Bu soru, dil felsefesinin en derin kuyularından biridir. Eğer bir kelimenin özü, onun kağıt üzerindeki sembolik temsilinde (harflerde) yatıyorsa, ortada bir sorun yoktur; her iki kültür de aynı şehirden bahsetmektedir. Ancak ben, meselenin bu kadar yüzeysel olmadığına inanıyorum. Bence bir şehrin, bir mekanın veya bir kişinin isminin özü, onun yarattığı akustik titreşimde, havada bıraktığı o anlık seste gizlidir. Harfler sadece birer şifredir, asıl anlam o şifrenin sese dönüşme biçimindedir. Dolayısıyla, bir kelimenin sesletimi değiştiğinde, onun taşıdığı kültürel yük, yarattığı duygusal atmosfer ve zihinsel çağrışımlar da bütünüyle değişir.
Bir İngiliz “Pæris” dediğinde, aslında zihninde Fransızların yaşadığı gerçek “Pari”den ziyade, kendi kültürünün o şehre dair kurguladığı, filmlerle, edebiyatla ve tarihsel İngiliz-Fransız rekabetiyle inşa edilmiş bir “İngiliz Paris’i”ni çağırır. Sesin değişmesi, şehrin özünün bir nevi yabancılaştırma (alienation) filtresinden geçirilmesidir. Fransız, kendi başkentini telaffuz ederken ona içeriden, sıcak ve ev sahibi bir yerden dokunur. İngiliz ise harfleri kendi dilinin kurallarına göre bükerek, o şehri dışarıdan, bir turist, bir gözlemci veya bir yabancı olarak yeniden inşa eder. Bu sesletim farkı, görünmez bir ekzonimdir. Kağıt üzerinde endonim gibi görünse de, havaya karıştığı anda keskin bir ekzonime dönüşür.
Dil, asla nötr bir aktarıcı değildir. Dilin inanılmaz derecede güçlü bir egosu vardır. Her dil, dışarıdan gelen bir kelimeyi kendi fonetik sınırları içine alırken onu bir otorite sınavına tabi tutar. Bir dil, kendi ses uyumuna, hece yapısına ve gırtlak alışkanlıklarına uymayan hiçbir şeyi olduğu gibi kabul etmez. Onu eğip büker, traşlar, bazı seslerini yutar, yerine kendi seslerini ekler ve nihayetinde “kendine benzetir”. İngilizcenin Paris kelimesindeki ‘s’ harfini okuma inadı veya ‘a’ harfini genişletmesi, kelimenin özünü bozmaktan ziyade, o kelime üzerinde dilsel bir tahakküm kurma eylemidir. Bu, “Sen benim sözlüğümde, benim kurallarıma göre yaşayacaksın” demenin fonetik halidir.
Bu fonetik adaptasyon, ismin özünü yok etmez ancak o ismin orijinal coğrafyasıyla olan bağını zedeler. Şehrin gerçek varoluşu ile dünyadaki temsili arasında bir yarık açılır. Dünyanın büyük bir kısmı şehirleri kendi anadillerindeki fonetik süzgeçten geçirerek telaffuz ettiğinde, o şehirlerin orijinal, otantik sesleri yavaş yavaş küresel gürültünün içinde kaybolmaya yüz tutar. Ekzonimler ve bu tür görünmez fonetik ekzonimler, dillerin birbirleri üzerindeki iktidar savaşının en somut kanıtlarıdır. Bir dilde rahatça yuvarlanan bir isim, diğer bir dilde köşeli ve sert bir hale gelebilir; bu da sadece dillerin mekaniğiyle değil, o milletlerin dünyayı nasıl duyduğu ve nasıl algıladığıyla ilgili devasa sosyolojik veriler sunar. Endonim ve ekzonim ayrımı, haritaya baktığımızda aslında coğrafyayı değil, insanlığın diller arası hegemonya mücadelesini gördüğümüzün en net resmidir.
BÖLÜM 3: İlk Haritacılar ve Bilinmeze Verilen İsimler
Antik çağın karanlık ve uçsuz bucaksız coğrafyalarına ilk bakış fırlatan Yunan ve Roma haritacılarının dünyayı algılayış biçimleri, yalnızca birer ölçüm ve yön bulma meselesi değil, aynı zamanda felsefi bir evren tasarımıydı. Bu ilk kartograflar için harita, fiziksel bir gerçekliğin kağıt üzerindeki kopyasından ziyade, medeniyetin kaosla olan savaşının görsel bir manifestosuydu. Antik Yunan zihni, dünyayı “Oikoumene” yani yaşanabilir, bilinen, medeni dünya ve onun dışındaki karanlık boşluk olarak ikiye ayırmıştı. Dünyanın merkezinde, tam göbeğinde (Omphalos) kendileri, yani Helenler vardı. Delphi tapınağındaki o kutsal taş, sadece dini bir merkez değil, kartografik bir sıfır noktasıydı. Yunan haritacılar için merkeze yakınlık, medeniyete, akla (Logos) ve düzene yakınlık demekti. Merkezden uzaklaşıldıkça, coğrafya yavaş yavaş silikleşir, iklimler sertleşir ve doğa giderek vahşileşirdi. Bu, sadece mekansal bir uzaklaşma değil, ontolojik bir bozulma süreciydi. Haritanın sınırlarına doğru ilerlemek, insanlıktan çıkıp efsanelerin ve canavarların diyarına adım atmak anlamına geliyordu.
Romalılar ise bu algıyı bir adım daha ileri taşıyarak askeri ve politik bir pragmatizmle birleştirdiler. Onlar için harita, yani “Orbis Terrarum”, imparatorluğun mülkiyet belgesiydi. Roma haritacılığı, Yunanlıların felsefi merakını bir kenara bırakıp, lejyonların ne kadar uzağa yürüyebileceğini, vergi toplayıcılarının hangi vadilere ulaşabileceğini ve ticaret yollarının hangi nehirleri keseceğini hesaplayan soğuk ve emperyal bir matematik üzerine kuruluydu. Ancak her iki medeniyetin de ortak bir sorunu vardı: Bilgi sınırlarının bittiği yerde ne olacaktı? Haritacı, ölçemediği, asker gönderemediği veya tüccar yollayamadığı o devasa boşluklarla karşılaştığında kalemini bırakıp “burasını bilmiyorum” deme erdemini gösterecek miydi? İnsan egosunun ve özellikle de kadim imparatorlukların kibrinin buna izin vermesi imkansızdı. Bilmemek, zafiyetti. İşte tam bu noktada, bilim yerini mitolojiye, coğrafya ise korkunun dilsel dışavurumuna bıraktı.
Haritaların bilinmeyen, keşfedilmemiş uç noktalarına yerleştirilen “Hic Sunt Dracones” (Burada Ejderhalar Yaşar) veya denizlerdeki karanlık suları işaret eden devasa deniz yılanı çizimleri, aslında insan zihninin boşluk tahammülsüzlüğünün en trajikomik kanıtlarıdır. İnsan, sınırlarını bilmediği bir karanlığa bakmaktansa, o karanlığın içine somut, dişleri ve pençeleri olan bir canavar yerleştirmeyi tercih etmiştir. Ejderha, Orta Çağ’a ve sonrasına damga vuran bir sembol olsa da, kökleri Antik çağın harita kenarlarına çizilen tek gözlü devler, insan yiyen vahşiler veya kaynayan deniz efsanelerine dayanır. Bu canavarlar, topografik bir gerçeklik değil, psikolojik birer bariyerdi. “Burada Ejderhalar Yaşar” cümlesi, aslında haritacının “Buradan ötesine gitmeye korkuyorum ve senin de gitmeni istemiyorum” deme biçimidir. Korkunun dilsel bir dışavurumu olan bu isimlendirme stratejisi, dehşeti isimlendirerek kontrol altına alma çabasıdır. Bilinmezliğin yarattığı o saf ve şekilsiz dehşet, ona bir “ejderha” veya “canavar” adı verildiğinde aniden şekil kazanır. Düşman artık görünmez bir boşluk değil, mitolojik de olsa tanımlanmış, ebatları dille çizilmiş bir varlıktır. Bence haritacılığın bu en erken dönemlerindeki bu refleks, insanın kendi acizliğini örtbas etmek için uydurduğu en muazzam yalanlardan biridir. Bilginin bittiği yerde masalı başlatarak, evren üzerindeki entelektüel hakimiyetlerini kaybetmemiş gibi davranmışlardır.
Bu bilinmeze ve ötekine karşı duyulan kibirli korku, yalnızca haritaların uçlarındaki canavarlarla sınırlı kalmadı; sınırların hemen ötesinde, ulaşılamayan değil ama anlaşılamayan insan topluluklarına karşı da keskin bir dilsel silaha dönüştü. Antik Yunanlıların kendi dillerini konuşmayan yabancılara verdikleri “Barbar” (Barbaros) ismi, bu kültürel narsisizmin zirve noktasıdır. Barbar kelimesi, etimolojik olarak bir aşağılama veya düşmanlık içermez; tamamen onomatopoetik, yani ses taklidine dayalı bir kelimedir. Bir Yunanlı, Yunanca bilmeyen birinin konuştuğunu duyduğunda, bu sesleri anlamsız bir gürültü, hayvanların çıkardığı homurtular veya bebeklerin anlamsız hecelemeleri gibi “bar-bar-bar” şeklinde algılıyordu. Kelimenin kökenindeki bu ses taklidi, ötekinin dilini bir iletişim aracı olarak değil, bir “gürültü kirliliği” olarak görmenin sonucudur. Eğer bir insan Logosa (hem akıl hem de söz anlamına gelen o kutsal Yunan konseptine) sahip değilse, onun çıkardığı sesin doğadaki rüzgar uğultusundan veya bir kuş cıvıltısından farkı yoktu.
Ancak bu basit ses taklidi, zamanla devasa bir kültürel ve politik filtrenin adı oldu. Yunanlılar için dil, medeniyetin ta kendisiydi. Eğer biri Yunanca konuşmuyorsa, sadece farklı bir dil konuşuyor demek değildi; o kişi rasyonel düşünemiyor, polis (şehir-devlet) kültürünü anlayamıyor ve hukuku kavrayamıyor demekti. Dolayısıyla “Barbar”, eksik insanı tanımlayan bir şemsiye terime dönüştü. Bu bakış açısının haritacılıktaki ve coğrafi isimlendirmedeki yansıması ise acımasız bir asimilasyon, bir tür “Yunancalaştırma” (Hellenizasyon) arzusu oldu. Yunanlılar, barbarların yaşadığı topraklara gittiklerinde, koloniler kurduklarında veya o bölgelerin haritalarını çıkardıklarında, oradaki mevcut isimleri olduğu gibi kullanmayı kendilerine bir hakaret olarak gördüler. Çünkü barbarın verdiği isim, barbarca bir gürültüden ibaretti. Bir gürültü haritaya yazılamazdı. O toprakların medeni dünyaya, yani Oikoumene’ye dahil olabilmesi için akla ve mantığa, yani Yunancaya tercüme edilmesi, yıkanıp temizlenmesi gerekiyordu.
Bu Yunancalaştırma arzusu, barbar topraklarını dilsel olarak fethetme ve onları medeniyetin hiyerarşik piramidine en alt basamaktan dahil etme operasyonuydu. Yabancı nehirlerin, dağların ve şehirlerin isimleri Yunanca fonetiğe uyduruldu, tamamen anlamsız bulunursa Yunan mitolojisinden bir kahramanın veya bir tanrının adıyla değiştirildi. Bu, o topraklara medeniyet götürme kılıfı altında yapılmış tarihin ilk sistematik dilsel soykırımlarından biriydi. Barbarın toprağı, ancak Yunanlı haritacının kalemiyle şereflendirildiğinde gerçek bir mekana dönüşüyordu. Kendi kişisel okumamla bu durumu, medeniyetin en ilkel şımarıklığı olarak görüyorum; kendi sesinden başkasını gürültü sanan sağır bir imparatorluk kibridir bu. Yunan haritacısı, bir barbar şehrine Yunanca bir isim verdiğinde sadece ona yeni bir etiket yapıştırmıyordu, aynı zamanda o şehrin geçmişini hükümsüz kılıyor, barbarın tarihini iptal ediyordu. “Senin dilin sadece bir bar-bar sesidir, dolayısıyla senin toprağının kaderini ve kimliğini belirleyecek olan da benim kelimelerimdir” diyordu. Harita üzerindeki bu Yunancalaştırma pratiği, silahla yapılmayan ama nesiller boyu kalıcı olan kültürel bir ilhaktı. Korkunun ve küçümsemenin el ele verip harita üzerinden dünyayı yeniden yaratma çabası, isimlendirmenin tarih boyunca ne kadar tehlikeli ve dönüştürücü bir güç olduğunu bize kanıtlayan ilk büyük sahnedir.
BÖLÜM 4: Ticaretin Sesi: İpek Yolu Şehirlerinin Çevrilmesi
Kılıçların, orduların ve imparatorlukların coğrafyayı kendi dilleriyle nasıl zapt ettiğini geride bıraktığımızda, karşımıza çok daha sinsi, çok daha yumuşak ama bir o kadar da kalıcı bir başka isimlendirme motivasyonu çıkar: Ticaretin ve sermayenin dili. Askeri bir fethin temel amacı toprağa boyun eğdirmektir; bu yüzden askerin dili sert, buyurgan ve tavizsizdir. Ancak tüccarın amacı toprağı fethetmek değil, o toprağın ürettiği değeri alıp bir başka coğrafyaya en kârlı şekilde satmaktır. Tüccar, ikna etmek zorundadır. Silahın yerini sözleşmelerin, emirlerin yerini pazarlıkların aldığı bu dünyada dil, bir baskı aracı olmaktan çıkıp kusursuz bir pazarlama enstrümanına dönüşür. İpek Yolu’nun o uçsuz bucaksız, tozlu rotalarında kervanlar sadece ipek, baharat, porselen veya değerli taş taşımadılar; aynı zamanda kelimeleri, sesleri ve şehir isimlerini de bir kıtadan diğerine taşıdılar. Fakat bu taşıma işlemi sırasında kelimeler, tıpkı ham bir elmasın yontulması gibi, ticaretin ihtiyaçlarına göre yontuldu, pürüzlerinden arındırıldı ve alıcının kulağına en hoş gelecek şekle sokuldu.
Bir şehrin isminin tüccarlar tarafından değiştirilmesi veya çevrilmesi, basit bir telaffuz tembelliği olarak açıklanamaz. Dilbilimsel pragmatizm elbette işin bir parçasıdır; insan gırtlağı kendi anadilinin fonetik kurallarına uymayan sesleri çıkarmakta zorlanır. Ancak İpek Yolu tüccarlarının ve Akdeniz havzasındaki denizci cumhuriyetlerin yaptığı şey, kelimeyi sadece kendi dillerine uydurmaktan ibaret değildi. Bu, tarihin ilk ve en büyük küresel markalaşma operasyonuydu. Uzak, bilinmeyen, tehlikelerle dolu ve yabancı bir coğrafyanın ürettiği bir malı, Avrupa’nın şatafatlı saraylarında veya zengin burjuva evlerinde satabilmek için, o malın geldiği yerin de “satılabilir” bir hikayesi olması gerekiyordu.
İnsan psikolojisi, tamamen yabancı olana karşı her zaman bir şüphe ve mesafe barındırır. Eğer bir Venedikli tüccar, Avrupa’nın kalbine getirdiği o eşsiz kumaşların veya iyileştirici baharatların, ismini kimsenin telaffuz edemediği, gırtlak hırıltılarıyla dolu, barbarca duyulan bir çöl kasabasından geldiğini söyleseydi, malın algılanan değeri anında düşerdi. Egzotizm, ancak güvenli bir mesafeden sunulduğunda, yani “evcilleştirildiğinde” caziptir. Tamamen yabani ve anlaşılamaz olan şey korkutur. İşte tüccarın dilsel zekası burada devreye girer. Tüccar, o uzak Doğu şehrinin ismini alır, içindeki sert ünsüzleri törpüler, sonuna kendi dilinin melodisine uygun bir ünlü harf ekler ve onu alıcının zihninde “egzotik ama bizden biri, uzak ama güvenilir” bir formata sokar. Bu sayede müşteri, malı satın aldığında evine tehlikeli bir bilinmezliği değil, adı tanıdık gelen lüks bir fanteziyi soktuğunu hisseder.
Bu pazarlama stratejisinin en kusursuz uygulayıcıları hiç şüphesiz Venedikli ve Cenevizli tüccarlardı. Doğu Akdeniz’de, Levant kıyılarında ve Karadeniz ticaret ağlarında yüzyıllar boyunca tekel kuran bu İtalyan şehir devletleri, Avrupa’nın Doğu’yu algılayış biçimini kelimenin tam anlamıyla dikte ettiler. Bugün Avrupa dillerinde Orta Doğu ve Asya şehirleri için kullanılan pek çok ekzonimin kökeninde, Venedik lehçesinin o melodik ve tüccar zihniyetli filtresi yatar. Bunun en çarpıcı örneği Suriye’nin kadim ticaret merkezi Halep’tir. Arapça ve Türkçe sesletimiyle “Halep”, içindeki kalın ‘H’ ve keskin ‘P’ sesleriyle Ortadoğu’nun sıcaklığını, kumunu ve sert gerçekliğini yansıtan, köşeli bir kelimedir. Ancak Venedikli bir kumaş tüccarı için bu ses, Avrupa pazarında zarafeti ve lüksü temsil etmeye uygun değildi. Venedikliler bu şehre “Aleppo” dediler. Başlangıçtaki sert hırıltıyı attılar, kelimenin ortasına İtalyancanın o ritmik çift ünsüzünü (pp) yerleştirdiler ve sonunu yuvarlak, yumuşak bir ‘O’ ile bitirdiler.
Aleppo, artık çölün ortasında bir kervansaray durağı değil, Floransa’daki veya Paris’teki bir soylunun üzerinde taşıdığı kadifenin anavatanıydı. “Halep’ten gelen kumaş” ile “Aleppo ipeği” arasındaki fark, bugünün reklamcılık dünyasında sıradan bir kahve ile “Latte Macchiato” arasındaki o muazzam algı farkıyla aynıdır. İtalyanca son ekler, şehre müzikal bir kalite katıyor, onu zihinsel olarak Avrupa’nın kültürel çemberinin içine çekiyordu. Şam’ın “Damasco”ya, İzmir’in “Smyrna”ya, İskenderiye’nin “Alessandria”ya dönüşmesi de hep aynı estetik ve ticari operasyonun sonucuydu. Tüccarlar, Doğu’nun hammaddesini alıp Batı’da satarken, o hammaddenin menşeini de Batılıların kültürel sindirim sistemine uygun hale getiriyorlardı.
Bu noktada bazen kendi kendime şu düşünceye kapılıyorum; acaba modern kapitalizmin o devasa illüzyon makinesi, yani reklamcılık, temellerini bu Orta Çağ tüccarlarının güvertelerinde mi attı? Bir malı satmak için onun hikayesini ve ismini değiştirmek, müşteriye aslında nesneyi değil o nesnenin temsil ettiği kurguyu satmak… Venediklilerin yaptığı tam olarak buydu. Onlar, Osmanlı’nın, Memlüklerin veya Safevilerin şehirlerine İtalyanca isimler verirken bir dil emperyalizmi gütmüyorlardı. Onların derdi o şehirleri fethetmek, oralara kiliseler dikip dillerini dayatmak değildi. Onların tek amacı, rıhtımdaki malların hızla, en yüksek fiyattan alıcı bulmasıydı. Bu yüzden ticari ekzonimler, askeri ekzonimlere göre çok daha uzun ömürlü ve çok daha sinsi bir şekilde küresel dillere yerleşmişlerdir. Ordular çekildiğinde generallerin verdiği isimler yerel halk tarafından hızla silinir; ancak ticaret yolları üzerinden Avrupa’nın ortak hafızasına “Aleppo” veya “Damasco” olarak kazınan bir şehir, üzerinden yüzyıllar geçse, imparatorluklar yıkılsa bile Batılı zihinlerde o melodik formuyla yaşamaya devam eder.
İpek Yolu’nun karasal güzergahlarında da durum farklı değildi. Çin’in derinliklerinden başlayıp Orta Asya steplerini, İran platolarını aşarak Anadolu’ya ve oradan Avrupa’ya ulaşan bu devasa ağ, aynı zamanda devasa bir çeviri makinesiydi. Çinli bir ipek tüccarının yola çıktığı şehrin adı, Soğdlu bir aracıya, oradan Fars bir kervanbaşına, oradan Türk bir gümrük memuruna ve nihayet Venedikli bir gemiciye ulaşana kadar defalarca değişir, çevrilir ve başkalaşırdı. Bu yolculuk sırasında her bir kültür, kendi ticari çıkarları ve fonetik kolaylığı doğrultusunda kelimenin yapısıyla oynardı. Çoğu zaman bir şehrin isminin anlamı kaybolur, geriye sadece o şehirden gelen malı tanımlayan, içi boşaltılmış ama ticari bir marka değeri taşıyan bir kabuk kalırdı.
Tüccarların bu dilsel müdahaleleri, günümüzde küresel tedarik zincirlerinde “lokalizasyon” (yerelleştirme) dediğimiz kavramın en ilkel ve en doğal halidir. Müşteriye “bizden biri” hissini vermek, onun savunma kalkanlarını indirmenin en garantili yoludur. Bir Fransız aristokrat, evini süsleyen halıların ve yediği baharatların aslında kendisini kılıçtan geçirmek isteyebilecek farklı bir inanca ve kültüre sahip insanların coğrafyasından geldiğini bilmek, daha doğrusu bunu her an hissetmek istemezdi. İtalyanlaştırılmış, Avrupalılaştırılmış, fonetik olarak ehlileştirilmiş şehir isimleri, Doğu ile Batı arasına çekilen yumuşak bir yastık görevi görüyordu. Bu isimler, kültürel bir şok emiciydi. Ticaret, farklılıkların altını çizerek değil, farklılıkları gizleyerek, onları kabul edilebilir estetik formlara sokarak büyür.
Dolayısıyla, tüccarların dünya haritası üzerindeki isimlendirme eylemleri, ontolojik bir sahiplenmeden ziyade ekonomik bir illüzyon yaratma çabasıdır. Şehrin gerçek kimliği, o dar sokaklarda konuşulan diller, çekilen acılar veya yaşanan tarih, tüccarın umrunda değildir. Tüccar için bir şehir, sadece bir “kalkış noktası”, bir “menşe şahadetnamesi”dir. Bu belgenin üzerindeki ismin, hedef pazardaki müşterinin kulağında nasıl tınlayacağı, o malın kâr marjını doğrudan etkileyen hayati bir değişkendir. İpek Yolu’nun ve Akdeniz ticaret ağlarının şekillendirdiği bu isimler, bugün bile dilimizin dokusunda yaşar. Batı dünyasının Doğu’ya dair algısı, hala büyük ölçüde o Venedikli gemicilerin rıhtımlarda bağırarak uydurduğu, sonuna İtalyanca ünlüler eklenmiş, yumuşatılmış ve lüks bir ambalaja sokulmuş bu kelimelerin gölgesi altındadır. Sırf bu yüzden bile ticaretin dilinin, imparatorların fermanlarından çok daha güçlü, çok daha esnek ve coğrafyayı zihinsel olarak dönüştürme konusunda çok daha becerikli olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
BÖLÜM 5: Çeviri mi, Ses Benzeşimi mi? Fonetik Uyumun Anatomisi
Dillerin birbiriyle temas ettiği o kaotik ve büyüleyici sınır hatlarında, kelimelerin kaderini belirleyen şey her zaman sadece güç, siyaset veya ticaret değildir. İşin içine insan beyninin nörolojik çalışma prensipleri, dilbilgisinin matematiksel katılığı ve kelimelerin anlamsal şeffaflığı girdiğinde, coğrafi isimlendirmeler adeta bir laboratuvar deneyine dönüşür. Bir dil, yabancı bir coğrafi isimle karşılaştığında önünde iki temel yol belirir: Ya o ismin anlamını deşifre edip kendi kelimeleriyle yeniden inşa edecektir (kalk, yani ödünç çeviri) ya da anlama hiç dokunmadan sadece sesleri kendi gırtlağına uydurarak kelimeyi yutacaktır (fonetik asimilasyon). Ancak bu seçim rastgele yapılmaz. Dillerin bu iki yol arasında nasıl karar verdiğini, hangi kelimeleri çevirip hangilerini ses benzeşimiyle dondurduğunu anlamak için, bir dilin anatomisine ve beynimizin nesneleri sınıflandırma biçimine inmek zorundayız.
İspanyolca konuşan birinin “New York” şehrine “Nueva York” demesi ile, İngilizce konuşan birinin “Los Angeles” şehrine “The Angels” demeyip orijinal haliyle bırakması arasındaki o devasa uçurum, tam olarak bu anatomik farklılığın sonucudur. Bu iki örnek, dilin görünmez kurallarının, tarihsel temastan bile daha güçlü olabileceğini kanıtlayan kusursuz birer vakadır. Neden İspanyolca sıfatı çevirme zahmetine girerken, İngilizce koca bir tamlamayı olduğu gibi yutmuştur? Bu sorunun cevabı, beynimizin özel isimlerle (proper nouns) sıfatları (adjectives) algılama ve depolama biçimindeki o köklü ayrımda gizlidir.
Bir coğrafi isim genellikle iki temel bileşenden oluşur: Bir tanımlayıcı (sıfat veya yön) ve bir çekirdek (özel isim). “New York” örneğinde, “York” çekirdektir. York, İngiltere’de tarihi bir şehirdir ve kelimenin kendisi, Roma dönemi “Eboracum” isminin yüzyıllar içinde Viking ve Anglosakson dillerinde aşınarak aldığı fosilleşmiş bir formdur. York kelimesinin kendi başına, günlük hayatta kullanılan sözlük anlamı yoktur; o sadece bir yeri işaret eden, göstergebilimsel tabirle “katı bir belirteçtir”. Öte yandan “New” (Yeni) kelimesi, dildeki en temel, en evrensel ve en şeffaf kavramlardan biridir. Bir İspanyol zihni “New York” tamlamasıyla karşılaştığında, beynin dil işleme merkezi bu tamlamayı anında ikiye böler. Beyin, “New” kelimesinin bir sıfat olduğunu, bir durumu (yeniliği) betimlediğini algılar ve kendi sözlüğündeki tam karşılığı olan “Nueva”yı tereddütsüz oraya yerleştirir. Fakat sıra “York” kelimesine geldiğinde nörolojik bir duraksama yaşanır. York, çevrilebilecek bir konsept, bir sıfat veya bir durum değildir; o, referansı sadece kendisine ait olan bir varlıktır. Beyin, özel isimleri betimleyici sözcükler gibi işlemez; onları birer etiket, birer “barkod” olarak depolar. Bu yüzden İspanyol dili “Nueva”yı çevirerek o şehre anlamsal bir yakınlık kurarken, “York”u olduğu gibi koruyarak onun tarihsel referansına ve özel isim statüsüne saygı duyar. Ortaya çıkan “Nueva York”, mantığın ve gramerin kusursuz bir uzlaşmasıdır.
Ancak yönümüzü Kaliforniya’ya, “Los Angeles” örneğine çevirdiğimizde manzara tamamen değişir. Bölgenin orijinal İspanyolca adı “El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles del Río de Porciúncula” gibi devasa, dini ve betimleyici bir tamlamadır. Zamanla bu uzun isim sadece “Los Ángeles” (Melekler) olarak kısalmıştır. On dokuzuncu yüzyılda Amerikalılar bu bölgeye doğru genişleyip bu İspanyol yerleşimiyle karşılaştıklarında, mantıken bu ismi “The Angels” olarak çevirmeleri gerekirdi. Tıpkı İspanyolların “New” kelimesini çevirdiği gibi, onların da bu şeffaf sıfat ve isim tamlamasını kendi dillerine aktarması beklenirdi. Fakat öyle olmadı. İngilizce konuşanlar, “Los Angeles” kelime öbeğini anlamsal olarak parçalamadılar; onu devasa, tek parça bir fonetik blok olarak yuttular. Neden?
Çünkü bir dilin bir ismi çevirebilmesi için, o dilin konuşurlarının karşılaştıkları o kelimenin anlamsal şeffaflığına (semantic transparency) nüfuz edebilmesi gerekir. Amerikalı bir göçmen veya asker için “Los Angeles”, melekleri tanımlayan bir kelime öbeği değildi; o, tıpkı “York” gibi, tıpkı “London” gibi hiçbir anlam ifade etmeyen, sadece belli bir toprak parçasını işaret eden yabancı bir sesti. “Los”, İspanyolcada çoğul bir tanımlık (artikel) olmasına rağmen, İngilizce konuşan birinin beyninde bir tanımlık olarak değil, ismin ayrılmaz bir hecesi olarak kodlandı. Beyin, anlamadığı bir dilden gelen kelime öbeklerini parçalara ayırarak analiz etmez; onları paketler ve “özel isim” etiketini basarak zihnin sözlüğüne tek parça halinde fırlatır. Bu duruma dilbilimde “fosilleşme” veya “sözcükselleşme” (lexicalization) denir. İngilizce için “Los Angeles” artık meleklerle ilgili bir kavram değil, başı L harfiyle başlayan, Kaliforniya’daki sıcak ve büyük bir şehrin akustik barkodudur. Bu kelime İngilizcenin midesine oturmuş, anlamsal olarak sindirilememiş ama fonetik olarak kabul görmüş taş gibi bir özel isme dönüşmüştür.
Bu mekanizma, insan zihninin ne kadar pragmatik ve bir o kadar da illüzyonlara açık çalıştığını gösteriyor. Bazen kendi kendime düşünürüm; dünyadaki milyarlarca insan, aslında ne anlama geldiğini zerre kadar bilmedikleri kelimeleri her gün haritalarda aratıyor, uçak biletlerine yazıyor ve telaffuz ediyor. O kelimelerin içinde yatan o derin anlamlar, o kelimeyi ilk söyleyen halkın dilbilgisi kuralları, yabancı bir dilin sınırından içeri girdiği anda buharlaşıyor. Bizler, haritalara bakarken aslında devasa bir anlamsızlaşma mezarlığına bakıyoruz. İçinde sıfatlar, zamirler, edatlar ve çekim ekleri barındıran o koskoca tamlamalar, başka bir dile geçerken sadece içi boşaltılmış, sadece “orayı” gösteren kuru birer sese dönüşüyor.
İşte beynimiz özel isim ile sıfatı tam olarak bu “anlam” ve “işaret etme” ekseninde ayırt eder. Sıfatlar, bir nesnenin veya mekanın nasıl olduğunu anlatır; şeffaftırlar, tercüme edilebilirler ve dilden dile geçerken anlamlarını koruma eğilimindedirler. Yeni, eski, büyük, küçük, kuzey, güney gibi kelimeler evrenseldir. Bir dağa “Beyaz Dağ” derseniz, yabancı bir dil o dağı kendi dilinde “Mont Blanc” veya “White Mountain” olarak kodlayabilir. Çünkü “beyaz” algılanabilir bir kavramdır. Ancak özel isimler, bir şeyin nasıl olduğunu değil, “kim” veya “hangi şey” olduğunu söyler. Özel isim opaktır, ışığı geçirmez. Çevrilemez, çünkü içinde çevrilecek evrensel bir konsept barındırmaz. Özel isim sadece bir referans noktasıdır. Beynin nörolojik ağlarında, sıfatlar kavramsal hafızada (semantik bellek) tutulurken, özel isimler epizodik ve bağlamsal hafızayla daha fazla ilişkilidir. Beynimizin sol yarımküresinde, Wernicke alanı olarak bilinen bölge kelimelerin anlamlarını deşifre etmek için çırpınırken, karşısına hiçbir evrensel anlama gelmeyen bir özel isim çıktığında bu işi bir nevi “ezber” dosyasına atar.
Dolayısıyla, diller arası bu alışverişte çevirinin mi yoksa ses benzeşiminin mi galip geleceğini belirleyen ana faktör, kelimenin karşı tarafa ne kadar “şeffaf” göründüğüdür. Eğer yabancı tamlama, o dili konuşanlar tarafından tanınan, bilinen ve ayrıştırılabilen parçalardan oluşuyorsa çeviri kaçınılmazdır. Örneğin, “Cape of Good Hope” (Ümit Burnu) dünyanın hemen her diline çevrilmiştir, çünkü hem “burun” hem de “ümit” kelimeleri her dilde karşılığı olan, şeffaf ve güçlü kavramlardır. Ancak “Buenos Aires” (Güzel Havalar), anlamsal olarak çok şeffaf olmasına rağmen İngilizce veya Türkçeye “Güzel Havalar Şehri” olarak çevrilmemiş, fonetik bir blok olarak kalmıştır. Bunun sebebi, o ismin küresel dolaşıma girdiği dönemde, İspanyolcanın kelime yapısının İngiliz veya Türk zihni için anında deşifre edilebilir bir açıklıkta olmaması ve kelimenin çoktan bir “marka” (özel isim) statüsünde fosilleşmiş olmasıdır.
Dil, bir sıfatı çevirip özel ismi korumaya karar verdiğinde, aslında evrensel olanla yerel olan arasında ince bir diplomasi yürütür. “Nueva York” derken İspanyolca, hem şehrin köklerine ait o tarihi “York” mirasına dokunmamanın saygısını gösterir, hem de “Nueva” diyerek o şehri kavramsal olarak kendi evrenine dahil eder. Bu yarı-çeviri, yarı-benzeşim stratejisi, dillerin birbirleriyle olan çatışmasında buldukları en zekice orta yollardan biridir. Anlamı çevirebildiğin kadar çevir, çeviremediğin o sert çekirdeği ise sadece telaffuzuna uydurarak yut. Haritalar, beynimizin bu karmaşık kelime işlemcisinin bıraktığı fosillerle doludur; ve bu fosiller bize, insanlığın dünyayı anlama çabasının ne kadar kusursuz bir gramatik matematiğe dayandığını her gün yeniden fısıldar.
DÜŞÜNCE ARASI 1: HARİTALARA BAKARKEN
Elinize bir dünya haritası alın ve onu düz bir masanın üzerine serin. Gözlerinizi o ince, renkli çizgilerin, kıtaları birbirinden ayıran kesin sınırların ve oraya buraya serpiştirilmiş irili ufaklı harflerin üzerinde gezdirin. O kağıt parçasına veya ekrandaki piksellere baktığınızda gördüğünüz şey, dünyanın fiziksel gerçekliği değil, insanlığın yeryüzüne giydirdiği devasa ve kibirli bir illüzyondur. Gördüğünüz o isimlerin hiçbiri, o toprakların milyonlarca yıl önceki gerçek adı değildir. Hatta işin aslı, o toprakların bir “gerçek” adı hiçbir zaman olmamıştır.
Milyonlarca yıl boyunca bu gezegen mutlak bir sessizlik içinde döndü. Rüzgarlar esti, tektonik plakalar çarpışıp göğe doğru devasa sivriler yarattı, sular o sivrileri binlerce yıl aşındırıp derin yarıklar açtı. Fakat rüzgar eserken bir “Sahra” çölünün kumlarını taşıdığını bilmiyordu. Tektonik çarpışmalar “Himalayalar” denen bir duvar örmek gibi bir amaca sahip değildi ve sular “Büyük Kanyon” denen o eşsiz derinliği kazarken hiçbir kayıt tutmuyordu. Dağların, nehirlerin, okyanusların ve kıtaların biz insanlar bu sahneye çıkmadan önce isimleri yoktu. Doğa, anlamsız, isimsiz ve tamamen kendi kurallarıyla işleyen vahşi bir kaostu.
Daha önceki ontolojik girizgahta da bahsettiğimiz gibi, isim bizim kaosa karşı bulduğumuz tek silahtır. İnsanoğlu bu vahşi doğanın ortasına fırlatıldığında, kendi küçüklüğünü ve acizliğini gizlemek için her şeye bir etiket yapıştırmaya başladı. İsimler, insanın doğaya attığı imzadır. Dağlara tırmandık ve zirvesine sadece bayrağımızı değil, kelimelerimizi de diktik. Nehirlerin kaynağını bulduk ve o suya kendi gırtlağımızın sesini verdik. “Burası benim” demek için toprağı çitle çevirmek yetmiyordu, o toprağı zihnimizin bir parçası haline getirmemiz, onu dille mühürlememiz gerekiyordu. Haritaya baktığınızda gördüğünüz her kelime, aslında insanın “Ben buradaydım, burayı gördüm ve burayı kendi aklımla tanımladım” şeklindeki o çaresiz ama görkemli çığlığıdır. Kendi kendime sık sık şunu düşünürüm: İnsanın, kendisinden milyonlarca yıl daha yaşlı olan ve kendisi yok olduktan milyonlarca yıl sonra da orada kalmaya devam edecek olan bir kaya kütlesine bakıp “Senin adın artık Everest” veya “Senin adın Alp” diyebilmesi ne muazzam bir kibrin ürünüdür. Bu, fani olanın ebedi olana hükmetme çabasıdır.
Peki, benim attığım imza ile senin attığın imza haritada çakışırsa ne olur? İşte bütün insanlık tarihinin kanlı, trajik ve bir o kadar da büyüleyici olan düğüm noktası burasıdır. Harita, doğanın isimsiz boşluğunda tek bir insanın attığı imza ile şekillenebilecek kadar masum bir tuval değildir. O tuval, binlerce yıldır farklı dillerin, farklı inançların ve farklı orduların kendi imzalarını üst üste, alt alta, çarprazlama ve kanatarak attığı bir savaş alanıdır.
Bir toprak parçasına benim verdiğim isimle senin verdiğin isim çakıştığında, bu sadece dilbilimsel bir eşanlamlılık durumu yaratmaz. Bu çakışma, ontolojik bir savaşın ilanıdır. Çünkü aynı koordinatlara atılan iki farklı imza, aynı mekana dair iki farklı hafıza, iki farklı tarih ve iki farklı aidiyet iddiası demektir. Harita üzerinde çakışan isimler, o toprak üzerinde dökülecek veya geçmişte dökülmüş olan kanın en sessiz ama en kalıcı kanıtıdır. Benim imzam, o toprağın benim atalarımın mezarlarıyla, benim kahramanlık destanlarımla ve benim tanrımla şekillendiğini söyler. Senin imzan ise o toprağı kendi geçmişine, kendi dilinin ninnilerine ve kendi zaferlerine bağlar. İki kelimenin aynı noktada buluşması, uzlaşmaz bir gerçekliğin çarpışmasıdır.
Bu çakışma durumunda harita artık yol gösteren bir rehber olmaktan çıkar ve bir palimpseste dönüşür. Palimpsest, eski metinlerin kazınıp üzerine yeni metinlerin yazıldığı, ancak alttaki silinmiş harflerin zamanla yüzeye sızarak yeni yazıyla birbirine karıştığı o kadim parşömenlere verilen isimdir. Dünya haritası tam da böyle bir parşömendir. Gördüğümüz o net, siyah harflerle yazılmış isimlerin hemen altında, birileri tarafından silinmiş, üzeri çizilmiş, yasaklanmış veya yavaş yavaş unutulmaya terk edilmiş binlerce hayalet isim yatar. Benim imzam senin imzanı kazıyıp o kağıdın üzerine kazındığında, senin tarihin de coğrafyadan kazınmış olur. Ancak isimlerin öyle tuhaf ve inatçı bir ruhu vardır ki, tamamen silindiklerini düşündüğünüz anlarda bile fısıltılar halinde o toprağın altından gelmeye devam ederler.
İki imzanın çakışması, insanın o ilk kibrinin, yani doğaya hükmetme kibrinin, bir başka insanın kibriyle sınanmasıdır. Ben o nehre kendi dilimde bir isim vererek onu ehlileştirdiğimi sanırım, ama sen gelip o nehre başka bir isim verdiğinde, benim ehlileştirme sürecimi hükümsüz kılarsın. Su aynı sudur, dağ aynı dağdır, toprak aynı topraktır. Rüzgar, üzerine hangi dilde imza atıldığıyla zerre kadar ilgilenmez. Fakat biz insanlar için o çakışan iki kelime arasındaki fark, yaşamak ile ölmek, vatan sahibi olmak ile sürülmek arasındaki fark kadar büyüktür.
Haritalara bakarken, o sessiz ve düz yüzeyin altında kaynayan bu şiddeti hissetmek gerekir. Her bir şehrin, her bir sınır boyunun, her bir körfezin ismi, aslında o anlık ateşkesin, o geçici galibiyetin harflere dökülmüş halidir. Benim attığım imza haritada kalıcı gibi görünse de, bilirim ki bir gün başka bir dil, başka bir güç, başka bir insanlık vizyonu gelecek ve benim imzamın üzerine kendi imzasını kazıyacaktır. İsimlerin savaşı hiç bitmez, sadece haritayı çizenin kalemi el değiştirdiğinde şekil değiştirir. Bu yüzden bir haritaya bakmak, aslında doğaya değil, insanlığın o bitmek bilmeyen kimlik, mülkiyet ve iktidar kavgasına bakmaktır. Doğanın mutlak sessizliğini kelimelerle bozduk; şimdi ise o kelimelerin yarattığı gürültünün içinde birbirimizi sağır etmeye çalışıyoruz.
BÖLÜM 6: Şehirleri Zihnen Fethetmek: Ekzonimlerin Psikolojisi
Daha önce ekzonimlerin diller arasındaki yapısal ve tarihsel mekaniğine, ticaretin veya fonetiğin bu isimleri nasıl şekillendirdiğine değinmiştik. Ancak meselenin sadece dudaklar ve gırtlaklar arasında cereyan eden bir ses oyunundan ibaret olmadığını bilmek gerekir. Bir şehrin ismini eğip bükmek, onu kendi dilinin kurallarına uydurmak veya tamamen yeni bir kelimeyle çağırmak, kökleri insan zihninin en karanlık arzularına uzanan devasa bir psikolojik operasyondur. Kelimelerin mekaniğinden sıyrılıp bu eylemin ruhsal anatomisine baktığımızda, karşımıza zihinsel bir fetih, bir manipülasyon ve aidiyetin yeniden kurgulanması çıkar. Bir haritaya bakıp yabancı bir şehri kendi dilimizde telaffuz ettiğimiz her an, aslında beynimizin derinliklerinde o şehrin kalesine sessizce kendi bayrağımızı dikeriz. Ekzonimler, fiziksel olarak asla sahip olamayacağımız toprakları zihinsel olarak mülk edinmemizi sağlayan psikolojik birer illüzyondur.
Bu bağlamda sorulması gereken en can alıcı soru şudur: Bir şehri kendi dilinize uydurmak, psikolojik olarak o şehre duyduğunuz bir saygının, onu içselleştirmenin mi göstergesidir; yoksa orayı küçümsediğinizin, onun özgünlüğünü reddedip kendinize ait kıldığınızın mı bir kanıtıdır? Bu sorunun tek ve basit bir cevabı yoktur, zira insan psikolojisi şefkat ile tahakkümü çoğu zaman aynı potada eritir. Bir dilde yabancı bir kelimenin, özellikle de bir şehir isminin kendine yer bulması, o coğrafyanın tarihsel veya kültürel olarak bir “önem” taşıdığına işaret eder. Hiç kimse, hiçbir tüccar, hiçbir asker veya hiçbir haritacı, kendi evreninde hiçbir ağırlığı olmayan, önemsiz ve silik bir kasabanın ismini kendi diline çevirme zahmetine girmez. Kendi dilimizde ona bir isim veriyorsak, o şehri ciddiye alıyoruz, onu kendi dünyamızın anlatısına dahil etmeye değer buluyoruz demektir. Bu açıdan bakıldığında, bir ekzonim üretmek, o coğrafyanın büyüklüğüne, stratejik konumuna veya tarihsel gücüne duyulan bilinçdışı bir saygının tezahürüdür. Onu kendi kelimelerimizle kucaklayarak, “Sen benim dünyamda bir anlam ifade ediyorsun ve ben seni kendi ailemin, kendi dilimin bir parçası yapıyorum” deriz.
Fakat madalyonun diğer yüzü çok daha karanlık, kibirli ve tahripkardır. Bu “kucaklama” eylemi, çoğu zaman boğucu bir asimilasyona dönüşür. Bir şehri kendi dilinize uydurduğunuzda, aslında onun gerçek kimliğine, o şehrin sokaklarında yaşayan insanların kendi varoluşlarını tanımlama biçimlerine bir tür sağırlık geliştirmiş olursunuz. Orayı küçümsersiniz, çünkü “Senin kendine verdiğin isim benim gırtlağımı yormaya, benim dilbilgisi kurallarımı esnetmeye değmez; sen ancak benim sana verdiğim şekille benim dünyamda var olabilirsin” mesajını verirsiniz. Yabancı ismin o köşeli, yabani veya zor telaffuz edilen yapısı, kendi dilinizin konfor alanında törpülenir. Bu törpüleme işlemi, bir saygıdan ziyade, ötekinin gerçekliğini ehlileştirme, onun o yabancı ve belki de tehditkar olan “ötekiliğini” yok etme çabasıdır. Kendi penceremden baktığımda, ekzonimlerin bu ehlileştirici gücünü her zaman biraz ürkütücü bulmuşumdur. Bir başkasının evine girip o evin eşyalarının yerini kendi zevkimize göre değiştirmekten hiçbir farkı yoktur bunun. Şehre duyulan sözde saygı, aslında kendi kültürümüzün egosuna duyduğumuz saygının bir yansımasıdır.
Bu ehlileştirme operasyonunun en büyük silahı, aidiyet duygusunun manipüle edilmesidir. Kendi dilinde söylemek, aidiyeti nasıl manipüle eder? İnsan zihni, dil aracılığıyla bir güvenlik ağı örer. Kendi anadilimizde duyduğumuz her ses, beynimizde güven, tanıdıklık ve “evde olma” hissini tetikler. Buna karşılık, tamamen yabancı, telaffuzu zor ve anlamı belirsiz fonetik yapılar zihinde bir alarm, bir mesafe veya bir savunma mekanizması yaratır. Eğer bir şehre kendi dilimizden bir isim verirsek veya onu kendi fonetiğimize uydurursak, beynimiz o şehri dış dünyanın tehlikeli bilinmezliğinden çıkarıp iç dünyanın güvenli koordinatlarına yerleştirir. Artık o şehir bizden binlerce kilometre uzakta, farklı bir iklimde, farklı inançlara sahip insanların yaşadığı yabancı bir toprak değildir; ismini bizim dilimizde andığımız için sanki hemen yan mahallemizmiş, sanki bizim kültürel hinterlandımızın bir parçasıymış gibi bir yakınlık hissi doğar.
Bu sanal yakınlık, coğrafi aidiyetin en kusursuz manipülasyonudur. İnsan, kendi verdiği isimle çağırdığı şeyin sahibi olduğuna inanmaya çok meyllidir. Ekzonimler, zihnimizde sahte mülkiyet belgeleri yaratır. Bir millet, yüzlerce yıl boyunca başka bir kıtadaki bir şehre kendi dilindeki haliyle seslendiğinde, nesiller boyu aktarılan bu dilsel alışkanlık zamanla bir tür tarihsel hak iddiasına dönüşür. O şehre hiç gitmemiş, o şehrin havasını hiç solumamış bir insan bile, o şehri kendi dilinde andığı için o topraklarda manevi bir payı olduğunu hissetmeye başlar. Şehrin orijinal sakinlerinin o toprağa duyduğu gerçek ve organik aidiyet, dışarıdan gelen bu dilsel manipülasyonun yarattığı yapay aidiyetle çarpışır. Yabancı, sadece kelimeleri kullanarak şehrin aurasına sızar, onun kimliğinden bir parça çalar ve bunu kendi kimliğinin bir uzantısı haline getirir.
Düşünün ki, bir şehrin yerel halkı kendi evlerini her gün belli bir isimle çağırıyor. Ancak binlerce kilometre ötedeki milyonlarca insan, o şehri bambaşka bir kelimeyle, kendi dillerine uyarlanmış haliyle anıyor, haberlerinde o ismi kullanıyor, şiirlerini o isimle yazıyor. Zamanla bu dışarıdaki gürültü o kadar büyür ki, şehrin asıl sahiplerinin sesi küresel yankı odasında bastırılır. Şehir, sanki onu uzaktan isimlendiren o yabancı kalabalıklara aitmiş gibi bir algı oluşur. Çünkü kelimeler sadece dünyayı tanımlamaz, aynı zamanda dünyayı inşa eder. Biz bir mekana kendi dilimizin elbisesini giydirdiğimizde, o mekanın ruhunu da kendi kültürümüze göre şekillendirdiğimizi, onu zihnen fethettiğimizi hissederiz.
Bu psikolojik fetih, askerlerin veya orduların yapabileceği herhangi bir işgalden çok daha kalıcıdır. Bir şehri silah zoruyla ele geçirebilirsiniz, ancak oranın halkı size direnmeye devam eder. Oysa bir şehri kendi dilinizin içine hapsedip, kendi ekzoniminizle onu dünya sahnesinde oynamaya zorladığınızda, o şehri içeriden, ruhundan teslim almış olursunuz. Ekzonim, haritadaki sınırların ötesine geçen, coğrafyayı dille yeniden parsellerken insanların hafızasını ve aidiyetini de yeniden kodlayan bir manipülasyon aygıtıdır. Bu yüzden yabancı bir şehri kendi dilimizde telaffuz ettiğimizde, dudaklarımızdan dökülen şey sadece basit bir kelime değil; asırlardır süregelen o görünmez, kibirli ve zihinsel işgalin küçük ama güçlü bir yankısıdır.
BÖLÜM 7: “Öteki”nin Toprağı: Sosyolojik Sınır Çizgileri
Dünya haritası, birbiriyle temas eden ulusların sadece fiziksel olarak nerede durduklarını değil, aynı zamanda birbirlerine hangi mesafeden, hangi korkuyla veya hangi pragmatizmle baktıklarını gösteren devasa bir psikolojik röntgendir. Daha önceki bölümlerde dillerin coğrafyayı nasıl zihnen fethettiğini, isimlendirmenin nasıl ontolojik bir mülkiyet ilanına dönüştüğünü tartışmıştık. Ancak meselenin bir de “komşuluk” boyutu vardır. Sınır, sadece iki askeri birliğin nöbet tuttuğu tel örgülerden ibaret değildir; sınır, sosyolojik hafızanın en yoğun şekilde biriktiği, önyargıların, tarihsel travmaların ve kültürel çatışmaların kelimelere döküldüğü yerdir. Bir ulusun kendi kendine verdiği isim, onun nasıl olmak istediğini, kendi içindeki idealize edilmiş kimliğini yansıtır. Fakat o ulusun komşuları tarafından nasıl adlandırıldığı, o ulusun gerçekte dünyaya nasıl çarptığını, komşularının hafızasında nasıl bir yara veya iz bıraktığını deşifre eder. Bu bağlamda dünyada hiçbir coğrafya, sosyolojik sınır çizgilerinin kelimelere nasıl dönüştüğünü Avrupa’nın tam kalbinde yer alan o devasa ve karmaşık toprak parçası kadar iyi anlatamaz: Bizim Almanya dediğimiz, kendilerinin Deutschland dediği, ancak dünyanın geri kalanının üzerinde dilbilimsel bir satranç oynadığı o yer.
Tek bir ülkenin, çevresindeki her farklı kültür tarafından tamamen bambaşka bir kelimeyle, hiçbir fonetik veya etimolojik akrabalığı olmayan isimlerle anılması, o ülkenin coğrafi yapısından çok, çevresindeki kültürlerin sosyolojik kodlarıyla ilgili muazzam bir veri sunar. Almanya, bu konuda dünya üzerindeki en istisnai, en parçalanmış ve etimolojik olarak en “şizofrenik” vakadır. Bu ülkenin etrafında bir tam tur attığınızda, haritadaki o tek ve bütüncül kara parçasının, komşularının zihninde ne kadar farklı algılandığını, adeta kırık bir aynadan yansıyan birbirinden bağımsız portreler gibi şekillendiğini görürsünüz. Bu durumun kökeninde, o coğrafyada yaşayan halkların yüzyıllar boyunca tek bir merkezi otorite, tek bir imparatorluk veya tek bir ulus-devlet çatısı altında birleşememiş olması yatar. Yüzlerce irili ufaklı prenslik, düklük, krallık ve kabileden oluşan bu kaotik Orta Avrupa coğrafyası, dışarıdan bakan her komşu için farklı bir yüz, farklı bir tehdit veya farklı bir ticari ortak anlamına geliyordu. Komşular, bütüncül bir Almanya görmediler; komşular sadece kendi sınırlarına dayanan o anki kabileyi, o anki orduyu veya o anki tüccarı gördüler ve bütün bir ülkeyi o ilk temas noktasının adıyla mühürlediler.
Öncelikle bu toprağın kendi insanlarının kendilerine ne dediğine bakmak gerekir. Almanlar ülkelerine “Deutschland” derler. Bu kelimenin kökeni, Eski Yüksek Almancadaki “diutisc” kelimesine, yani “halka ait olan, halkın olan” anlamına dayanır. Bu endonim, aslında içsel bir birlik arayışının, Latince konuşan Roma elitlerine ve kiliseye karşı “biz, halkın dilini konuşanlar” şeklinde geliştirilmiş bir tabandan gelen aidiyetin çığlığıdır. Almanlar kendilerini tanımlarken coğrafi bir sınır veya savaşçı bir atıf yapmazlar; sadece “biz, sıradan halk” derler. Bu, dağınık bir coğrafyayı dil üzerinden birleştirme çabasının en yalın halidir. Ancak işin trajik ve bir o kadar da büyüleyici kısmı, bu “halkın toprağı”nın, sınırın hemen ötesine geçildiğinde nasıl paramparça olduğunda gizlidir. Kendini sıradan halk olarak gören bu insanlar, komşuları için hiç de sıradan değildiler; onlar Romalılar için barbar ormanların savaşçıları, Fransızlar için sınırları zorlayan komşular, Slavlar için anlaşılamaz gürültüler çıkaran yabancılar ve Kuzeyliler için tüccarlardılar.
Batıya doğru ilerleyip Ren nehrini geçtiğimizde, Fransızların, İspanyolların ve onlarla tarihsel teması olan bizim gibi ulusların dünyasına gireriz. Bu dünyada Deutschland kelimesinin esamesi okunmaz; o toprakların adı “Allemagne” veya “Almanya”dır. Neden mi? Çünkü Roma İmparatorluğu’nun çöküş döneminde, bugünkü Fransa topraklarında yaşayan Galyalılar ve Romalılar, Ren nehrinin doğusuna baktıklarında bütün bir Alman ulusunu değil, sadece nehrin hemen karşı kıyısına yerleşmiş, sınırlarına en çok saldıran, onlarla en çok ticarete ve temasa giren belirli bir kabileler federasyonunu görüyorlardı: Alamanniler. Alamanni kelimesi, muhtemelen “bütün adamlar” veya “toplama insanlar” anlamına gelen bir kabile ismidir. Fransızların kolektif hafızası, o devasa Orta Avrupa düzlüğünün tamamını, sadece kapılarına dayanan bu ilk kabile üzerinden okudu. Parçayı bütüne yaymak (sinekdok), insan zihninin karmaşayı basitleştirme yöntemidir. Fransızlar için Ren nehrinin ötesindeki herkes Alamanni’ydi. Bu isimlendirme, sınırda yaşanan o yoğun, kanlı ve sürekli temasın doğrudan bir sonucudur. Bugün bir Fransız “Allemagne” dediğinde, aslında farkında olmadan bin beş yüz yıl önceki bir sınır karakolunun vizyonundan konuşmaktadır. Harita, Fransızın zihninde o ilk temasın travması ve alışkanlığıyla dondurulmuştur. Kendi penceremden baktığımda bu durumu, bir insanın bütün bir okyanusu, sadece ayaklarını ıslatan ilk dalganın adıyla anmasına benzetiyorum.
Manş Denizi’ni aşıp İngilizlerin veya güneye inip İtalyanların coğrafyasına baktığımızda ise bambaşka bir kelimeyle, “Germany” ile karşılaşırız. Bu kelimenin kökeninde sınır kabileleriyle yaşanan yatay bir temas değil, doğrudan bir imparatorluğun dikey ve kibirli vizyonu, yani Roma kartografyası yatar. Jül Sezar ve ondan sonraki Romalı generaller, Ren nehrinin doğusundaki o karanlık, soğuk ve ehlileştirilemeyen topraklara “Germania” dediler. Bu, o topraklarda yaşayan kabilelerin kendilerine verdikleri bir isim değildi; bu, Romalıların onları kendi zihinsel haritalarında bir kategoriye sokma çabasıydı. Germania’nın etimolojik kökeni kesin olarak bilinmemekle birlikte, muhtemelen Keltçe “komşu” veya “ormanın insanları” anlamına gelen bir kelimeden devşirilmişti. İngilizlerin ve İtalyanların bugün hala “Germany” veya “Germania” kelimesini kullanmaları, onların dünyaya hala bir nevi Roma İmparatorluğu’nun o klasik, emperyal ve haritacı gözlüğüyle baktıklarını kanıtlar. İngiliz dili, adadaki o izole yapısına rağmen, kendi isimlendirmesinde kıtanın o klasik metinlerine, antik dönemin entelektüel mirasına tutunmayı seçmiştir. Onlar için o topraklar, Alamannilerin değil, Tacitus’un kitabında anlattığı o büyük ve vahşi Germania’nın devamıdır.
Kuzeye, Baltık kıyılarına ve Finlandiya’ya doğru yelken açtığımızda, ne Alamanniler ne de Roma’nın Germania’sı kalır. Finliler ve Estonyalılar için o büyük ülkenin adı “Saksa” veya “Saksamaa”dır. Bu kelime, tarihin o bölgedeki akışının tamamen ticaret ve denizcilik üzerinden şekillenmiş olmasının bir anıtıdır. Kuzey halklarının Almanlarla tarihsel teması, ormanlardaki savaşlarla veya Roma lejyonlarıyla değil, Baltık Denizi’ne hakim olan, ticaret yollarını ellerinde tutan ve Kuzey Avrupa’nın ekonomisini yüzyıllar boyunca yöneten Hanse Birliği tüccarlarıyla olmuştur. Bu tüccarların ve kuzeye yayılan Almanların çok büyük bir kısmı Saksonya bölgesinden geliyordu, yani onlar Saksonlardı. Finlilerin sosyolojik hafızasında, güneyden gelen, gemiler dolusu mal getiren, onlarla pazarlık yapan ve şehirler kuran bu insanlar Saksonlardan başkası değildi. Tıpkı Fransızların bütün bir ülkeyi Alamannilere indirgemesi gibi, Finliler de bütün o devasa coğrafyayı Saksonya olarak genellediler. Saksa ismi, sınırın sadece kanla değil, parayla, gemi halatlarıyla ve pazarlıklarla da çizilebileceğinin haritadaki kanıtıdır.
Ancak bütün bu isimlendirme karmaşasının içinde, “öteki”ni tanımlama krizinin en derin, en trajik ve psikolojik olarak en vurucu örneği Doğu’da, Slavların dünyasında karşımıza çıkar. Ruslar, Lehler, Çekler, Hırvatlar ve diğer tüm Slav halkları, komşuları olan bu büyük ülkeye “Německo” veya buna benzer türevler şeklinde isimler verirler. Bu kelimenin kökeni ne bir kabile adına, ne bir imparatorluk fermanına, ne de ticari bir temasa dayanır. “Němec” kelimesi, köken olarak Slav dillerinde “dilsiz”, “konuşamayan” veya “bizim gibi konuşamayan” anlamına gelir. İşte bu noktada, sosyolojik sınır çizgilerinin insan zihninde ne kadar acımasız kanyonlar yaratabildiğine şahit oluruz. Daha önceki bölümlerde Yunanlıların yabancılara “Barbar” yani anlamsız sesler çıkaranlar demesindeki o kibri işlemiştik. Slavların Almanlara “dilsizler” demesi de tam olarak bu ilkel ontolojik savunma mekanizmasının haritaya yansımış halidir.
Slavlar kendilerini “Slovan”, yani köken olarak “Slovo”ya (Söz/Kelime) sahip olanlar, meramını anlatabilenler, akla ve dile sahip insanlar olarak tanımlarken; sınırlarının batısında karşılaştıkları o büyük, güçlü ama dillerini zerre kadar anlamadıkları kitleyi “sözden yoksun olanlar”, yani dilsizler olarak etiketlediler. Bir topluluğa “dilsiz” demek, o topluluğun iletişim yeteneğini sadece reddetmek değil, aynı zamanda onların insanlık durumunu bir alt basamağa indirmektir. Çünkü insanı hayvandan ayıran, onu medeniyetin bir parçası yapan şey sestir, kelimedir, logos’tur. Slavların sosyolojik hafızası, binlerce yıl boyunca sınırda yaşadıkları o yoğun Alman baskısını, doğuya doğru genişleme çabalarını (Drang nach Osten) ve kültürel sürtüşmeyi, rakibi dilsel olarak eksiye düşürerek, onu insanileşme sürecinin dışında bırakarak dengelemeye çalışmıştır. “Německo” kelimesi, “onlar bizim gibi konuşmuyorlar, demek ki onlarla anlaşmamız, bütünleşmemiz imkansız, onlar mutlak ve aşılamaz bir ötekidir” düşüncesinin kelimeye dökülmüş ve bir ülkenin resmi adı olmuş halidir. Bence bir haritada bulunabilecek en melankolik, en izole edici isimlerden biridir bu. Düşünün ki devasa bir endüstriye, muazzam bir edebiyata ve felsefeye sahip bir millet, sınır komşularının haritalarında sonsuza dek “konuşamayanlar” olarak işaretlenmiştir.
Tek bir ülkenin etrafındaki bu dört ana isimlendirme (Deutschland, Allemagne, Germany, Saksa, Německo), bize devletlerin ve ulusların aslında kendi başlarına nesnel ve mutlak varlıklar olmadığını kanıtlar. Bir ulus, komşularının ona tuttuğu aynalardaki yansımaların toplamından ibarettir. Almanya örneği, coğrafyanın nasıl bir kaleydoskop (çiçek dürbünü) gibi çalıştığını gösterir. Siz kendinize “halk” dersiniz, batıdaki komşunuz sizi nehrin kenarındaki “toplama kabile” olarak görür, güneydeki imperyal güç sizi “ormanın vahşileri” olarak kayda geçirir, kuzeydeki denizci size “pazarlamacı/tüccar” der ve doğudaki komşunuz size bakıp “dilsiz” olduğunuzu iddia eder. Bütün bu isimlerin aynı harita üzerinde, aynı toprak parçasını işaret etmesi, insanlığın dünyayı algılamadaki o muazzam öznelliğini yüzümüze vurur.
Sınır komşularının sosyolojik hafızası, o toprağın tarihinden ziyade, kendi tarihlerindeki kırılma noktalarını haritaya yansıtır. Ekzonimler, bir başkasına verilmiş isimler gibi görünse de, aslında o ismi verenin kendi korkularının, kendi ufuklarının ve kendi dünya görüşünün itirafıdır. Fransızın “Allemagne” demesi, Almanlardan çok Fransızların Roma sonrası kimlik inşasını; Slavın “Německo” demesi Almanların dilinden çok Slavların kendi “söz” merkezli varoluşsal sancılarını anlatır. Dolayısıyla haritalar, üzerinde yazan yerleri değil, o isimleri o yerlere yazan elleri deşifre eden birer sosyolojik kriptodur. “Öteki”nin toprağına kendi dilimizden bir isim fırlattığımızda, aslında o toprağa çarpan kendi sesimizin yankısını dinler, sınırın öte tarafını değil, sınırın tam bu tarafındaki kendi ruhumuzu tanımlarız.
BÖLÜM 8: Kutsal Şehirlerin Dokunulmazlığı (veya Çok Dokunulmuşluğu)
Dünya haritası üzerinde bazı noktalar vardır ki, bu noktalar yalnızca boylam ve enlemlerin kesiştiği fiziksel koordinatlar olmaktan çıkıp, yer ile göğün, fani olan ile ebedi olanın birbirine teğet geçtiği kozmik eksenlere dönüşürler. Daha önceki bölümlerde dillerin, imparatorlukların ve ticaret ağlarının sınırları nasıl zihnen fethettiğini, ekzonimlerin nasıl psikolojik birer illüzyon yarattığını ve isimlerin sosyolojik hafızayı nasıl inşa ettiğini incelemiştik. O süreçlerde toprağa atılan imza, insanın doğaya veya “öteki”ne karşı kurduğu ontolojik bir üstünlük çabasıydı. Ancak işin içine inanç, vahiy ve ilahi olanın yeryüzündeki tecellisi girdiğinde, isimlendirme eylemi seküler bir kibir olmaktan çıkar ve teolojik bir hak iddiasına, kozmik bir mülkiyet belgesine dönüşür. Kutsal şehirler, insanlık tarihinin en büyük çelişkisini bağrında taşıyan mekanlardır; teolojik olarak onlara “dokunulmaz” atfedilmiştir, ilahi bir koruma altında olduklarına, tanrının krallığının yeryüzündeki gölgeleri olduklarına inanılır. Fakat tarihsel gerçekliğe baktığımızda, bu dokunulmazlığın o şehirleri dünyanın en çok “dokunulmuş”, en çok istila edilmiş, en çok yakılıp yıkılmış ve en çok yeniden isimlendirilmiş toprak parçaları haline getirdiğini görürüz. Kutsallık, bir zırh olmaktan ziyade, üzerine bütün dünyanın kılıçlarını çeken devasa bir hedeftir.
Bu devasa hedefin merkezinde, hiç şüphesiz, taşlarının ağırlığından çok isimlerinin ağırlığıyla ezilen Kudüs yer alır. Kudüs, dünyadaki hiçbir şehre benzemez. Sıradan bir şehrin tarihi, oraya yerleşenlerin kurduğu binalarla, pazar yerleriyle veya askeri surlarla yazılır. Ancak Kudüs’ün tarihi, binaların değil, isimlerin birbiriyle olan amansız savaşıdır. Bu şehrin yüzlerce farklı isimle, unvanla ve sıfatla anılması kesinlikle bir tesadüf değildir; bu, insanlığın gökyüzüyle kurmaya çalıştığı o çaresiz iletişimin her dilde farklı bir yankı bulmasıdır. Kudüs, üç büyük semavi dinin de merkezine oturmuş, her dinin kendi kutsal metinlerinin, peygamberlerinin ve kıyamet senaryolarının baş aktörü olmuştur. Durum böyle olunca, her din bu şehre kendi penceresinden bakmakla yetinmemiş, o pencerenin camını bizzat kendi kelimeleriyle boyamak istemiştir. Çünkü bir din için, kutsal olanı ötekinin diliyle çağırmak, ilahi vahyi ötekinin gırtlağına teslim etmek demektir ve bu, teolojik bir intihardır.
Tarihsel katmanlara doğru bir kazı yaptığımızda, bu şehrin isminin nasıl bir dini palimpseste (üst üste yazılıp silinmiş metin) dönüştüğünü dehşetle fark ederiz. Şehrin bilinen en eski isimlerinden biri, Kenanlılar dönemine dayanan ve “Şalem’in (veya Şalim’in) Kurduğu Şehir” anlamına gelen Urusalim’dir. Şalem, bir antik Kenan akşam yıldızı tanrısıdır. Yani bu toprağın ilk ismi, çok tanrılı bir inancın gökyüzüne attığı bir kancadır. Daha sonra sahneye İbraniler çıkar. Monoteizmin o keskin ve dönüştürücü kılıcıyla şehri fethettiklerinde, şehri tamamen yok etmek yerine o eski ismi alıp kendi teolojik yapılarına entegre ederler. Urusalim, İbranicenin fonetik ve teolojik filtresinden geçerek “Yeruşalayim” olur. Bu dönüşüm muazzam bir zekanın ve dini pragmatizmin ürünüdür; çünkü Yeruşalayim, etimolojik olarak “Barışın Şehri” veya “Barışın Temeli” gibi anlamlara evrilir. Eski bir putperest tanrının ismi, tek tanrılı dinin en yüce kavramlarından biri olan “barış” (şalom) ile harmanlanıp ehlileştirilmiştir. Kendi penceremden baktığımda, “Barışın Şehri” isminin, insanlık tarihinin en kanlı, en çok kuşatılmış ve sokaklarında en çok kan akıtılmış şehrine verilmiş olması, tarihin bize attığı en acımasız ve en ironik kahkahalardan biri gibi gelir. İsimdeki barış vaadi, topraktaki şiddeti yüzyıllar boyunca bir nevi meşrulaştıran trajik bir kılıfa dönüşmüştür.
Hristiyanlık sahneye çıktığında ise, isimlendirme oyunu bambaşka bir boyut kazanır. Hristiyan teolojisi, şehrin ismini değiştirmek yerine onun anlamını metafiziksel bir düzleme taşır. Batı dillerine “Jerusalem” olarak geçen bu isim, sadece dünyevi bir toprak parçasını değil, aynı zamanda İsa’nın çilesinin, dirilişinin ve ahir zamanda gökten inecek olan “Yeni Kudüs”ün (Göksel Kudüs) adıdır. Romalıların bu isyan eden Yahudi şehrini yerle bir edip adını pagan tanrısı Jüpiter’e ithafen “Aelia Capitolina” yapma girişimi, tarihin en şiddetli isimsizleştirme ve hafıza silme operasyonlarından biridir. Romalılar, şehrin sadece duvarlarını yıkmakla kalmamış, onun o bin yıllık teolojik hafızasını da haritadan kazımak istemişlerdir. Ancak dinlerin isimlere yüklediği o muazzam enerji, imparatorlukların askeri fermanlarından çok daha dirençlidir. Aelia Capitolina ismi haritalarda sadece birkaç yüzyıl tutunabilmiş, ardından dinlerin geri dönüşüyle birlikte unutuluşun karanlığına gömülmüştür.
İslam’ın bu coğrafyaya gelişiyle birlikte, isimlendirme savaşının ekseni radikal bir şekilde değişir. Müslümanlar, şehri fethettiklerinde ona doğrudan kendi teolojik kavramlarını giydirmeyi seçtiler. Başlangıçta şehir “İlya” (Aelia’nın Arapçalaşmış hali) veya “Beytülmakdis” (Kutsal Ev, Süleyman Mabedi’ne atıf) olarak anıldı. Ancak zamanla, İslam’ın şehir üzerindeki teolojik hakimiyeti pekiştikçe, çok daha soyut, çok daha vurucu ve kapsayıcı bir isim ortaya çıktı: “El-Kuds” (Al-Quds). Bu kelime, coğrafi bir yer bildirmekten öte, doğrudan “Kutsal Olan”, “Arınmış Olan”, “Mübarek” anlamına gelir. Bir şehre sadece “Kutsal” demek, diğer tüm isimlerin tarihsel, etnik veya eski dinsel yüklerinden tamamen sıyrılmak demektir. İslam teolojisi, şehri bir Kenan tanrısından, İbranice bir barış ütopyasından veya Romalı bir imparatordan tamamen bağımsızlaştırarak, onu doğrudan Tanrı’nın mutlak kutsallığına bağlamıştır. “El-Kuds” demek, haritadaki bir noktaya işaret etmek değil, o noktayı bütün bir yeryüzünden ayırıp doğrudan gökyüzüne raptetmektir.
Peki, dinler bir şehrin ismini neden kendi ilahi metinlerine veya teolojik kavramlarına uydurmak için bu kadar yoğun bir çaba sarf ederler? Bu sorunun cevabı, dinin varoluşsal doğasında ve kelimenin gücünde yatar. İlahi metinler, inananlar için sadece okunacak kitaplar değil, evrenin şifreleri, Tanrı’nın doğrudan konuşmasıdır. Eğer Tanrı Arapça konuşuyorsa, onun en kutsal mekanlarından birinin adının da Arapça olması, o vahyin bütünlüğünü sağlar. Eğer Tanrı, İbranice vahyettiyse, şehrin adı da o ilahi alfabenin bir parçası olmalıdır. Dinler, bir şehre kendi isimlerini verdiklerinde aslında sıradan bir ekzonim üretmezler; onlar bir “teolojik tapu” çıkarırlar. Bir inanan, “Yeruşalayim” dediğinde veya “El-Kuds” dediğinde, sadece bir seyahat rotasından bahsetmez. O, dudaklarından dökülen o sesle binlerce yıllık peygamberler silsilesine, vahye ve kıyamet gününe dair bütün inancını tek bir kelimenin içine sıkıştırarak haykırır. İsim, inancın kodlandığı bir kapsüldür. Kendi kelimeni o taşların üzerine kazıdığında, Tanrı’nın o toprakları senin atalarına vadettiğini, o taşların senin dualarını anladığını ve kıyamet günü dirilişin senin lisanınla başlayacağını ilan etmiş olursun.
Bu teolojik isimlendirme, aynı zamanda muazzam bir dışlama mekanizmasıdır. Kutsal şehirler, doğaları gereği kapsayıcı değil, tekelcidir. Hakikatin tek bir versiyonu olduğuna inanan dinler, mekanın da o hakikate boyun eğmesini talep eder. Hristiyan bir haçlı şövalyesi, binlerce kilometre öteden kalkıp “Jerusalem”i kurtarmak için yola çıktığında, onun kurtarmaya gittiği şey Müslümanların “El-Kuds”ü değildi. Onun zihnindeki “Jerusalem” ile o an orada yaşayan insanların gerçekliği tamamen farklı evrenlere aitti. Şehrin orijinal veya o anki sakinlerinin şehri nasıl çağırdığı, o şövalyenin umurunda bile değildi. Çünkü onun için şehrin gerçek adı, İncil’in sayfalarında yazan, rahiplerin dualarında yankılanan isimdi. Bu noktada ismin, daha önce bahsettiğimiz o zihinsel fetih aracından çıkıp, uğruna ölünecek ve öldürülecek ilahi bir puta dönüştüğünü görüyoruz. Kutsal kelime, kılıcın keskinliğini meşrulaştıran yegane unsur haline gelir. Bir şehri kendi kutsal metninize göre isimlendirdiğinizde, oradaki diğer tüm inançların geçmişini, anılarını ve hak iddialarını bir nevi “batıl” veya “hükümsüz” ilan edersiniz. Senin ismin hakikattir, diğerlerinin kullandığı isimler ise sadece birer tarihi yanılgıdır.
Kutsal şehirlerin bu “çok dokunulmuşluğu”, aslında inananların kendi ilahi hikayelerini yeryüzüne kazıma telaşının bir sonucudur. Dinler, görünmez bir Tanrı’yı görünür kılmak için yeryüzünde fiziksel demir atacak limanlara ihtiyaç duyarlar. Kudüs, Mekke, Varanasi veya Lhasa gibi yerler, o görünmez okyanusun yeryüzündeki limanlarıdır. Ancak bir limana birden fazla gemi yanaşmak istediğinde ve her geminin kaptanı o limanın kendi dilinde çağrılmasını emrettiğinde, o toprak parçası dünyanın en büyük cehennemine dönüşür. İlginçtir ki, bu şehirlerin sokaklarına baktığınızda aynı taşı, aynı zeytin ağacını, aynı tozlu havayı görürsünüz. Fakat oradan geçen bir Yahudi’nin zihnindeki harita ile bir Müslüman’ın veya Hristiyan’ın zihnindeki harita birbirine asla temas etmez. Üst üste binmiş, birbirinin içinden geçen ama birbirini asla görmeyen paralel evrenler gibidirler. Bu paralel evrenleri birbirinden ayıran, sınırları çizen ve duvarları ören yegane şey, insanların o taşa ve o havaya bakıp kendi dillerinde mırıldandıkları o farklı isimlerdir.
Dolayısıyla kutsal bir şehrin ismini değiştirmek, onu kendi diline uydurmak basit bir fonetik asimilasyon veya ticari bir ekzonim yaratma eylemi değildir. Bu, kozmik hiyerarşide hak iddia etmektir. Kendi isminiz o şehrin üzerinde ne kadar gür yankılanıyorsa, Tanrı’ya o kadar yakın olduğunuzu hissedersiniz. Kudüs örneğindeki bu isimler cümbüşü, insanın acizliğinin ve aynı zamanda ihtirasının en görkemli tablosudur. İnsanlar, fani ömürlerinin o kısa yankısını ebediyete ulaştırmak için taşı, toprağı ve binaları ilahi kelimelerle rehin almışlardır. Haritalardaki o tek noktanın üzerine sıkıştırılmış bu yüzlerce isim, aslında barışın değil, kimin kelimesinin gökyüzünde daha çok duyulacağına dair bitmek bilmeyen o kutsal ve sağır edici gürültünün ta kendisidir. Doğanın sessizliğinin üzerine atılan insan imzası, kutsal topraklarda ilahi bir çığlığa dönüşmüş ve o çığlık, dokunulmaz olduğu iddia edilen o şehirleri kıyamete kadar sürecek bir savaşın ebedi mahkumu yapmıştır.
BÖLÜM 9: İmparatorlukların Dil Baskısı: Roma Örneği
Tarih sahnesinde imparatorlukların inşası yalnızca kılıç şakırtılarıyla, kanlı meydan savaşlarıyla veya sınır boylarındaki askeri zaferlerle gerçekleşmez. Fiziksel şiddet, fethin yalnızca ilk ve en kaba aşamasıdır; ordular bir toprağı ele geçirebilir, ancak o toprağı imparatorluğun organik bir parçası haline getiren asıl güç, bürokrasinin ve dilin sinsi, kalıcı ve tavizsiz baskısıdır. Daha önce Yunanlıların yabancıları “barbar” olarak nitelendirip kendi kültürel hegemonyalarını nasıl kurmaya çalıştıklarına değinmiştik. Ancak Romalılar, bu ontolojik ve kültürel üstünlük kurma çabasını bambaşka bir boyuta taşıdılar. Roma, dünyayı sadece felsefi bir merkezden yorumlamakla kalmadı, onu mühendislik harikası yollarla, su kemerleriyle, hukuk kurallarıyla ve en önemlisi Latince kelimelerle kelimenin tam anlamıyla yeniden inşa etti. Romalıların Avrupa, Asya ve Afrika kıtalarına yayılan o devasa coğrafyada binlerce şehre, nehre ve dağa Latince isimler vermesi, tarihin tanık olduğu en büyük, en sistematik ve en kibirli güç gösterilerinden biridir. Bu eylem, sadece askeri bir fethin kutlaması değil, haritanın kendisinin bir Roma mülkü olarak tescillenmesiydi.
Romalıların fethettikleri topraklardaki isimlendirme stratejisi, onların devlet aklının kusursuz bir yansımasıydı. Roma bir toprağa girdiğinde, oranın sadece vergisini veya tahılını almakla ilgilenmezdi; orayı evcilleştirmek, kendi rasyonel ve nizamperver zihniyetine uydurmak isterdi. Yabancı, köşeli ve Romalı gırtlağına uymayan yerel isimler, tıpkı vahşi ormanlar veya bataklıklar gibi ehlileştirilmesi gereken engeller olarak görülürdü. Galya’da, İberya’da, Kuzey Afrika’nın çöllerinde veya Anadolu’nun derinliklerinde binlerce yıldır yaşayan halkların kendi şehirlerine verdikleri isimler, Roma lejyonlarının adımlarıyla birlikte silindi veya deforme edildi. Yeni kurulan şehirlere imparatorların, generallerin veya Roma tanrılarının isimleri verildi. Colonia Claudia Ara Agrippinensium (bugünkü Köln), Londinium (Londra), Lutetia Parisiorum (Paris) veya Caesarea (Kayseri) gibi isimler, o topraklara çakılan devasa dilsel çivilerdi. Bir şehre Latince bir isim vermek, o şehri doğrudan Roma’nın hukuk sistemine, ticaret ağına ve politik kaderine bağlamak demekti. Latince isim, o toprağın artık vahşi bir coğrafya değil, “Pax Romana”nın (Roma Barışı) medeni ve itaatkar bir parçası olduğunun ilanıydı.
Bu dilsel baskı, yerel halklar üzerinde muazzam bir psikolojik tahakküm kuruyordu. Galyalı bir köylü veya İberyalı bir zanaatkar, kendi doğduğu toprağı artık Romalı yöneticilerin ona dayattığı isimle çağırmak zorundaydı. Kendi atalarının dilinde yankılanan o eski isimler, resmi evraklardan, tapu kayıtlarından, mezar taşlarından ve pazar yerlerindeki ticari sözleşmelerden birer birer siliniyordu. Bir insanı kendi toprağına yabancılaştırmanın, hafızasını elinden almanın ve onu yeni bir otoriteye itaat ettirmenin en kesin yolu, o toprağın adını değiştirmektir. Romalılar, yerel dilleri yasaklamadılar; böyle kaba bir diktatörlüğe ihtiyaçları yoktu. Onlar sadece gücün, hukukun, paranın ve statünün dilini Latince yaptılar. Latince konuşmayan, coğrafyasını Latince isimlerle tanımlamayan hiç kimse Roma hiyerarşisinde yükselemezdi. Bu nedenle, yerel elitler gönüllü olarak kendi coğrafi hafızalarını Roma’nın dilsizleştiren asimilasyonuna teslim ettiler. Roma’nın harita üzerindeki dilsel işgali, o kadar sistematik ve o kadar eziciydi ki, bugün bile Avrupa’nın nehirlerinin ve dağlarının büyük bir çoğunluğu, o günlerde atılan Latince temellerin veya Latinize edilmiş yerel seslerin üzerinde yükselir.
Ancak Roma’nın dilsel imparatorluğunun en çarpıcı, en kalıcı ve isimlendirme oyununun en ironik kanıtları, belki de imparatorluğun en soğuk, en uzak ve en sorunlu sınırı olan Britannia’da, yani bugünkü İngiltere’de yatar. İngiltere haritasına baktığımızda, Manchester, Leicester, Winchester, Lancaster, Gloucester, Chester gibi sonu “-chester”, “-cester” veya “-caster” ile biten düzinelerce şehir ismiyle karşılaşırız. Bu şehirlerin isimlerindeki bu ortak son ek, kelimenin tam anlamıyla taşlaşmış bir askeri işgalin ta kendisidir. Bu eklerin kökeni, Roma lejyonlarının düşman topraklarında kurdukları, etrafı hendekler ve ahşap veya taş duvarlarla çevrili askeri ordugahlara verilen Latince isim olan “Castrum” kelimesine dayanır. (Çoğulu castra). Castrum, sadece çadırların kurulduğu rastgele bir alan değildi; o, Roma’nın askeri disiplininin, şehir planlamacılığının ve düzen arzusunun mikro bir modeliydi. Dünyanın neresinde kurulursa kurulsun, bir castrum her zaman aynı matematiksel kesinlikle planlanırdı; birbirini dik kesen iki ana cadde, ortada komuta merkezi, katı bir hiyerarşi ve mutlak bir güvenlik.
Roma lejyonları Britannia’nın sisli, vahşi ve isyankar topraklarına girdiklerinde, yerel Kelt kabilelerini kontrol altında tutabilmek için adanın dört bir yanına bu devasa askeri kampları, yani castrumları inşa ettiler. Zamanla bu kampların etrafında, askerlere mal satan tüccarların, zanaatkarların, asker ailelerinin ve fahişelerin yaşadığı sivil yerleşimler oluşmaya başladı. Askeri bir üs olarak kurulan bu yerler, onlarca yıl içinde ekonomik ve sosyal birer merkeze dönüştü. Ancak Romalılar adadan MS 410 yılı civarında çekildiklerinde, geride muazzam bir boşluk ve harabeler bıraktılar. Adanın asıl yerlileri olan Britonlar ve daha sonra adayı istila eden Anglosaksonlar, bu terk edilmiş devasa taş yapıların, o yıkık duvarların ve düzenli yolların karşısında büyülenmiş ve ürkmüşlerdi. Anglosaksonlar kendi dillerinde, taştan yapılmış, etrafı surlarla çevrili bu büyük ve antik yerleşimleri tanımlayacak bir kelimeye sahip değillerdi. Çünkü onların kültürü ahşap binalar ve dağınık tarım köyleri üzerine kuruluydu. Bu yüzden, eski Roma kamplarını tanımlamak için doğrudan Romalıların bıraktığı o askeri terimi ödünç aldılar.
Latince “castrum” kelimesi, Anglosaksonların dilinde zamanla evrilerek “ceaster” şeklini aldı ve nihayetinde modern İngilizcede coğrafi konuma ve yerel ağızlara göre “-chester”, “-cester” veya “-caster” olarak son halini buldu. Anglosaksonlar, örneğin Mamucium adındaki eski Roma kalesinin bulunduğu yere “Mamucium’un Kalesi” anlamında Mameceaster dediler; bu zamanla Manchester oldu. Aynı şekilde Ligore kabilesinin yaşadığı yerin yakınındaki Roma kampına Ligoreceaster dediler; bu da Leicester’a dönüştü. Loncastre, Lancaster oldu; Glevum, Gloucester oldu. Bu dilsel dönüşümün barındırdığı tarihsel trajedi ve psikolojik derinlik, haritalar üzerinde bulunabilecek en büyüleyici olgulardan biridir. Bir düşünün; adayı işgal eden, oradaki yerel halkı kılıçtan geçiren, onları köleleştiren ve topraklarını gasp eden yabancı bir imparatorluğun askeri kampının adı, yüzyıllar sonra o topraklardaki en sivil, en yerel ve en kalıcı yerleşim birimlerinin tanımlayıcısı haline gelmiştir. Askerin botunun izi, toprağın kendi kimliği olmuştur.
Bu durum, dilin işgali nasıl kalıcılaştırdığının ve zamanın ötesine taşıdığının en somut, en sarsılmaz kanıtıdır. Silahlar paslanmış, lejyonlar toprağa karışmış, devasa taş duvarlar yıkılıp gitmiştir; ancak “Castrum” kelimesi, düşmanın dilinden kopup yerlinin gırtlağına yerleşmiş ve orada ölümsüzleşmiştir. Yabancı bir ordunun askeri karargahı anlamına gelen bir kelime, bugün milyonlarca insanın yaşadığı, futbol takımlarıyla, üniversiteleriyle ve sanayisiyle övünen modern şehirlerin öz adı olmuştur. Bugün bir İngiliz vatandaşı “Ben Manchesterlıyım” dediğinde, aslında farkında olmadan iki bin yıl önceki bir Roma lejyonunun kurduğu karargaha aidiyetini ilan etmektedir. Kendi kişisel okumamla bu durumu, bir esirin, kendisini hapseden zindanın adını kendi çocuğuna vermesine benzetiyorum. İngiliz kültürü ve dili, Roma’nın o katı, askeri ve buyurgan mirasını tamamen sindirmiş, onu kendi kimliğinin ayrılmaz bir parçası yapmıştır. İşgalci gitmiş, ancak bıraktığı dilsel tohum, o coğrafyanın kendi gerçeğini tanımlama biçimi haline gelerek işgali sonsuzluğa mahkum etmiştir.
Romalıların bu isimlendirme pratiği, sadece bir harita güncellemesi değil, mekanın ruhunu yeniden programlama işlemidir. Bir şehre askeri bir isim vermek, o mekanın varoluş amacını salt güvenliğe, şiddete ve imparatorluk savunmasına indirgemektir. Anglosaksonların bu terimi alıp kendi dillerinde bir “şehir” veya “kale” anlamına gelecek şekilde genelleştirmeleri, Roma’nın mimari ve askeri üstünlüğünün yerel halkların zihninde yarattığı o silinmez aşağılık kompleksinin veya hayranlığın bir dışavurumudur. Kendi başlarına o görkemde yapılar inşa edemeyen bir kültür, o yapıların kalıntılarını isimlendirirken eski efendilerinin kelimelerine sığınmak zorunda kalmıştır. Bu yüzden “-chester” ekleri sadece birer harf yığını değil, aynı zamanda kültürel bir yenilginin ve ardından gelen muazzam bir asimilasyonun hece hece dondurulmuş halidir.
İmparatorlukların dil baskısı, ordularının kaba kuvvetinden çok daha sinsi bir şekilde işler. Ordu sizin bedeninizi esir alır, ama dil sizin dünyayı algılayış biçiminizi ele geçirir. Roma, Britannia’daki veya Galya’daki şehirleri isimlendirirken, yerel halka yeni bir hafıza şablonu dayatmıştır. İnsanların doğup büyüdükleri nehir kenarlarını, ormanları veya tepeleri yabancı bir dilde, üstelik çoğu zaman bir komutanın, bir lejyonun veya bir askeri terminolojinin adıyla anmaları, onların kendi geçmişleriyle olan bağlarını geri dönülemez bir şekilde koparmıştır. Harita, işgalcinin diliyle çizildiğinde, o topraklarda doğan yeni nesiller, çevrelerindeki dünyayı artık kendi atalarının gözüyle değil, o haritayı çizen yabancı imparatorluğun gözüyle görmeye başlarlar. Kendi nehrine, kendi dağına yabancılaşan bir insan, artık o toprağın sahibi değil, sadece o toprağın üzerindeki bir kiracı, bir tebaadır.
Bugün dünya haritasını açıp Avrupa’ya baktığımızda gördüğümüz o düzenli, Latince kökenli isimler ağı, bize medeniyetin ne kadar gelişmiş olduğunu değil, Roma’nın dilsel şiddetinin ne kadar başarılı olduğunu fısıldar. Manchester’dan Zaragoza’ya (Caesaraugusta), Augsburg’dan (Augusta Vindelicorum) Napoli’ye (Neapolis, gerçi bu Yunancadır ama Roma döneminde kalıcılaşmıştır) kadar uzanan bu isimler, geçmişin dondurulmuş ordularıdır. Roma lejyonları Avrupa’nın her yerinden çekileli bin beş yüz yıl oldu, ancak onların haritalara bıraktığı o askeri kamplar, o “castrum”lar, isimler formunda hala nöbet tutmaya devam ediyor. Bizler o şehirleri anarken, farkında olmadan ölü bir imparatorluğun askeri yoklamasına cevap veriyoruz. Dil, işgalin pas tutmayan yegane silahı, sınırları ordular olmadan da koruyan görünmez duvarıdır. İmparatorlukların tarihten silinebileceğini, ancak haritaya fısıldadıkları o buyurgan kelimelerin sonsuza dek yaşayarak bizi kendi geçmişimizin tutsakları haline getirebileceğini, Roma’dan daha iyi kanıtlayan başka bir örnek yoktur.
BÖLÜM 10: Osmanlı’nın Balkanları ve Ortadoğu’yu İsimlendirmesi
Tarih sahnesinde imparatorlukların coğrafyayı isimlendirme pratikleri, onların o topraklardaki yönetim felsefelerinin, halkla kurdukları ilişkinin ve kendi güçlerini algılayış biçimlerinin en net yansımasıdır. Roma’nın fethettiği topraklardaki yerel isimleri tamamen silip yerine Latince, askeri ve buyurgan isimler dayatmasındaki o mutlak asimilasyon arzusuna daha önce değinmiştik. Ancak yönümüzü Doğu’ya, Avrupa’nın güneydoğusuna ve Ortadoğu’nun kadim kumlarına çevirdiğimizde, karşımıza bambaşka bir imparatorluk vizyonu ve bambaşka bir dilsel strateji çıkar: Osmanlı İmparatorluğu’nun pragmatik, esnek ama bir o kadar da dönüştürücü isimlendirme politikası. Osmanlı, üç kıtaya yayılan devasa sınırları içindeki o inanılmaz etnik ve dini çeşitliliği yönetirken, haritaları Roma gibi bir silgiyle değil, ince uçlu bir fırçayla yeniden çizmeyi tercih etmiştir. Selanik, Manastır, Üsküp, Belgrad gibi bugün bile hafızalarımızda silinmez bir yer edinen bu isimler, Osmanlı’nın ele geçirdiği topraklarda var olan kimlikleri yok etmek yerine, onları nasıl kendi ses evrenine dahil edip “Türkleştirerek” koruduğunun en kusursuz kanıtlarıdır.
Osmanlı’nın Balkanlar’a doğru ilerleyişi, sadece askeri bir fetih değil, aynı zamanda muazzam bir kültürel karşılaşmaydı. Karşılarında Yunanca, Slav dilleri, Arnavutça ve Vlahça gibi birbirinden tamamen farklı fonetik yapılara sahip, binlerce yıllık yerleşik kültürler vardı. Eğer Osmanlı, Roma’nın veya Batılı sömürgecilerin kibirli refleksleriyle hareket etseydi, bu şehirlerin isimlerini tamamen siler, yerlerine padişahların, paşaların veya doğrudan İslami kavramların adlarını vererek haritayı bir “şiddet metnine” dönüştürebilirdi. Ancak Osmanlı devlet aklı, meseleye ontolojik bir yok etme arzusuyla değil, yönetilebilir bir aidiyet inşa etme fikriyle yaklaştı. Osmanlı bürokratı ve askeri için aslolan, o toprağın vergisinin toplanması, nizamın sağlanması ve halkın merkeze bağlı kalmasıydı. Şehrin adını tamamen değiştirmek, yerel halkın hafızasında gereksiz bir travma yaratmak, tapu ve kadastro kayıtlarında kaosa yol açmak ve en önemlisi o toprağın tarihsel sürekliliğini koparmak anlamına gelirdi. Bu yüzden Osmanlı, coğrafyayı ehlileştirmek için kılıcın yanına dilin o yumuşatıcı, kapsayıcı ama sinsi gücünü koydu. Var olan isimleri aldı, onları kendi gırtlağının, Türkçenin o eşsiz ünlü uyumunun ve hece yapısının içine yerleştirdi. Bu eylem, bir silme operasyonu değil, bir evlat edinme ve kendine benzetme sürecidir.
Bu fonetik evlat edinme sürecinin en güzel örneklerinden biri, şüphesiz Selanik’tir. Şehrin orijinal Yunanca adı olan “Thessaloniki”, Makedon Kralı Kassandros’un karısının (ve Büyük İskender’in kız kardeşinin) isminden gelir. Kelimenin içinde barındırdığı o peltek “Th” sesi, peş peşe gelen ünsüzler ve uzun hece yapısı, Türkçe konuşan bir askerin veya memurun diline tamamen yabancıdır. Osmanlı bu şehri fethettiğinde, adını “Osmaniye” veya “İslambol” gibi tamamen kurgusal bir isimle değiştirmedi. Bunun yerine, kelimenin o sert ve yabani kabuğunu soydu. Peltek “Th” sesini keskin bir “S”ye dönüştürdü, kelimenin ortasındaki ağırlığı attı ve onu Türkçenin damak zevkine uygun, akıcı, yuvarlak ve melodik bir hale getirdi: Selanik. Yunanın o ağır ve mitolojik “Thessaloniki”si, Osmanlı’nın dilinde hafiflemiş, adeta Türk müziğinin bir makamı gibi tınlayan “Selanik” olmuştur. Şehrin kökü, tarihi ve referansı aynı kalmış, ancak sesi ve ruhu Osmanlı kaftanı giymiştir. Bu, o topraklarda yaşayan yerel halk için de kabul edilebilir bir formüldür; çünkü onlar kendi şehirlerinin isminin tamamen yok olmadığını, sadece yeni efendilerinin aksanıyla söylendiğini görmüşlerdir.
Aynı fonetik asimilasyon mekanizması, Üsküp örneğinde çok daha anatomik bir şekilde karşımıza çıkar. Şehrin Latince kökenli antik adı olan “Scupi”, Slav dillerinde “Skopje” olarak yaşatılıyordu. Ancak Türkçenin ses yapısı, kelime başında yan yana gelen iki ünsüz harfe (S ve K) tahammül edemez. Bu, Türkçenin fonotaktik kurallarına (ses dizimi kurallarına) aykırıdır. Türk dili, dışarıdan gelen bu tür köşeli kelimeleri yutabilmek için onlara mutlaka bir “ünlü harf” protezi takmak zorundadır. Tıpkı “station” kelimesinin “istasyon” veya “spor” kelimesinin halk arasında “ıspor” olması gibi, Osmanlı da “Skopje” kelimesinin başına bir “Ü” harfi ekleyerek o iki sert ünsüzü birbirinden ayırmış ve kelimeyi yumuşatmıştır. Sonraki heceleri de Türkçenin büyük ünlü uyumuna doğru bükerek “Üsküp” formunu yaratmıştır. Üsküp kelimesini telaffuz ettiğinizde, kökeninin antik bir Roma kasabası olduğunu hissetmezsiniz bile; kelime o kadar Türkçeleşmiş, o kadar bizim gırtlağımıza yerleşmiştir ki, sanki Orta Asya’dan beri bizimle beraber at sırtında Balkanlar’a kadar gelmiş gibi durur. İşte Osmanlı’nın dilsel iktidarı tam olarak buradadır: Şehri yok etmez, onu öyle bir ustalıkla kendi diline entegre eder ki, şehir artık anadili Türkçe olan bir varlığa dönüşür.
Manastır şehri de bu stratejinin bir başka boyutunu gösterir. Yunanca “Monastirion” (manastır, keşişlerin yaşadığı yer) kelimesinden gelen bu isim, dini bir referans taşır. Normal şartlarda teokratik refleksleri ağır basan bağnaz bir imparatorluğun, fethettiği yerdeki Hristiyan dini yapılarına atıf yapan bir ismi derhal silmesi, onu İslami bir isimle değiştirmesi beklenir. Ancak Osmanlı pragmatizmi burada da devreye girmiştir. Kelimeyi tamamen silmek yerine, yine Türkçenin ses uyumuna tabi tutarak “Manastır” yapmış ve öylece bırakmıştır. Çünkü o bölgedeki coğrafi gerçeklik, o şehrin bir dini merkez olduğudur ve bu isim yüzyıllardır ticaret yollarında, vergi defterlerinde bu şekilde kodlanmıştır. Osmanlı, Hristiyanlığa ait bir kavramı kendi dilinde standart bir coğrafi isme dönüştürerek aslında o kelimenin içindeki dini tehdidi veya kutsallığı nötralize etmiştir. Manastır, artık bir Hristiyan tapınağından ziyade, Osmanlı’nın Rumeli eyaletindeki sıradan, vergi veren, içinde Müslümanların, Yahudilerin ve Hristiyanların bir arada yaşadığı bir sancak merkezinin adı olmuştur. Kelimenin anlamı korunmuş, ancak o anlama yüklenen sosyolojik işlev tamamen Osmanlılaştırılmıştır.
Fakat tüm bu isimlendirme pratikleri içinde en ilginç, en paradoksal ve üzerine en çok düşünülmesi gereken vaka Belgrad’dır. Belgrad, Slav dillerinde (Beograd) tam olarak “Beyaz Şehir” anlamına gelir. “Beo” (beyaz) ve “grad” (şehir/kale) kelimelerinin birleşimidir. Daha önceki bölümlerde, dillerin şeffaf sıfatları çevirme, özel isimleri ise fonetik olarak koruma eğiliminde olduklarını uzun uzun tartışmıştık (New York / Nueva York örneğindeki gibi). Peki, Osmanlı orduları ve bürokratları Tuna ile Sava nehirlerinin birleştiği o stratejik noktadaki bu devasa kaleye geldiklerinde, bu ismin “Beyaz Şehir” anlamına geldiğini bilmiyorlar mıydı? Elbette biliyorlardı. Osmanlı ordusunda binlerce Slav kökenli devşirme, tercüman ve akıncı vardı. Eğer Osmanlı, ismin anlamsal şeffaflığına odaklanıp onu Türkçeye çevirmek isteseydi, o şehre pekala “Akşehir”, “Beyazkale” veya “Akkale” diyebilirdi. Üstelik Anadolu’da ve Rumeli’nin başka yerlerinde bu tür çeviri isimler (Akçaabat, Karadeniz vb.) kullanılıyordu. Ancak Osmanlı, Belgrad’ı Türkçeye çevirmedi; onu Slavca kökleriyle, olduğu gibi, sadece küçük bir fonetik uyarlamayla “Belgrad” olarak haritalarına ve fermanlarına kaydetti.
Neden? Neden anlamını bildikleri bir sıfat tamlamasını çevirmeyi reddettiler? Bu sorunun cevabı, imparatorluk bürokrasisinin işleyişinde ve coğrafi bir “markanın” gücünde yatar. Belgrad, Orta Avrupa’nın kilidi, Tuna ticaretinin en büyük gümrük kapısı ve yüzyıllardır süren Macar-Sırp-Osmanlı savaşlarının merkez üssüydü. Bu şehir, o kadar büyük, o kadar meşhur ve diplomatik yazışmalarda o kadar sık kullanılan bir yerdi ki, “Beograd” kelimesi artık “beyaz bir şehri” betimleyen bir sıfat tamlaması olmaktan çıkmış, doğrudan o devasa kaleyi işaret eden katı, fosilleşmiş ve çevrilemez bir özel isme (markaya) dönüşmüştü. Osmanlı bürokratı için o kelimeyi “Akşehir” olarak çevirmek, uluslararası ticarette ve diplomaside muazzam bir kafa karışıklığı yaratacaktı. Macar elçisiyle veya Venedikli bir tüccarla konuşurken “Akşehir” demek, iletişimi koparmak anlamına gelirdi. Osmanlı, tıpkı İngilizlerin “Los Angeles”ı “The Angels” yapmaması gibi, bu devasa fonetik bloğu olduğu gibi yutmayı tercih etti. Ancak yine kendi mührünü vurmaktan geri kalmadı; şehrin İslami ve emperyal önemini vurgulamak için resmi yazışmalarda sıklıkla şehrin başına unvanlar ekledi. Belgrad, Osmanlı belgelerinde sadece Belgrad değil, “Darülcihad” (Cihadın Kapısı/Evi) olarak anıldı. Yani Osmanlı, kelimenin kökenindeki Slav kimliğine dokunmadı ama o şehrin imparatorluk içindeki misyonunu (Batı’ya açılan askeri bir kapı olmasını) ona yeni bir unvan vererek tanımladı. Bu, doğrudan isim değiştirmekten çok daha rafine bir imparatorluk siyasetidir. Cihadın Evi olan Belgrad. İsim Slavca, misyon İslamidir.
Kendi perspektifimden değerlendirdiğimde, Osmanlı’nın Balkanlar’daki bu “Türkleştirerek koruma” stratejisinin, tarihteki en başarılı ve en sürdürülebilir emperyal entegrasyon modellerinden biri olduğunu düşünüyorum. İnsan doğası, geçmişinin tamamen yok edilmesine karşı şiddetli bir direnç gösterir. Eğer siz bir milletin elinden şehrinin adını, dağının adını, nehrinin adını alırsanız, onlara kaybedecek hiçbir şey bırakmamış olursunuz; bu da bitmek bilmeyen isyanları doğurur. Osmanlı, yerel isimleri Türkçenin fonetik kalıbına dökerek, aslında o halklara görünmez bir aidiyet sözleşmesi imzalatmıştır. “Şehrinin adı hala yaşıyor, ama artık benim kurallarımla nefes alıyor” mesajı, psikolojik bir teslimiyeti beraberinde getirmiştir. Balkan köylüsü, pazara inerken hala kendi bildiği ismin bir benzerini kullanmış, Osmanlı vergi tahsildarı ise defterine o ismin Türkçeleşmiş halini yazmıştır. Her iki taraf da aynı coğrafyada, aynı kelimenin farklı frekanslarında buluşarak yüzyıllar boyunca bir arada yaşayabilmiştir.
Osmanlı’nın Ortadoğu’daki isimlendirme pratiklerinde ise durum biraz daha farklı, ancak özünde aynı pragmatizme dayanır. Arap coğrafyası, zaten İslamiyet’in ve Osmanlı’nın kendi teolojik köklerinin beslendiği bir havza olduğu için, oradaki isimlere müdahale çok daha sınırlı ve saygılı olmuştur. Şam, Halep, Kudüs, Bağdat, Kahire gibi şehirlerin isimleri, Arapça telaffuzlarıyla Osmanlı Türkçesine olduğu gibi aktarılmış, ancak Osmanlı bürokrasisi bu şehirlere kendi emperyal hiyerarşisini yansıtan görkemli unvanlar vermiştir. Halep için “Halep eş-Şehba”, Kahire için “Mısır el-Kahire”, Şam için “Şam-ı Şerif” denilerek, coğrafi isimler adeta birer saray unvanıyla süslenmiştir. Burada isim silinmemiş, ancak ismin taşıdığı ağırlık imparatorluğun estetik ve dini algısıyla büyütülmüştür.
Sonuç olarak, Osmanlı’nın harita üzerindeki kalemi, ne Roma’nınki kadar yıkıcı ne de Batılı tüccarlarınki kadar sadece kâra odaklıydı. Osmanlı kalemi, dönüştürücü ve kapsayıcıydı. Selanik, Manastır, Üsküp, Saraybosna veya Belgrad; bu isimlerin her biri, yüzlerce yıllık bir imparatorluğun o topraklardaki insanlarla kurduğu sosyolojik, dilbilimsel ve psikolojik temasın dondurulmuş halidir. Ele geçirilen yerdeki var olanı silmek zayıf ve korkak bir iktidarın işidir; çünkü o eski isimden korkar. Oysa var olanı alıp, onu kendi dilinin kurallarıyla yeniden yontup, ona kendi müziğini katarak yaşatmak, gücünden emin, özgüvenli ve coğrafyayı kendi evine dönüştürmesini bilen usta bir imparatorluğun sanatıdır. Haritalardaki o Türkçeleşmiş Balkan şehirleri, kılıçla çizilmiş sınırların değil, dille atılmış ve yüzyıllar sonra bile sökülememiş o muazzam ve sessiz ilmeklerin ta kendisidir.
BÖLÜM 11: Fransızcanın Zarafet Filtresi: Estetik Uyum
İmparatorlukların coğrafyayı isimlendirme pratiklerinde pragmatizmin ve asimilasyonun nasıl farklı şekillerde işlediğini gördük. Kimi kaba bir güçle eskiyi silerken, kimi de var olanı kendi potasında eriterek zekice bir yönetim stratejisi izlemiştir. Ancak haritaya yaklaşım biçimleri arasında öylesine kibirli, öylesine rafine ve öylesine inatçı bir tutum vardır ki, bu tutum ne salt bir askeri zorbalıkla ne de ticari bir faydacılıkla açıklanabilir. Bu tutumun ardındaki tek motivasyon, güzelliğin, uyumun ve fonetik kusursuzluğun diktatörlüğüdür. Yönümüzü Fransa’ya, daha doğrusu Fransızcanın o devasa, kurumlaşmış ve tavizsiz dilbilgisi şatosuna çevirdiğimizde, karşımıza haritayı bir gerçeklik belgesi olarak değil, bir estetik tuval olarak gören o eşsiz “zarafet filtresi” çıkar. Fransızca, yabancı bir coğrafyaya, şehre veya nehre baktığında, o yerin orijinal adının coğrafi veya tarihsel doğruluğuyla zerre kadar ilgilenmez. Onun tek bir derdi vardır: O kelime, bir Fransızın dudaklarından dökülürken ve genzinden süzülürken yeterince şık, yeterince melodik ve yeterince “Fransız” tınlayacak mıdır? Eğer tınlamıyorsa, kelime derhal estetik bir ameliyata alınır.
Fransızcanın yabancı şehirleri istisnasız bir biçimde kendi burun ve gırtlak fonetiğine uyarlama takıntısı, dilbilimsel bir tembellik değil, aktif ve bilinçli bir stilizasyon eylemidir. Fransız dili, yapısı gereği son derece spesifik fiziksel mekanizmalara dayanır. Nazal (genizcil) ünlüleri, kelime sonlarında yutulan sessiz harfleri, gırtlaktan gelen o karakteristik “R” titreşimi ve cümle içindeki ritmik vurgu sistemiyle bu dil, dışarıdan gelen köşeli, sert veya patlamalı sesleri adeta bir virüs gibi reddeder. Bir İngilizcenin veya Almancanın o sert, keskin ve pratik ses mimarisi, Fransızcanın kulağına sadece estetik yoksunu bir gürültü olarak gelir. Dolayısıyla, bir Fransız için yabancı bir şehrin orijinal ismini olduğu gibi telaffuz etmek, sadece dilini yormak değil, aynı zamanda kendi kültürel zarafetinden ödün vermek, o “barbarca” gürültüyü kendi şık salonuna davet etmektir. Bu estetik tahammülsüzlük, coğrafi isimlendirmelerde muazzam bir yeniden yaratım sürecini tetikler. Şehrin orijinal adı, Fransızcanın fonetik laboratuvarına girer, sert köşeleri yontulur, eksik ritmi tamamlanır ve ortaya orijinaliyle sadece uzaktan akraba olan, ama kusursuz bir Fransız parfümü kokan yepyeni bir kelime çıkar.
Bunun en klasik ve belki de en trajikomik örneği, hemen Manş Denizi’nin karşı kıyısındaki kadim rakibin başkenti London’dır. London kelimesi, Anglosakson gırtlağında kalın, tok ve doğrudan hedeflenen bir sestir. Ancak bu kelime, bir Fransızın ağzına girdiğinde aniden “Londres” formuna bürünür. Neden kelimenin sonuna orijinalinde hiç var olmayan o hırıltılı “res” hecesi eklenmiştir? Etimolojik olarak bu eklemenin Roma dönemindeki “Londinium” isminin aşınmasıyla bir ilgisi olduğu savunulsa da, işin psikolojik ve estetik boyutu çok daha ağırdır. Fransızca, kelimelerin havada asılı kalmasını, sonu kesik ve küt biten sesleri sevmez. Kelimenin sonuna eklenen o “res”, aslında kelimeyi Fransız gırtlağına demirleyen, ona karakteristik bir titreşim katan ve kelimeyi o kaba Anglosakson formundan çıkarıp bir Avrupa başkentine yakışır estetik bir ağırlığa kavuşturan bir süstür. Bir Fransız “Londres” derken, aslında İngilizlerin gri ve yağmurlu şehrinden ziyade, kendi zihninde Fransızlaştırdığı, estetik olarak katlanılabilir hale getirdiği romantikleştirilmiş bir mekandan bahseder. Orijinal ismin o çiğ gerçekliği, Fransızcanın zarafet filtresinden geçerek ehlileştirilmiştir.
Aynı estetik filtre, biraz daha kuzeye, İskoçya’nın başkenti Edinburgh’a doğru yöneldiğinde çok daha acımasız ve dönüştürücü bir hal alır. Edinburgh, Cermenik “burgh” (kale/kasaba) ekini taşıyan, telaffuzu oldukça köşeli ve İskoç gırtlağının o sert vurgularını barındıran bir kelimedir. Fransızca bu kelimeyle karşılaştığında onu adeta paramparça eder ve yeniden inşa eder: “Édimbourg”. Kelimenin başındaki “Edin” kısmı, Fransızcanın o meşhur nazal seslerine uydurularak “Édim” haline getirilir. Dudaklar kapanır, ses burun boşluğunda yankılanır. Sondaki o sert ve yutulan “burgh” ise, tamamen Fransızcaya özgü, yuvarlak ve yumuşak bir “bourg” hecesine dönüştürülür. İskoçların o rüzgarlı ve taşlık kalesinin adı, bir anda Fransa’nın güneyindeki şirin, üzüm bağlarıyla çevrili bir kasabanın adıymış gibi şık ve melodik bir hal alır. Édimbourg kelimesinde coğrafi bir doğruluk aramak beyhudedir; burada aranan tek şey, kelimenin cümlenin akışı içindeki estetik uyumudur. Fransızca, o şehri alıp kendi gramerinin ipek kumaşına sarmış, adeta onu kendi estetik imparatorluğunun bir vatandaşı yapmıştır.
Burada karşımıza son derece felsefi ve kışkırtıcı bir soru çıkar: Estetik, coğrafi doğruluğun önüne geçebilir mi? Eğer harita, fiziksel gerçekliğin kağıt üzerindeki bilimsel bir yansımasıysa, isimlerin de bu gerçekliğe sadık kalması gerekmez mi? Rasyonel akıl buna “evet” der, ancak dilin, özellikle de Fransızca gibi yüzyıllar boyunca kendi estetik üstünlüğüne inanmış bir dilin rasyonaliteyle işi yoktur. Fransızca için hakikat, kulağa hoş gelen şeydir. Kendi penceremden baktığımda, Fransızcanın bu tavrında muazzam bir ontolojik kibir görüyorum. Bu dil adeta dünyaya şöyle fısıldamaktadır: “Senin fiziksel gerçekliğin umurumda değil. Senin dağının yüksekliği veya şehrinin tarihi, ancak benim onu telaffuz ederken yarattığım güzellik kadar değerlidir.” Yani estetik, doğruluğun önüne geçmekle kalmaz, doğruluğun bizzat kendisini yeniden tanımlar. Bir şehrin gerçek adı, o şehri kuranların ona verdiği isim değil, dünyayı zarafetiyle yöneten dilin ona biçtiği isimdir. Bu, gerçekliğin değil, stilin kutsanmasıdır.
Peki, bir dilin egosu var mıdır? İnsan zihni genellikle dili tarafsız bir araç, bir iletişim kablosu olarak görmeye meyllidir. Ancak diller de tıpkı onları konuşan milletler gibi yaşar, yaşlanır, korkar, savunmaya geçer ve elbette devasa bir ego geliştirirler. Fransızca, dünya üzerindeki belki de en egoist, narsisistik ve kendi sınırlarını en kıskanç şekilde koruyan dillerden biridir. Bu egonun arkasında yüzyıllar boyunca süren bir diplomasi, edebiyat ve saray kültürü yatar. On yedinci yüzyıldan yirminci yüzyılın başlarına kadar Fransızca, tüm Avrupa’nın, Rus çarlarından İngiliz asilzadelerine, Osmanlı paşalarından Prusya generallerine kadar herkesin konuştuğu, anlaştığı ve dünyayı yönettiği bir lingua franca idi. Anlaşmalar bu dilde yazılır, en büyük aşklar bu dilde ilan edilir, savaş ve barış kararları bu dilin zarafetiyle alınırdı. Bütün dünyanın kendi dilini bir medeniyet ve zeka ölçütü olarak kabul ettiği bir ortamda, Fransızcanın koca bir ego geliştirmesi kaçınılmazdı. Hatta bu egoyu korumak için 1635 yılında “Académie Française” (Fransız Akademisi) kurulmuş, dilin kurallarını korumak, dışarıdan gelen yabancı kelimeleri engellemek ve dilin “saflığını” bir devlet politikası olarak savunmak kurumsallaştırılmıştır.
İşte bu devasa diplomatik ve edebi ego, coğrafi isimlendirmelere doğrudan yansır. Eğer bütün dünya Fransızca konuşarak “medeni” olmaya çalışıyorsa, o zaman haritadaki şehirlerin de bu medeniyetin bir parçası olabilmek için Fransızlaşması gerekiyordu. Bir Alman şehri olan Aachen’in Fransızlar tarafından “Aix-la-Chapelle” yapılması, ya da İtalyanların “Firenze” dediği şehrin “Florence” olarak haritalara kazınması, tamamen bu egonun ürünleridir. Fransızca, o şehirlere lütfedip onlara diplomatik ve aristokratik birer kimlik kartı dağıtmıştır. “Florence” demek, Rönesans’ın o karmaşık ve kirli İtalyan sokaklarından ziyade, o sokakların Fransız saraylarında anlatılan stilize edilmiş, masalsı versiyonunu çağırmaktır. Şehir, orijinal isminin çiğliğinden kurtarılıp Fransızcanın o kadife filtresinden geçirildiğinde, artık küresel salonlarda takdim edilmeye hazır, şık bir kavrama dönüşür.
Fransızcanın bu estetik uyum dayatması, isimlerin birer kültürel gümrük kapısı olduğunu kanıtlar. Yabancı bir kelime, sınır kapısından içeri girerken kendi kimliğini kapıda bırakmak ve o ülkenin üniformasını giymek zorundadır. Aksi takdirde, dilde “sindirilememiş” bir madde olarak kalır. Daha önce, bazı dillerin kelimeleri olduğu gibi yuttuğunu, fonetik devasa blokları parçalamadan kabul ettiğini konuşmuştuk. Ancak Fransızca bir yutma işlemi yapmaz; o bir öğütme, damıtma ve yeniden şişeleme işlemi yapar. Dışarıdan gelen hiçbir ses, Fransızcanın o kutsal melodik akışını (liaison) ve hece dengesini bozamaz. Eğer bir yabancı şehir ismi bu akışı tökezletiyorsa, o isim derhal estetik bir giyotine gönderilir, fazlalıkları kesilir ve geriye kalan parçalar Fransız dilbilgisinin altın oranına göre yeniden birleştirilir.
Bu sürecin yarattığı illüzyon öylesine güçlüdür ki, Fransızca konuşan biri için dünya, aslında sınırları Fransa’nın dışına taşan devasa bir estetik parktır. Haritaya baktıklarında gördükleri şey ötekinin gerçekliği değil, kendi dillerinin dünyayı nasıl güzel bir hale getirdiğinin kanıtıdır. Londra bir gerçekliktir, ancak Londres bir sanat eseridir. Edinburgh kaba bir taştır, Édimbourg ise yontulmuş bir heykeldir. Kendi kültürüne ve diline bu kadar tutkuyla aşık olan bir milletin, dış dünyayı olduğu gibi kabul etmesi düşünülemezdi. Onlar dünyayı sadece fethetmekle veya onunla ticaret yapmakla kalmadılar; onlar dünyayı kendi dillerinin kozmetik salonunda zorla güzelleştirdiler. Estetik, burada pasif bir takdir biçimi değil, aktif ve sinsi bir tahakküm aracıdır. Yabancı olanı kendi güzellik standartlarınıza uymaya zorlamak, ona “Sen ancak benim sana verdiğim şekille var olabilirsin” demenin en zarif, en şık ama özünde en acımasız yoludur. Fransızcanın zarafet filtresi, işte bu yüzden diller dünyasının en tatlı ve en büyüleyici diktatörlüğüdür. Haritalar, coğrafi doğruluğun çöpe atılıp yerine dilin egosuyla çizilmiş o estetik imparatorluğun pırıl pırıl parlayan fonetik kalıntılarıyla doludur.
DÜŞÜNCE ARASI 2: DİLİN EGOSU
Diller, kalın ciltli sözlüklerin sayfaları arasına hapsedilmiş statik semboller dizisi veya gramer kitaplarının cansız kurallar bütünü değildir. Dil, nefes alan, terleyen, acı çeken, hastalanan ve en önemlisi beslenen devasa, biyolojik bir organizmadır. Tıpkı insan bedeni gibi o da hayatta kalabilmek için dış dünyadan sürekli olarak yeni materyaller almak zorundadır. Ancak hiçbir canlı organizma, dışarıdan aldığı bir maddeyi, bir besini veya bir nesneyi olduğu gibi bünyesinde barındıramaz. Dışarıdan gelen her şey potansiyel bir tehdit, organizmanın iç dengesini bozabilecek yabancı bir cisimdir. İşte dilin dünyayla kurduğu ilişkinin en temel, en ilkel ve en acımasız mekanizması burada devreye girer: Sindirim. Dil, tıpkı devasa bir mide gibi çalışır. Sınırlarından içeri giren yabancı bir kelimeyi, bir coğrafi ismi veya bir kavramı olduğu gibi yutması, onu o köşeli, yabani ve uyumsuz haliyle bünyesinde tutması imkansızdır. Onu parçalamak, kendi fonetik asitlerinde eritmek, yapıtaşlarına ayırmak ve en nihayetinde kendi dokusuna, kendi kan dolaşımına uygun bir hale getirmek zorundadır. Bu eylem, dilin egosunun ta kendisidir.
Dilin egosu, onun hayatta kalma güdüsünün doğrudan bir sonucudur. Her dilin kendine has bir ritmi, bir melodisi, bir nefes alma aralığı ve dudak, dil, damak arasında kurduğu eşsiz bir mimari yapısı vardır. Önceki bölümlerde Fransızcanın zarafet filtresinden ve estetik tahammülsüzlüğünden bahsederken aslında bu egonun kültürel ve aristokratik bir yansımasını incelemiştik. Ancak meselenin biyolojik ve yapısal temeli çok daha derindir. Yabancı bir kelime, konuşurun ağzından içeri girdiğinde, o dilin fonetik sistemi derhal alarm durumuna geçer. Kelimenin içindeki aşina olunmayan bir titreşim, yan yana gelmemesi gereken iki ünsüz harf veya dilin alışık olmadığı bir damak hareketi, adeta vücuda giren bir virüs gibi algılanır. Dil, bu virüsü etkisiz hale getirmek zorundadır. Kendi ses kurallarını, ünlü uyumlarını, hece vurgularını tıpkı yakıcı birer mide asidi gibi o kelimenin üzerine boca eder. Kelimenin orijinal köşeleri erir, sert ve batıcı kısımları törpülenir, eksik veya fazla olan sesler dilin kendi enzimleri tarafından tamamlanır veya yok edilir. Ortaya çıkan yeni form, artık o yabancı toprağın değil, doğrudan bu yeni bedenin, bu yeni dilin bir parçasıdır.
Sindirilemeyen kelime ise dilde her zaman yabancı, her zaman eğreti kalır. Biyolojik bir benzetmeyle ifade etmek gerekirse, bu durum ayakkabının içindeki bir çakıl taşı veya bedene saplanmış ve çıkarılamamış bir şarapnel parçası gibidir. Bir konuşur, kendi anadilinin o pürüzsüz, nehir gibi akan ritmi içinde konuşurken, aniden sindirilememiş, fonetik olarak ehlileştirilmemiş yabancı bir kelimeye çarptığında, cümlenin bütün prosodisi darmadağın olur. Konuşma organları anlık bir felç geçirir, dil farklı bir şekil almak, nefes farklı bir ritimde kesilmek zorunda kalır. Bu, konuşurun kendi evinde aniden bir yabancıyla yüz yüze gelmesinin yarattığı o zihinsel kekemelik halidir. Diller, bu kekemeliği sevmezler. Akıcılığın bozulması, dilin kendi iktidarının sarsılması anlamına gelir. Bu yüzden bir kelimenin, bir şehrin veya bir insanın isminin asimile edilmeden dilde tutulması, aslında o dile yapılmış gizli bir işkencedir. Kelime dilde yaşamaya devam eder belki, ama asla o dilin ailesine katılamaz; sonsuza dek misafir, sonsuza dek dışlanmış ve sonsuza dek “öteki” olarak kalır.
İşte tam bu noktada, insanlık tarihinin en büyük sosyolojik ve ahlaki paradokslarından biriyle karşı karşıya kalırız. Asimilasyon kavramı, modern siyaset biliminde, sosyolojide ve insan hakları terminolojisinde her zaman karanlık, yıkıcı ve zalimane bir eylemi tanımlamak için kullanılır. Önceki bölümlerde, Roma’nın lejyonlarıyla veya Yunanlıların “barbar” kibriyle haritaları nasıl asimile ettiğini, yerel kimlikleri nasıl yok ettiğini, bu eylemin nasıl bir ontolojik şiddet olduğunu tartışmıştık. Siyasal asimilasyon, bir insanın veya bir toplumun özünü zorla silmek, onu istemediği bir kalıba dökmektir; bu tartışmasız bir kötülüktür. Peki ama aynı kavramı dilbilimin, kelimelerin ve seslerin o mikroskobik dünyasına indirdiğimizde durum gerçekten bu kadar siyah ve beyaz mıdır? Bir kelimenin asimile olması, onun orijinal kimliğinin yok edilmesi anlamına mı gelir, yoksa o kelimenin yeni bir evrende, yeni bir bedende hayatta kalabilmesi için geçirmesi gereken doğal ve şefkatli bir evrim midir?
Kendi düşünsel penceremden bu biyolojik metafora baktığımda, dilsel asimilasyonun kötü niyetli bir tahakkümden ziyade, muazzam bir misafirperverlik ve hayatta kalma mekanizması olduğuna inanıyorum. Çünkü dil, siyasi bir diktatör gibi bilinçli bir kötülük üretmez; dil, sadece kendi doğasının gerektirdiği şekilde işler. Yabancı bir kelimeyi kendi ses uyumuna göre bükmek, o kelimeyi yok etmek değil, aksine onu kendi ailesine kabul etmektir. Asimilasyon, dilde gerçekleştiğinde, bir “evlat edinme” eylemine dönüşür. Orijinal ses belki değişir, kelimenin anavatanındaki o yankısı kaybolur, ancak karşılığında kelimeye yeni dilde bir ölümsüzlük, bir yuva ve bir işlev bahşedilir. Bir dilin, yabancı bir ismi tamamen kendi kurallarına uydurarak telaffuz etmesi, aslında o isme “Artık yabancı değilsin, artık benim dilimin damarlarında kan gibi dolaşabilirsin” deme şeklidir.
Buna karşın, bir kelimeyi veya bir yabancı şehri ısrarla orijinal haliyle, tam da anavatanındaki gırtlak yapısıyla telaffuz etmeye çalışmak, dışarıdan bakıldığında o kültüre duyulan muazzam bir saygı gibi görünebilir. “Ben senin ismini bozmuyorum, sana saygı duyuyorum” yanılsamasıdır bu. Oysa dilin derin biyolojisi açısından bu durum, tam bir izolasyon ve dışlama eylemidir. Bir kelimeye dokunmamak, onu asimile etmemek, onu bir cam fanusun içine koyup müzede sergilemeye benzer. Kelimeye dokunulmaz, kelime bozulmaz ama kelime aynı zamanda o dilde “yaşayamaz”. Dışarıdan gelen bu kelime, dilin doğal metabolizmasına asla karışamaz. Zaten günlük hayatta bir metin okurken veya konuşurken, aniden orijinal fonetiğiyle, abartılı bir aksanla telaffuz edilen yabancı kelimeler duyduğumuzda hissettiğimiz o yabancılaşma hissinin sebebi budur. Konuşan kişi saygı gösterdiğini sanır, ancak aslında o kelimeyi cümlenin geri kalanından koparmış, onu soğuk ve steril bir karantina odasına hapsetmiştir.
Dilin egosu, kelimelerin kökenine, tarihine veya politik ağırlığına aldırış etmez. O sadece işlevsellik, akıcılık ve ahenk arar. Tıpkı bir insanın midesinin, yediği yemeğin hangi tarlada yetiştiğiyle veya ne kadar pahalı olduğuyla ilgilenmemesi gibi. Mide için önemli olan tek şey o besinin sindirilip sindirilemeyeceğidir. Dil de kendine gelen her şeyi bu amansız enzimatik sürece sokar. Bu süreç her zaman kusursuz işlemez; bazen kelime dilin kurallarına o kadar zıttır ki, asimilasyon süreci yüzyıllar alır. Ancak dil asla pes etmez. Halkın ağzında, pazar yerlerinde, sokak aralarında o yabancı kelime defalarca çiğnenir, yutulur, kusulur ve tekrar çiğnenir. Ta ki o keskin köşeler tamamen pürüzsüzleşene, kelimenin içindeki o yabani ruh ehlileşip o dilin kendi ruhuyla bütünleşene kadar.
Bu doğal hayatta kalma mekanizması, asimilasyonu bir suç olmaktan çıkarıp, dillerin birbirleriyle temas etmesini ve insanlığın ortak bir kültürel hafıza oluşturmasını sağlayan yegane köprü haline getirir. Egosu olmayan, her gelen kelimeyi olduğu gibi kabul eden, sınırları tamamen açık bir dil, kısa süre içinde kendi kimliğini yitirir, fonetik bir kaosa sürüklenir ve sonunda dağılıp yok olur. Tıpkı bağışıklık sistemi çökmüş, dışarıdan gelen her bakteriye kapılarını açmış bir organizmanın çürüyerek ölmesi gibi. Dilin o bencil, asimile edici ve dönüştürücü egosu, aslında onun savunma duvarı, onun varoluş kalkanıdır. Bizler haritalara bakarken veya farklı kültürlerin kelimelerini telaffuz ederken, dudaklarımızın arasında cereyan eden bu muazzam sindirim savaşının farkına varmayız. Oysa ağzımızdan dökülen her devşirme kelime, o devasa egonun kazandığı sessiz bir zaferin ve aynı zamanda bir kelimeyi yabancılıktan kurtarıp ev sahibi yapmanın verdiği o ilkel şefkatin kanıtıdır. Doğada safkanlık ölümdür, melezlik ise hayattır; dil de bu gerçeği bilir ve hayatta kalmak için kelimeleri asimile etmekten, kendi rengine boyamaktan ve onları kendi midesinde eritmekten asla vazgeçmez.
BÖLÜM 12: Keşifler Çağı: Eski Dünyanın Yeni Dünyaya İhracı
İnsanlık tarihinin o büyük ve sarsıcı kırılma noktalarından biri olan Keşifler Çağı, sadece yelkenlerin, pusulaların ve okyanus akıntılarının değil, aynı zamanda insan zihninin sınırlarının en çetin sınavdan geçtiği dönemdir. Daha önceki kısımlarda, Roma’nın askeri ve buyurgan isimlendirmelerinden veya Osmanlı’nın pragmatik ve esnek asimilasyon pratiklerinden bahsederken, bu imparatorlukların aslında bir şekilde bildikleri, temas ettikleri veya sosyolojik hafızalarında yeri olan coğrafyalar üzerinde bir egemenlik kurduklarını incelemiştik. Ancak on beşinci yüzyılın sonlarında, o küçük ve derme çatma ahşap gemilerle Atlantik’in karanlık ve uçsuz bucaksız sularına açılan İspanyol, Portekizli, İngiliz ve Hollandalı denizciler, karşı kıyıya ulaştıklarında çok daha farklı, çok daha sarsıcı bir gerçeklikle yüzleştiler. Karşılarındaki toprak, onların ne haritalarında, ne kutsal metinlerinde, ne de mitolojilerinde yeri olan bir dünyaydı. Bu durum, basit bir coğrafi keşiften ziyade, devasa bir epistemolojik şok, Avrupa merkezli evren algısının kökünden sarsılmasıydı. İşte bu devasa bilinmezlik karşısında Avrupalı kâşiflerin başvurduğu ilk ve en ilkel savunma mekanizması, o mutlak “yabancılığı” dille evcilleştirmek ve gördükleri her yeni toprağa kendi ülkelerindeki şehirlerin, bölgelerin isimlerini “Yeni” ön ekiyle yapıştırmak oldu.
Amerika kıtası keşfedildiğinde, haritaların üzerine adeta bir salgın hastalık gibi yayılan bu isimlendirme pratiği (New England, Nueva España, New Amsterdam, Nova Scotia, Nouvelle-France) dışarıdan bakıldığında son derece yüzeysel bir eylem gibi görünebilir. Hatta pek çok tarihçi ve dilbilimci, bu durumu basit bir yaratıcılık eksikliği, entelektüel bir tembellik veya yeni olana karşı duyulan bir kısırlık olarak yorumlama eğilimindedir. Dünyanın en muazzam dağ silsilelerine, en gür ormanlarına ve daha önce eşi benzeri görülmemiş bir biyoçeşitliliğe sahip olan devasa bir kıtaya bakıp, oraya binlerce kilometre ötedeki yağmurlu ve gri bir İngiliz kasabasının veya tozlu bir İspanyol köyünün adını vermek, ilk bakışta sadece dar görüşlülükle açıklanabilirmiş gibi durur. Ancak meselenin psikolojik ve ontolojik derinliklerine indiğimizde, bu eylemin bir yaratıcılık eksikliğinden çok daha karmaşık, çok daha trajik ve çok daha varoluşsal bir temele dayandığını görürüz.
Yeni bir toprağa “Yeni” ekiyle eski ismini vermek, her şeyden önce okyanusun ortasında aylar boyunca ölümle, hastalıkla ve delilikle boğuşan denizcinin denize attığı psikolojik bir çapadır. O dönemin denizcilik şartlarını hayal edin; ufuk çizgisinin ötesinde dünyanın bittiğine inanan, deniz canavarlarının korkusuyla titreyen ve haftalarca kara parçası görmeden tuzlu suyun üzerinde sürüklenen insanların ruh halini düşünün. Nihayet karaya ayak bastıklarında karşılaştıkları manzara, onlara hiçbir ontolojik güvence sunmuyordu. Ağaçlar farklıydı, gökyüzündeki yıldızların dizilimi farklıydı, hayvanlar tuhaftı ve karşılarına çıkan yerli halkların dilleri, onların zihinlerinde tamamen anlamsız birer gürültüden ibaretti. İnsan zihni, bu kadar yoğun bir “ötekilik” ve “bilinmezlik” karşısında dehşete düşer. Bu mutlak yabancılık, insanın uzayda veya boşlukta kaybolduğu hissine kapılmasına neden olur.
İşte tam bu panik ve dehşet anında, kâşifin o toprağa kendi doğduğu şehrin adını fısıldaması, deliliğe ve kaosa karşı örülmüş bir duvar, aklını koruma çabasıdır. Kendi düşünsel süzgecimden geçirdiğimde, bu isimlendirme pratiğini bir tür zihinsel kopyalama, çaresiz bir klonlama girişimi olarak görüyorum. Bir İspanyol fatihi, Meksika’nın o kavurucu güneşi ve aşılmaz ormanları karşısında “Burası Nueva España (Yeni İspanya)” dediğinde, aslında fiziksel olarak tamamen farklı olan o mekânı, kendi zihnindeki tanıdık, güvenli ve evcil gerçekliğin içine çekmeye çalışmaktadır. O isim, kâşifin kendine söylediği bir ninnidir. “Burası yabancı ve korkunç bir yer değil, burası sadece benim ülkemin yeni bir versiyonu, ben hala evimdeyim” deme şeklidir. Dolayısıyla “Yeni” ön eki, bir coğrafi tanımlamadan ziyade, insanın kendi köklerine duyduğu o yakıcı vatan hasretinin ve bilinmeyene duyduğu o ilkel korkunun harflere dökülmüş halidir. Okyanusun kestiği göbek bağını, kelimelerle yeniden bağlama çabasıdır.
Fakat bu masumane görünen “vatan hasreti” açıklaması, madalyonun sadece bir yüzüdür. Diğer yüzünde ise çok daha soğukkanlı, çok daha politik ve çok daha kibirli bir emperyal strateji yatar. Avrupalı krallıklar, sadece hasret çeken denizcileri değil, aynı zamanda küresel bir hegemonyanın temellerini atan devlet aklını temsil ediyorlardı. Bir toprağa “Yeni İspanya”, “Yeni İngiltere” veya “Yeni Amsterdam” demek, sadece o toprağı evcilleştirmek değil, aynı zamanda orayı merkezin, yani “Eski” olanın mutlak mülkü ilan etmektir. Bu ön ek, devasa bir kıtayı Avrupa’nın bir uydusuna, bir kopyasına ve bir taşrasına indirger. İsimlendiren güç, aslında şu mesajı vermektedir: “Senin kendi başına bir kimliğin, bir tarihin veya bir varoluşun olamaz; senin tek değerin, benim eski dünyamın bir yansıması, benim krallığımın yeni bir şubesi olmandır.”
Bu bağlamda “Yeni” ön eki, eski dünyayı merkeze, yeni dünyayı ise çevreye hapseden devasa bir hiyerarşik boyunduruktur. Orijinal olan, asıl olan ve değerli olan her zaman merkezdedir, yani Londra’dadır, Madrid’dedir, Paris’tedir. Yeni dünya ise sadece onun bir kopyası, belki geliştirilecek bir versiyonu ama her zaman orijinale bağımlı kalacak bir türevidir. İngiliz püritenleri Kuzey Amerika kıyılarına çıktıklarında kurdukları yerleşimlere New England (Yeni İngiltere) adını verdiler. Onların motivasyonu, sadece geride bıraktıkları adaya duydukları özlem değildi; onlar, yozlaştığını düşündükleri eski İngiltere’nin yerine, Tanrı’nın kurallarına göre işleyen, saf, temiz ve “daha iyi” bir İngiltere inşa etme ütopik arzusuyla yanıp tutuşuyorlardı. Ancak bu ütopyayı inşa ederken bile, o köklü İngiliz kimliğinden kopamadılar. Tamamen yepyeni, o kıtanın ruhuna uygun, yerel bir isim bulmak yerine, eski kimliklerini alıp başına “yeni” sıfatını ekleyerek onu yeniden ambalajlamayı tercih ettiler. Bu, insanın kendi geçmişinden, kendi kültürel bagajından asla tam anlamıyla kurtulamayacağının, yeni bir dünyaya gitse bile o dünyayı eski kelimelerinin kalıplarına dökmek zorunda kalacağının en hüzünlü kanıtıdır.
Hollandalıların Kuzey Amerika’daki kısa ama etkili macerasında kurdukları “New Amsterdam” (daha sonra İngilizler tarafından New York yapılacaktır) ise meselenin ticari ve pragmatik boyutunu gözler önüne serer. Hollandalı tüccarlar için o topraklar kutsal bir sığınak veya bir krallık uzantısı değil, küresel ticaret ağlarının yeni bir istasyonuydu. Onlar, Amsterdam’ın o tüccar, hoşgörülü ve paraya dayalı atmosferini Hudson nehrinin kıyılarına taşımak istediler. İsim, ticari bir markanın yeni bir kıtadaki şubesi (franchise) gibiydi. Tıpkı daha önceki bölümlerde Venedikli tüccarların İpek Yolu şehirlerini kendi dillerine uydurarak müşteriye “bizden biri” hissi verdiklerini konuştuğumuz gibi, Hollandalılar da bu yeni yerleşime New Amsterdam diyerek Avrupa’daki yatırımcılara, gemi sahiplerine ve göçmenlere “Burası bildiğiniz, güvendiğiniz Amsterdam’ın yeni versiyonudur, buraya yatırım yapabilirsiniz” mesajını veriyorlardı.
Peki bütün bu isimlendirme çılgınlığının bedelini kim ödedi? Elbette o topraklarda binlerce yıldır yaşayan, kendi dağlarına, kendi nehirlerine ve kendi şehirlerine son derece kompleks, derin ve o coğrafyanın ruhuyla bütünleşmiş isimler vermiş olan yerli halklar. Avrupalıların bir toprağa “Yeni” adını verebilmesi için, o toprağın geçmişini tamamen “sıfırlaması” gerekiyordu. Çünkü “yeni” kelimesi, bir başlangıcı, bir doğuşu ifade eder. Eğer bir yere yeni derseniz, oranın sizden önce bir tarihi olmadığını, oranın boş bir tuval (terra nullius – sahipsiz toprak) olduğunu ilan etmiş olursunuz. “Nueva España” ismi, o topraklardaki Azteklerin, Mayaların varlığını, onların ihtişamlı Tenochtitlan gibi şehirlerini tek bir kelime hamlesiyle tarihin dışına iter. İsimlendiren kâşif, sadece yeni bir gerçeklik yaratmaz, aynı zamanda eski gerçeğin üzerine kalın, sökülemez bir beton döker. Bu yüzden “Yeni” ön eki, sadece bir vatan hasretinin masum bir yansıması değil, aynı zamanda tarihin en büyük hafıza silme operasyonlarından birinin, muazzam bir kültürel soykırımın linguistik suç aletidir.
Düşündüğümüzde, bu isimlerin günümüzdeki varlığı inanılmaz bir paradoks barındırır. Bugün “New York” dediğimiz şehir, yüzlerce yıllık bir tarihe, devasa bir kültürel kimliğe ve kendine has bir ruha sahiptir. O, artık eski York’un bir kopyası veya bir uzantısı olmaktan çoktan çıkmış, dünyanın merkezlerinden biri haline gelmiştir. Ancak her halükarda, isminin başındaki o “New” kelimesini kıyamete kadar taşımak zorundadır. Zaman geçtikçe, yüzyıllar devrildikçe bu “yeni” kelimesi ironik bir şekilde fosilleşir. Şehir ne kadar eskir, ne kadar yaşlanırsa yaşlansın, ismi onu sonsuza dek bir başlangıç noktasına, o Avrupalı denizcinin karaya ilk adım attığı o travmatik ve kibirli ana hapseder. Haritalara baktığımızda gördüğümüz bu “yeni” dünyalar, aslında ne yenidir ne de tam anlamıyla eskidir. Onlar, eski dünyanın korkularının, arzularının ve iktidar hırslarının, yabancı bir coğrafyada dondurulmuş halinden ibarettir. İnsanlığın doğaya ve bilinmeyene attığı bu en çaresiz imza, yaratıcılık eksikliğinden ziyade, insanın kendi aynasından başka hiçbir şeye bakmaya tahammül edememesinin, evreni sadece kendi kelimeleriyle anlayabilme trajedisinin en somut belgesidir.
BÖLÜM 13: Yerli İsimleri Silmek: Sömürgeciliğin Dilsel Boyutu
Sömürgeciliğin o karanlık ve kanlı tarihi, çoğunlukla barut kokusuyla, kılıç şakırtılarıyla, zincire vurulmuş bedenlerle ve yağmalanan madenlerle anlatılır. İnsanlık, kolonyalizmi askerlerin, donanmaların ve tüccarların fiziksel bir tahakkümü olarak okumaya fazlasıyla alışkındır. Oysa fiziksel şiddet, fethin yalnızca en ilkel, en kaba ve paradoksal bir biçimde en geçici aşamasıdır. Bir ordu bir toprağı işgal edebilir, oranın yerli halkını kılıçtan geçirebilir veya onları rezervasyon alanlarına sürebilir; ancak o toprak, kendi kadim ismini koruduğu sürece tam anlamıyla fethedilmiş sayılmaz. Toprağın asıl fethi, hafızanın silinmesiyle başlar. Bu silme işlemi ise savaş meydanlarında değil, loş harita odalarında, bürokratların masalarında ve kâşiflerin seyir defterlerinde gerçekleşir. Sömürgecilik, topla tüfekle olduğu kadar haritacılarla, mürekkeple ve dille de yapılmış acımasız bir savaştır. Hatta kendi içsel düşünce dünyamda bu konuyu tartarken, haritacının elindeki pergelin ve kalemin, bir askerin elindeki tüfekten çok daha tehlikeli bir kitle imha silahı olduğuna karar veririm. Çünkü tüfek sadece o an yaşayan bir bedeni yok eder; haritacının kalemi ise binlerce yıllık geçmişi, o toprağın ruhunu ve o toprağa doğacak olan gelecek nesillerin hafızasını tek bir çizik atarak haritadan ve tarihten kazır.
Avrupa’nın o gemiler dolusu kibri, “Yeni Dünya” dedikleri Amerika’ya veya Avustralya kıyılarına ulaştığında karşılaştıkları şey, aslında hiç de yeni değildi. O topraklar, on binlerce yıldır orada yaşayan, o toprakla nefes alan, o toprağın her bir kayasına, her bir su kaynağına, her bir ağacına kendi dillerinde isimler vermiş, orayı bir yaşam alanından öte kutsal bir metin gibi okuyan yerli halklarla doluydu. Fakat sömürgeci aklın o toprakları “sahipsiz” (Terra Nullius) ilan edebilmesi için, önce o toprağın üzerindeki isimleri “sessize alması” gerekiyordu. Çünkü bir dağın veya bir nehrin yerel bir ismi varsa, bu, orada bir medeniyetin, bir kültürün ve bir mülkiyet hakkının olduğu anlamına gelirdi. Sömürgeci, yerli isimleri kabul etseydi, onların varoluş hakkını da hukuken kabul etmek zorunda kalacaktı. İşte bu yüzden, isim silme operasyonu sadece ırkçı bir kibrin değil, aynı zamanda sömürgeciliği meşrulaştıran o vahşi hukukun ve mülkiyet gaspının en temel gereksinimiydi.
Avustralya örneği, bu dilsel soykırımın ve ontolojik şiddetin en trajik, en derinlemesine yaşandığı coğrafyalardan biridir. Aborjin kültürü, Batı’nın anladığı türden sınırları çizilmiş, tapulanmış ve ticari bir meta haline getirilmiş bir toprak anlayışına sahip değildi. Onlar için toprak, “Düşzamanı” (Dreamtime) adı verilen yaratılış mitolojisinin hala yaşandığı, ataların ruhlarının dolaştığı devasa ve canlı bir organizmaydı. Aborjinler için isimlendirme, sadece bir yere etiket yapıştırmak değildi; “Şarkı Çizgileri” (Songlines) adını verdikleri o muazzam sistem sayesinde, coğrafyanın her bir noktasını şarkılarla, hikayelerle ve isimlerle hafızalarına kazımışlardı. Bir Aborjin, çölün ortasında yürürken bir kayanın veya bir su birikintisinin adını söylediğinde, aslında o kayanın nasıl yaratıldığını, hangi atanın oradan geçtiğini ve evrenin o noktasında hangi kutsal enerjinin bulunduğunu çağırıyordu. İsim, toprağın ta kendisiydi; toprak da ismin bedeniydi.
Ancak 18. yüzyılın sonlarında İngiliz donanması bu kıtaya ayak bastığında, o devasa ve görünmez şarkı haritasını görmezden geldi. İngilizler, kıtanın devasa boşluklarından dehşete düşmüşlerdi ve bu boşluğu İngiliz monarşisinin soğuk, bürokratik ve ruhsuz kelimeleriyle doldurmaya karar verdiler. Aborjinlerin binlerce yıllık kutsal dağları, nehirleri ve ovaları bir gecede Kaptan Cook’un gemisindeki mürettebatın, İngiliz lordlarının, kraliçelerin veya tamamen rastgele hislerin isimleriyle değiştirildi. Bir düşünün; binlerce yıldır o toprağa yön veren, yaratılışın sırrını taşıyan bir dağın adı siliniyor ve yerine “Mount Disappointment” (Hayal Kırıklığı Dağı) gibi bir kaşifin o anki kişisel hüsranını yansıtan, son derece sığ ve egosantrik bir isim veriliyor. Veya bir bölgenin tamamı, oradaki onlarca farklı kabilenin kültürel zenginliği hiçe sayılarak, binlerce kilometre ötedeki bir kraliçenin onuruna “Victoria” olarak adlandırılıyor. Bu eylem, sadece haritada bir mürekkep değişikliği değil, bir halkın ruhunun, evrenle kurduğu bağın kelimenin tam anlamıyla kesilmesidir.
Aynı epistemolojik şiddet, Kuzey ve Güney Amerika kıtalarında da bütün acımasızlığıyla sergilendi. Kızılderililer (Kuzey Amerika yerlileri) coğrafyaya isim verirken, doğanın eylemlerini, hayvanların ruhlarını ve mevsimlerin döngülerini merkeze alırlardı. Onların isimleri hareketliydi, yaşıyordu; “Suların Buluştuğu Yer”, “Büyük Ayının Uyuduğu Dağ” veya “Güneşin İlk Vurduğu Vadi” gibi çevresel gerçekliğe ve derin bir gözleme dayanan, şeffaf ve anlamlı isimlerdi. Bu isimler, toprağın nasıl kullanılması gerektiğini, oranın tehlikelerini ve güzelliklerini anlatan birer hayatta kalma rehberiydi. Oysa Avrupalılar kıtaya geldiklerinde, kendi tarihsel komplekslerini ve dini fanatizmlerini haritaya döktüler. Daha önce bahsettiğimiz gibi, ya kendi vatan hasretlerini dindirmek için yerlere “Yeni” ön ekiyle eski şehirlerinin isimlerini verdiler ya da Katolik İspanyolların yaptığı gibi bütün kıtayı azizlerin, bakirelerin ve dini figürlerin isimleriyle doldurdular. Yerlinin toprağa duyduğu o derin ekolojik saygının yerini, Avrupalının toprağı mülk edinme ve onu dinsel olarak kutsama hırsı aldı.
Yerli isimleri silmek, sömürgecinin yerli halka “Senin geçmişin yok, senin dilin bir gürültüden ibaret ve senin gerçeğin benim haritamda yer bulmaya değmez” deme biçimidir. Bir Kızılderili çocuğun, atalarının binlerce yıldır avlandığı, masallarını anlattığı ve taptığı o vadinin artık İngiliz bir generalin adıyla anıldığını öğrenmesi, o çocuğun kendi varoluşsal zemininden koparılmasıdır. Sömürgeci, haritayı değiştirerek aslında yerlinin zihnindeki o ev(vatan) kavramını işgal eder. Toprak fiziksel olarak orada duruyor olsa bile, artık yabancı bir dilde konuştuğu için yerliye tamamen yabancılaşır. Bu duruma şahsi penceremden baktığımda, bunun en sinsi hırsızlık türü olduğunu düşünürüm. Çünkü sömürgeci, sadece altını, toprağı veya ormanı çalmamış; o toprağın ruhunu, hafızasını ve şifresini çalmıştır. Evinizin kapı numarasının değiştirildiğini değil, evinizin adının, duvarlarındaki anıların ve temelindeki o görünmez bağın tamamen farklı bir alfabeyle yeniden yazıldığını hayal edin. Artık o ev sizin midir? Haritada adınızı göremiyorsanız, tarih sizi orada hiç yaşamamış sayacaktır.
Kolonyalizmin haritacılarla yaptığı savaş, askeri bir operasyonun bittiği yerde başlar ve nesiller boyu devam eder. Asker öldürür ve gider; ancak haritacı, çizdiği o çizgiler ve yazdığı o kelimelerle o toprağı ebediyen rehin alır. Harita, sömürgecinin en büyük propaganda aracıdır. Avrupa’nın o görkemli saraylarında masaya serilen bir dünya haritası, üzerinde sadece Avrupalı kralların, generallerin ve azizlerin isimlerini taşıdığında, dünya sanki Avrupa’nın doğal bir uzantısı, baştan beri onlara ait bir mülk gibi görünür. Haritacı, yerli isimleri silerek sömürgeciliğin vahşetini sterilize eder. Kanlı bir katliamın yaşandığı bir vadiye, o katliamı emreden komutanın adını vermek veya oraya son derece romantik, kırsal bir Avrupa kasabasının adını iliştirmek, cinayetin üzerini linguistik bir çiçek bahçesiyle örtmektir. Yeni dünyada yaşayan beyaz göçmenler, o haritaya baktıklarında hiçbir vicdan azabı duymazlar; çünkü harita onlara o toprağın tarihini değil, kendi zaferlerini ve kendi tanıdık kelimelerini sunar. Harita, gerçeği göstermek için değil, gerçeği gizlemek ve sömürgecinin arzu ettiği o yeni gerçekliği dayatmak için çizilmiştir.
Bu dilsel silinmenin bir diğer yıkıcı boyutu da, coğrafyanın kendi ekolojik ve kültürel hafızasını yitirmesidir. Yerli isimler sadece birer etiket değil, aynı zamanda muazzam birer bilgi deposuydu. Bir nehrin yerel adında, o nehrin hangi mevsimde taştığı, suyunun içilip içilemeyeceği veya orada hangi balıkların yaşadığı gizliydi. Sömürgeci, o nehre kendi kralının adını verdiğinde, o binlerce yıllık ekolojik bilgi birikimini de çöpe atmış oldu. Doğayla kurulan organik bağ, yerini tamamen bürokratik ve politik bir isimlendirmeye bıraktı. İngilizce, İspanyolca veya Fransızca kelimeler, o yabani ve farklı coğrafyanın üzerinde her zaman iğreti durdular. Ne kelimenin ritmi o toprağın rüzgarına uydu, ne de anlamı o toprağın doğasıyla örtüştü. Fakat gücün diktası, estetiğin ve doğruluğun her zaman önüne geçmiştir.
Bugün, geçmişin bu karanlık haritalarına bakarken, aslında muazzam bir sessizliğe tanık oluruz. Haritadaki o süslü Avrupalı isimlerin ardında, susturulmuş, dili kesilmiş ve toprağın derinliklerine gömülmüş milyonlarca yerli kelimenin hayaleti dolaşır. Sömürgecilik, silahların susmasıyla bitmemiştir; o yerli isimler o haritalardan silindiği gece başlamış ve o sahte isimler haritalarda kaldığı sürece de zihinsel olarak devam edecektir. Dilin sömürgeci bir kılıç olarak nasıl kullanılabileceğinin, bir milletin toprağından edilmeden önce dilinden ve hafızasından nasıl koparıldığının en somut delili, işte bu değiştirilmiş ve yeniden parsellenmiş coğrafyalardır. İnsanın doğaya attığı imza, sömürgecilik söz konusu olduğunda bir başkasının imzasını kanla silip, üzerine kendi mührünü kibirle basmaktan başka bir şey olmamıştır. Haritalarımız, bu büyük dilsel katliamın en sessiz ama en suçlu suç ortaklarıdır.
BÖLÜM 14: İspanyol Amerika’sı: Azizlerin Kıtası
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki isimlendirme serüveninde, coğrafyanın sadece siyasi bir mülk veya ticari bir meta olarak değil, doğrudan doğruya gökyüzünün yeryüzündeki bir uzantısı, teolojik bir savaş alanı olarak kurgulandığı en çarpıcı dönem, İspanyolların Amerika kıtasındaki yayılışıdır. Daha önceki kısımlarda, harita çizmenin nasıl ontolojik bir mülkiyet ilanı olduğuna, İngilizlerin “Yeni” ön ekiyle kendi vatan hasretlerini nasıl haritaya yansıttıklarına veya yerli isimlerin silinmesinin nasıl bir hafıza katliamı olduğuna değinmiştik. Ancak İber Yarımadası’nın o ateşli, dogmatik ve mesihçi zihniyeti Atlantik’in ötesine ulaştığında, isimlendirme eylemi sadece bir devletin sınırlarını genişletme projesi olmaktan çıkmış, devasa ve kıta çapında bir ayine, bir kutsama (sakrament) törenine dönüşmüştür. Amerika kıtası, İspanyol denizcilerin ve onların hemen yanındaki cübbeli misyonerlerin elinde, dağların, nehirlerin ve koyların tek tek Katolik kilisesinin azizlerine adandığı, haritanın kelimenin tam anlamıyla devasa bir tespihe dönüştürüldüğü bir laboratuvar olmuştur. San Francisco, San Diego, Santa Barbara, San Antonio, San Jose… Bu isimler, sadece birer yerleşim birimini işaret eden coğrafi etiketler değil, İspanyol ruhunun ve Katolik teolojisinin yeni dünyanın bakir topraklarına vurduğu en derin, en dogmatik ve en kalıcı mühürlerdir.
Bu dini isimlendirme fırtınasını anlayabilmek için, İspanyol fatihlerinin (Conquistadorlar) ve onları takip eden din adamlarının zihin dünyasına, o dönemin İspanya’sının psikolojik atmosferine inmek zorundayız. 1492 yılı, Kristof Kolomb’un Amerika’yı keşfettiği yıl olmasının yanı sıra, İber Yarımadası’nda yedi yüz yıl süren Müslüman varlığının (Endülüs) yıkıldığı, Granada’nın düştüğü ve Katolik Kralların “Reconquista”yı (Yeniden Fetih) tamamladığı yıldır. İspanyol aklı, yedi asır boyunca kılıç ve haç ile yoğrulmuş, kendisini Hristiyanlığın en sadık kılıcı ve inancın mutlak savunucusu olarak konumlandırmıştır. Reconquista’nın o kutsal savaş ateşi, İspanya içinde söndüğü anda okyanusun ötesine taşmış, yeni kıta adeta bu dinsel fanatizmin yeni oyun alanı olmuştur. Dolayısıyla İspanyollar Amerika kıyılarına ayak bastıklarında, kendilerini sadece yeni topraklar bulan sıradan kâşifler olarak değil, Tanrı tarafından seçilmiş, şeytanın hüküm sürdüğü putperest bir karanlığı aydınlatmakla görevlendirilmiş elçiler olarak görüyorlardı. Onların gözünde o yeni ve vahşi doğa, sadece evcilleştirilecek bir fiziksel alan değil, aynı zamanda arındırılacak, vaftiz edilecek ve kurtarılacak devasa bir “günahkâr beden”di.
Bir toprağı vaftiz etmenin en kesin yolu ise ona Hristiyanlığın en kutsal isimlerini vermektir. İspanyollar, İngilizler gibi haritaya “Yeni Madrid” veya “Yeni Sevilla” gibi isimler vermekten ziyade, doğrudan azizlerin (San/Santa) isimlerine başvurdular; çünkü onların derdi eski dünyanın seküler bir kopyasını yaratmak değildi, onların derdi yeryüzünde Tanrı’nın krallığını inşa etmekti. Bir Fransisken, Cizvit veya Dominiken rahibi yeni bir nehrin kıyısına ulaştığında, o suya yerlilerin binlerce yıldır verdiği ismi sormazdı. Onun için yerlinin dili, şeytanın mırıltısından farksızdı. Rahip, o suyun kıyısına tahtadan bir haç diker, Latince dualar okur ve oraya bir azizin ismini fısıldardı. Bu eylem, doğrudan doğruya bir şeytan çıkarma (egzorsizm) seansıdır. Toprağın yerli ve pagan ismi silindiğinde, o toprağın içindeki kötü ruhların da kovulduğuna, toprağın azizin ruhani koruması altına girdiğine inanılırdı. Şehre veya bölgeye bir azizin adını vermek, o azizi o toprağın göksel hamisi, manevi derebeyi tayin etmektir. Kendi okumamla bu durumu, İspanyolların toprağı fethederken sadece askeri kaleler inşa etmemesi, haritanın üzerine kelimelerden örülmüş devasa manevi kaleler dikmesi olarak görüyorum. Bir yerin adı San Diego olduğunda, o toprak artık sadece İspanya Kralı’nın mülkü değil, doğrudan doğruya Aziz Diego’nun şefkati ve kılıcı altındadır.
Bu isimlerin seçimi genellikle son derece pratik ve bir o kadar da takvimsel bir mekanizmaya dayanıyordu. İspanyol kâşifler ve misyonerler, çok nadiren bir yerin doğasına veya şekline bakarak uzun uzun isim düşünürlerdi. Onların en büyük rehberi, geminin seyir defteri ve Katolik Kilisesi’nin ayin takvimiydi (Litürjik takvim). Bir koya, bir adaya veya bir dağ silsilesine ulaştıklarında, o günün tarihine bakarlar ve o günün hangi azizin yortusu (anma günü) olduğuna bakarak o yerin adını belirlerlerdi. Örneğin, 4 Aralık günü bir sahile ulaştılarsa, o gün Aziz Barbara’nın günü olduğu için oraya tereddütsüz “Santa Barbara” derlerdi. Bu inanılmaz derecede mekanik ama bir o kadar da mistik eylem, mekan ile zamanı birbirine kilitleyen muazzam bir haritacılık tekniğidir. İspanyol haritacı, sadece dünyayı haritalandırmamış, aslında zamanı mekana giydirmiş, takvimi coğrafyaya dönüştürmüştür. Bugün Kaliforniya kıyıları boyunca haritaya bakıp o isimleri kuzeyden güneye doğru takip ettiğinizde, aslında coğrafi bir yolculuk yapmazsınız; siz, o ilk İspanyol gemisinin veya misyoner grubunun aylar süren yolculuğunun gün gün tutulmuş kutsal günlüğünü okursunuz. Harita, zamanın fosilleşmiş halidir ve o aziz isimleri, zamanın mekana atılmış demirleridir.
Misyonerlik faaliyeti, bu isimlendirme stratejisinin kalbinde yer alır. Amerika kıtasının kolonizasyonunda İspanyol modeli, diğer Avrupalı güçlerden ciddi şekilde ayrılır. İspanyolların öncü kuvveti çoğu zaman sadece zırhlı askerler değil, cübbeli, yalınayak ve inançtan gözü dönmüş rahiplerdi. Özellikle Kaliforniya, Meksika ve Güney Amerika’nın derinliklerinde kurulan “Misyonlar” (Misiones), sömürgeciliğin en temel yapı taşlarıydı. Bir misyon, sadece bir kilise binası değildi; o, vahşi doğanın ortasında kurulmuş tarım alanları, atölyeleri, askeri barınakları ve zorla asimile edilen yerlilerin yaşadığı evleriyle tam teşekküllü bir medeniyet adasıydı. Her bir misyon, adandığı azizin ismiyle anılırdı. Mission San Francisco de Asís, Mission San Diego de Alcalá, Mission Santa Clara… Bu isimler, başlangıçta sadece o kerpiç binaların ve kiliselerin adıydı. Ancak zamanla bu misyonların etrafında kasabalar, sonra şehirler ve nihayet devasa metropoller oluştu. Yani bugün o devasa gökdelenlerin, otobanların ve kapitalizmin zirve noktalarının yükseldiği o devasa Amerikan şehirleri, aslında kökenlerini birkaç rahibin toprağı ehlileştirmek için kurduğu küçük, tozlu ve dini bir kampa borçludur.
Bu durum, isimlerin ölümsüzlüğü ve misyonerlerin hafızayı nasıl manipüle ettiği konusunda akıl almaz bir ironi barındırır. İspanyol İmparatorluğu Amerika’daki siyasi gücünü yüzlerce yıl önce tamamen kaybetti. İspanyol bayrakları indirildi, askeri garnizonlar yıkıldı, kralların fermanları hükümsüz kaldı. Ancak o çıplak ayaklı rahiplerin haritaya fısıldadığı o dini isimler, zamanın ve siyasi devrimlerin bütün yıkıcılığına rağmen sapağlam ayakta kaldı. Misyonerlik faaliyeti, şehir isimleri üzerinden kendini kelimenin tam anlamıyla ölümsüzleştirmiştir. Çünkü siyasi iktidarlar el değiştirirken haritalardaki isimlerin tamamen silinip atılması çok nadir ve zor bir süreçtir. Hele ki o isim bir kez bir kentsel yerleşimin, bir kimliğin parçası haline gelmişse, yeni gelen güçler bile o ismi kendi dillerine uydurarak devam ettirme eğilimindedirler. Anglosakson Amerikalılar (Yankieler) 19. yüzyılda batıya doğru ilerleyip bu İspanyol topraklarını ele geçirdiklerinde, bu Katolik isimlerini silmediler. Püriten ve Protestan kökenlerine rağmen, o isimleri fonetik olarak yuttular ve Amerikanlaştırdılar. “San Francisco” ismi değiştirilmedi, sadece İngiliz aksanıyla telaffuz edilen havalı bir marka haline geldi. Böylece o İspanyol misyoneri, toprağa ektiği kelime tohumuyla, kendi imparatorluğundan bile daha uzun ömürlü bir iktidar kurmuş oldu. Silahın fethi geçici, kelimenin fethi kalıcıdır.
Bununla birlikte, İspanyol isimlendirme geleneğinin kıta üzerindeki bu ezici dini baskısı, muazzam bir kültürel trajediyi de beraberinde getirmiştir. Kıtaya azizlerin isimleri yağdırılırken, binlerce yıllık yerli inançları, kutsal ruhlar, doğa tanrıları ve onlara atfedilen kadim isimler acımasızca haritadan kazınmıştır. Azizin ismi, yerli tanrının mezar taşıdır. Bir Kızılderili için dağ, atalarının ruhlarının uyuduğu, rüzgarın konuştuğu canlı bir varlıktı. İspanyol rahip oraya çıkıp “Burası artık San Gabriel’dir” dediğinde, sadece o dağın adını değiştirmemiş, o dağın yerlinin ruhundaki karşılığını, o dağla kurulan bin yıllık ekolojik ve teolojik bağı da kılıçtan geçirmiştir. Hristiyanlığın o tekelci, tek ve mutlak doğruyu savunan doğası, diğer hiçbir kutsallığa tahammül edemezdi. Yerlilerin isimleri, putperestliğin, şeytanın ve cehaletin sembolleri olarak görüldüğü için özellikle ve inatla silinmiştir. Bu yüzden İspanyol Amerika’sının haritası, bir azizler geçidi olduğu kadar, aynı zamanda isimleri ellerinden alınmış, dilleri susturulmuş ve kendi topraklarında manevi olarak mültecsiz bırakılmış yerli halkların devasa bir mezarlığıdır. Haritadaki her bir “San” veya “Santa” kelimesinin altında, çığlığı duyulmayan yerel bir kelimenin cesedi yatar.
Bugün o isimlere baktığımızda gördüğümüz şey, dinsel bir coşkunun ve emperyal bir stratejinin harita üzerindeki kusursuz evliliğidir. İspanyollar, inançlarını bir pusula, kelimelerini ise birer kılıç gibi kullandılar. Amerika kıtası, Avrupalıların kendi günahlarından arınmak, kendi dini fantezilerini gerçekleştirmek ve yeryüzünde pürüzsüz, itaatkar ve azizler tarafından korunan bir ütopya kurmak için kullandıkları bir laboratuvardı. Modern dünyanın en seküler, en günahkâr veya en kapitalist merkezlerinin bugün hala bu çilekeş azizlerin isimlerini taşıması, tarihin bize sunduğu o muazzam ve kara mizah dolu çelişkilerden biridir. Bir yanda melekler kraliçesine adanmış “Los Angeles” gibi bir ismin bugün Hollywood’un, illüzyonun ve şöhretin başkenti olması; diğer yanda yoksulluk yeminleri etmiş Aziz Francis’e adanan “San Francisco”nun dünyanın en pahalı, teknoloji ve sermaye odaklı merkezlerinden birine dönüşmesi… İsimler yerinde durur, azizlerin isimleri o körfezleri ve tepeleri beklemeye devam eder, ancak o isimleri oraya koyan misyonerlerin arzuladığı o “kutsal kıta” rüyası çoktan buharlaşıp gitmiştir. Geriye sadece, dillerin haritalara fısıldadığı o büyük dini kibrin, estetik olarak büyüleyici ama tarihsel olarak kanlı fonetik kalıntıları kalmıştır.
BÖLÜM 15: Yanlış Anlaşılmalardan Doğan İsimler
Önceki kısımlarda, haritaların nasıl imparatorlukların kibirli fermanlarıyla, tüccarların sinsi pazarlama stratejileriyle veya misyonerlerin dinsel fanatizmleriyle şekillendiğini incelemiştik. İsimlendirme eylemini, insanın doğaya veya ötekine kurduğu ontolojik bir üstünlük, bilinçli ve sistematik bir iktidar mekanizması olarak okuduk. Ancak tarih her zaman kralların, generallerin veya rahiplerin kusursuz planlarıyla ilerlemez. İnsanlık tarihi, ne kadar görkemli ve ciddiyetle kurgulanmış görünürse görünsün, temelinde muazzam bir kaosu, iletişimsizliği ve trajikomik rastlantıları barındırır. Dünya haritasına baktığımızda gördüğümüz o ağırbaşlı, resmi ve üzerine savaşlar yapılmış bazı coğrafi isimlerin arkasında, aslında iki farklı dünyanın birbirine sağır olduğu, hiçbir kelimenin hedefini bulamadığı devasa ve absürt birer iletişim kazası yatar. Yabancı bir toprağa ayak basan kâşifin, o toprağın yerlisine kendi dilinde “Burası neresi?” diye sorması ve karşılığında aldığı tamamen alakasız bir cevabı o devasa coğrafyanın ebedi adı sanması, isimlendirme oyununun en ironik cephesidir. Bu durum bize, haritalardaki o mutlak ve sarsılmaz görünen gerçekliğin, aslında ne kadar kırılgan, ne kadar tesadüfi ve bazen ne kadar gülünç bir temel üzerine inşa edildiğini kanıtlar.
Bu tarihi ve dilbilimsel yanlış anlaşılmaların en meşhur, en devasa ve sonuçları itibarıyla en çarpıcı olanı hiç şüphesiz Kanada’dır. Bugün dünyanın yüzölçümü bakımından en büyük ikinci ülkesi olan, milyonlarca kilometrekarelik buzullara, ormanlara, göllere ve modern metropollere ev sahipliği yapan bu devasa coğrafyanın adı, aslında küçük, sıradan ve ahşaptan yapılmış bir yerel köyün yanlışlıkla kıtaya mal edilmesinden ibarettir. Hikaye, 1535 yılında Fransız kâşif Jacques Cartier’nin St. Lawrence Nehri boyunca ilerleyip bugünkü Quebec City civarında İroqua (Huron-İroquois) yerlileriyle karşılaşmasıyla başlar. Cartier, yeni bulduğu bu uçsuz bucaksız topraklara krallığı adına bir isim vermek, buranın ne olduğunu öğrenmek zorundadır. Yerlilere, muhtemelen el kol hareketleriyle ve işaret diliyle, etraflarındaki bu bölgenin adını sorar. Yerli rehberler, parmaklarıyla kendi yaşadıkları küçük yerleşimi, yani Stadacona köyünü işaret ederek “Kanata” derler. İroqua dilinde “Kanata” kelimesi, sadece ve sadece “köy” veya “yerleşim yeri” anlamına gelmektedir.
Ancak o an, o nehir kıyısında, insan zihninin o muazzam algısal uçurumu devreye girer. Cartier’nin zihnindeki “yer” kavramı ile yerlinin zihnindeki “yer” kavramı tamamen farklı ölçeklerdedir. Avrupalı kâşif, oraya bir imparatorluk vizyonuyla gelmiştir; o, devasa krallıkları, uçsuz bucaksız bölgeleri, sınırları çizilmiş ülkeleri sormaktadır. Yerli ise son derece pragmatik, ekolojik ve mikro düzeyde bir gerçeklikte yaşar; onun dünyası, akşam ateşin yandığı, ailesinin uyuduğu o küçük ahşap köyden ibarettir. Cartier, yerlinin parmağının ucundaki o mütevazı köyü değil, parmağın işaret ettiği ufkun ötesindeki milyonlarca kilometrekarelik toprağı anlar. “Kanata” kelimesini seyir defterine “Canada” olarak geçirir ve o günden sonra sadece o köy değil, köyün etrafındaki bütün topraklar, nehirler ve nihayetinde o devasa kıta parçası bu isimle anılmaya başlanır. Küçük bir köy kelimesi, Fransızların ve daha sonra İngilizlerin elinde devasa bir sömürge devletinin resmi adı olacak kadar büyütülür, içi boşaltılır ve yeniden tanımlanır.
Bu olay sadece tarihi bir anekdot değil, aynı zamanda sömürgeci karşılaşmanın epistemolojik doğasına dair muazzam bir metafordur. Kâşif, soruyu sorarken aslında cevabı anlamakla ilgilenmez; o sadece haritasındaki boşluğu dolduracak, harflere dökülebilecek bir sese ihtiyaç duyar. Cartier, “Kanata” kelimesinin etimolojik veya sosyolojik derinliğiyle ilgilenmemiştir. Onun için önemli olan, o toprağı tanımlayacak ve Avrupa’daki krallara sunulacak bir etiketin bulunmasıydı. Bu yanlış anlaşılmanın kalıcılaşması, gücün dili nasıl manipüle ettiğinin en kusursuz kanıtıdır. Bir hatanın haritaya geçip kalıcılaşması için, o hatayı yapanın elinde yeterli askeri ve politik gücün olması gerekir. İroqua yerlileri yüzlerce yıl boyunca o kelimenin aslında sadece “köy” demek olduğunu anlatmaya çalışmış olsalar bile, Avrupa’nın o devasa harita matbaalarının, kraliyet mühürlerinin ve bürokrasisinin gürültüsü karşısında seslerini asla duyuramazlardı. Yanlış, iktidarın elinde mühürlendiğinde, gerçeğin ta kendisine dönüşür. Bugün Kanada vatandaşları, pasaportlarında gururla “Köy” kelimesini taşırlar ve bu durum, dilin o bükülmez ironisinin her gün yeniden üretilmesinden başka bir şey değildir.
Kanada örneği yalnız değildir; dünya haritası, Avrupa merkezli sorulan kibirli sorulara yerlilerin verdiği o anlık, alakasız veya şaşkın cevapların dondurulmuş birer anıtı gibi duran isimlerle doludur. Kâşiflerin o ilk karşılaşma anlarında “Burası neresi?” veya “Buna ne diyorsunuz?” soruları, dil engeli yüzünden genellikle tamamen anlamsız diyaloglara sahne olmuştur. Meksika’nın devasa Yucatan yarımadasının isminin ortaya çıkışı, bu absürt iletişim kazalarının bir başka şaheseridir. İspanyol fatihler (Conquistadorlar) bu topraklara ilk ayak bastıklarında, yerel Maya halkına bulundukları bölgenin adını sorarlar. Yerliler, bu garip giyimli, sakallı ve farklı sesler çıkaran yabancıların ne dediğini anlamadıkları için kendi dillerinde “Seni anlamıyorum” veya “Ne dediğini bilmiyorum” anlamına gelen “Ma’anaatik ka t’ann” veya “Uic a t’ann” gibi cümleler kurarlar. İspanyollar, bu cümlenin bölgenin adı olduğunu sanır ve onu kendi gırtlaklarına uydurarak “Yucatan” şeklinde haritalarına kaydederler.
Bir düşünün; yüzyıllardır o topraklarda yaşayan, o yarımadanın her bir mağarasına, her bir tapınağına derin ve kutsal isimler vermiş olan o görkemli Maya medeniyetinin yurdu, bugün dünya haritasında kelimenin tam anlamıyla “Seni anlamıyorum” cümlesiyle işaretlenmiştir. Kendi felsefi penceremden baktığımda, bu olayın içinde müthiş bir şiirsellik ve tarihsel bir adalet görürüm. Sömürgecilik tarihi, aslında birbirini anlamayan, anlamak da istemeyen iki farklı dünyanın çarpışmasıdır. İspanyollar o topraklardaki yerlileri anlamadılar, onların kültürlerini bir gürültü ve bir günah olarak gördüler. Yerliler de bu uzaydan gelmiş gibi duran, altın hırsıyla yanıp tutuşan yabancıları anlamadılar. Dolayısıyla o kanlı ve trajik coğrafyanın isminin “Seni anlamıyorum” olarak kalması, o karşılaşmanın ruhunu yansıtan en dürüst, en gerçekçi isimlendirmedir. Harita, aslında coğrafyayı değil, o anki iletişimsizliğin devasa boyutunu kayıt altına almıştır.
Benzer bir hikaye, Afrika’nın batı kıyılarındaki Senegal için de anlatılır. Portekizli veya Fransız denizciler kıyıya yaklaşıp nehirde balık tutan yerlilere bulundukları yerin adını sorduklarında, yerliler kâşiflerin işaret parmaklarının kendi kayıklarını gösterdiğini sanarak Wolof dilinde “Sunu gaal” yani “Bizim kayığımız” cevabını vermişlerdir. Bu cevap, Avrupalıların kulaklarında “Senegal” olarak yankılanmış ve koca bir ülkenin, devesa bir nehrin adı oluvermiştir. Bu ve buna benzer yüzlerce örnek (her ne kadar bazıları zamanla halk etimolojisi ve efsaneleşmiş olsa da, tarihsel kayıtlar bu tür iletişim kopukluklarının ne kadar yaygın olduğunu gösterir) bize insanlık tarihi hakkında son derece sarsıcı bir gerçeği fısıldar: Bizler tarihi, rasyonel, planlı ve bilincin devrede olduğu bir süreç olarak okumak isteriz. Haritalara baktığımızda, o isimlerin derin analizler, tarihsel haklar veya büyük keşifler sonucu oraya özenle yerleştirildiğini düşünürüz. Oysa tarih, çoğu zaman aceleci kararların, dil bilmemenin, karşıdakini dinlememenin ve cehaletin yarattığı devasa bir yanlış anlaşılmalar yumağıdır.
Kâşifin “Burası neresi?” sorusu, aslında son derece kibirli bir sorudur. Bu soru, “Buranın senin dilindeki adı ne ki ben onu kendi haritama yazıp burayı kendi mülküm ilan edeyim?” alt metnini taşır. Yerli, bu cümlenin arkasındaki emperyal tehdidi bilemez. O, sadece anlık, saf ve o anki duruma uygun bir cevap verir. Köyünü gösterir “Köy” der, kayığını gösterir “Kayık” der, ya da sadece yabancının dilini bilmediği için “Seni anlamıyorum” der. Ancak kâşifin elinde o muazzam silah, yani yazı ve harita vardır. Yazı, yerlinin o anlık, uçucu ve bağlama bağımlı cümlesini alır, onu bağlamından koparır, dondurur ve evrensel bir mutlaklığa dönüştürür. Yerlinin geçici sözü, kâşifin mürekkebinde ebedi bir coğrafi kimliğe dönüşür. Bu, sözlü kültür ile yazılı kültür arasındaki eşitsiz savaşın en acımasız sahnelerinden biridir. Sömürgecinin yazısı, yerlinin sözünü kendi bağlamından çalarak onu tamamen farklı bir şeyin, koca bir sömürgenin adı yapar.
Bu yanlış anlaşılmalar, aynı zamanda ismin nesneyle olan ontolojik bağının ne kadar keyfi olduğunu da gösterir. Dilbilimde “gösteren” (ses/kelime) ile “gösterilen” (nesne/kavram) arasındaki ilişkinin nedensizliği (arbitrariness) kuralı, haritacılık tarihinde tam bir karnavala dönüşür. Milyonlarca insan bugün “Kanada” derken zihninde uçsuz bucaksız çam ormanlarını, akçaağaç şurubunu veya modern Toronto sokaklarını canlandırır. O kelimenin etimolojik çekirdeğindeki o küçük İroqua köyünün imgesi tamamen buharlaşıp gitmiştir. İnsan beyni, anlamsız bir sese, bir yanlış anlaşılmaya bile devasa bir anlam, bir kültür ve bir kimlik yükleyebilecek kadar esnek ve kurgusal bir makinedir. Kelimenin asıl anlamı kaybolsa bile, o kelimenin zaman içinde kazandığı yeni sosyolojik ağırlık gerçeğin yerini alır. Hata, zamanla kendi içinde meşrulaşır ve yeni bir doğruluğa dönüşür.
Peki, dünyanın bazı bölgelerinin kelimenin tam anlamıyla şakalardan, hatalardan ve iletişimsizlikten doğan isimler taşıması, bizim kendi kimliğimiz ve coğrafyayla kurduğumuz bağ hakkında ne hissettirmelidir? Bence bu durum, insanın dünyayı anlamlandırma çabasındaki o çaresiz yalnızlığının en güzel kanıtıdır. Bizler doğanın üzerine devasa etiketler yapıştırarak ona hükmettiğimizi, onu anladığımızı sanırız. Ancak o etiketlerin çoğunun üzerinde aslında “Burada ne olduğunu bilmiyorum”, “Seni anlamıyorum” veya sadece “Köy” yazmaktadır. Doğa, bizim bu beceriksiz ve kör eylemlerimizi sessizce izler. Dünyayı kelimelerle ele geçirme oyunumuz, aslında iki insanın bir sahil kenarında birbirine anlamsız sesler çıkarıp sonra da bu anlamsızlığı kağıda dökerek evrenin sırrını çözdüğünü sanmasından ibarettir. Haritalarımız, insanlığın evrene sorduğu sorulara aldığı yanlış cevapların biriktirildiği devasa birer hata defteridir; ve biz o hataların içinde yaşamayı, o hatalar uğruna ölmeyi ve o hataları vatan bilmeyi başarmış tuhaf bir türüz. Yanlış anlaşılmalardan doğan bu isimler, bize kibrimizle alay etmeyi ve hiçbir toprağın insan aklının kelimelerine tam anlamıyla sığmayacağını sessizce hatırlatmaya devam etmektedir.
BÖLÜM 16: İngilizcedeki “The” Paradoksu
Daha önceki bölümlerde, toprağa isim vermenin salt bir haritacılık faaliyeti olmadığını, ontolojik bir mülkiyet ilanı ve psikolojik bir zapt etme eylemi olduğunu derinlemesine tartışmıştık. Kelimelerin, özellikle de özel isimlerin ve ekzonimlerin nasıl devasa ordular gibi kıtaları fethettiğini, “Yeni” ön ekinin nasıl bir hafıza silgisine dönüştüğünü gördük. Ancak dilin coğrafyaya uyguladığı tahakküm sadece kelimelerin etimolojik köklerinde veya çeviri stratejilerinde gizli değildir. Bazen iktidar, kelimenin kendisinde değil, o kelimenin hemen önünde duran, görünmez bir tasma gibi işlev gören küçücük bir dilbilgisi kuralında yatar. İngilizcenin o meşhur ve çoğu zaman kafa karıştırıcı belirli harfi tarifesi, yani “The” kelimesi, haritalar üzerinde salt bir gramer unsuru olmaktan çıkıp, coğrafyayı zihinsel olarak paketleyen, sınırlandıran ve siyasi bütünlüğü sorgulayan felsefi bir paradoksa dönüşür. İngilizcede şehirlerin, ülkelerin veya coğrafi bölgelerin önüne “The” gelmesi, aslında o toprak parçasının henüz tam anlamıyla, tek parça ve sarsılmaz bir “özel isim” statüsüne erişemediğinin veya doğası gereği bu statüye direndiğinin gramatik bir itirafıdır.
Bir dilbilgisi kuralı olarak özel isimlerin (proper nouns) tanımlıklara (articles) ihtiyacı yoktur. Çünkü özel isim, evrende eşi benzeri olmayan, tekil ve referansı mutlak olan bir varlığı işaret eder. Örneğin “London” veya “France” dediğinizde, beyniniz doğrudan o spesifik noktaya odaklanır; o kelimeler zaten kendi içlerinde tanımlıdırlar. Zaten beşinci bölümde özel isimlerin beynimizde nasıl şeffaflıktan uzak, katı birer referans noktası olarak fosilleştiğini, sıfatlardan nasıl ayrıştığını incelemiştik. Ancak İngilizce konuşan bir zihin, bazı coğrafyalarla karşılaştığında bu tekil referans noktasını kurmakta zorlanır. Karşısındaki coğrafya ya siyasi bir bütünlükten yoksundur, ya binlerce adadan oluşan kaotik bir yapıdır, ya da bir zamanlar sıradan bir sıfat tamlamasıyken zamanla özel isme dönüşmüş bir araftadır. İşte İngilizcenin “The” artikeli, tam da bu tür kavramsal belirsizlikleri gidermek, dağınık olanı bir araya toplamak ve sıradan kelimeleri özel isim taklidi yapmaya zorlamak için kullanılan linguistik bir kementtir. Bu kementin haritaya fırlatılması, sadece gramerin değil, aynı zamanda siyasetin ve algının da sınırlarını çizer.
“The Hague” (Lahey) örneği, bir şehrin nasıl olup da önüne bir tanımlık aldığına dair kusursuz bir anatomik vakadır. Normal şartlarda İngilizcede hiçbir şehrin önüne “The” getirilmez. Ancak The Hague istisnadır, çünkü bu ismin kökeni aslında bir şehir adı değil, doğrudan doğruya fiziksel bir betimlemedir. Hollandacada şehrin orijinal adı “Des Graven Hage” yani “Kont’un Çiti/Ormanı” anlamına gelen uzun bir tamlamadır. Zamanla bu ifade kısalarak “Den Haag” (Çit/Orman) halini almıştır. İngiliz tüccarlar ve diplomatlar bu yerleşimi kendi dillerine aktarırken, daha önce Los Angeles örneğinde gördüğümüz o “anlamı yutma” veya “çevirme” ikilemini yaşadılar. Kelimenin kökenindeki o belirleyici niteliği (çit/orman) hissettikleri için, onu soyut ve tekil bir özel isim olarak kodlayamadılar. “Hague” kelimesi kendi başına eksik, yetim ve anlamsız kalıyordu. Dolayısıyla başına “The” ekleyerek, aslında “O bilindik Kont’un çiti” anlamını koruyan, gramatik olarak bir isim tamlaması formunu donduran bir ekzonim yarattılar. İngilizcede The Hague demek, o şehrin bir zamanlar sadece sıradan bir orman veya çit olduğunu, kelimenin henüz tam anlamıyla pürüzsüz bir özel isme evrilemediğini her telaffuzda yeniden hatırlatmaktır. Tanımlık, kelimenin kökündeki o tarihsel sıradanlığı ele veren bir fosil izidir.
Aynı gramatik kement, adalardan, dağlardan veya düşük rakımlı arazilerden oluşan coğrafi gruplamalar söz konusu olduğunda devasa bir kapsayıcılık görevi üstlenir. “The Bahamas”, “The Philippines”, “The Maldives” veya “The Netherlands” gibi kullanımlar, doğanın yarattığı çoğulluğu, siyasetin ve insan zihninin tekilleştirme arzusuna boyun eğdirme operasyonudur. Bahamalar dediğiniz yer, aslında denizin ortasına saçılmış yüzlerce irili ufaklı adadan, resiften ve kayalıktan oluşan bir kaostur. Doğada “Bahamalar” diye tek ve bütüncül bir kara parçası yoktur; doğada sadece tek tek adalar vardır. Ancak imparatorlukların, ticaret şirketlerinin veya modern haritacıların bu kaosu yönetebilmesi, bu dağınık toprakları tek bir dosya kağıdına, tek bir vergi dilimine veya tek bir yönetim birimine sığdırabilmesi gerekir. İngilizce, bu yüzlerce bağımsız adayı zihinsel bir çuvalın içine doldurur ve o çuvalın ağzını “The” kelimesiyle sıkıca bağlar. Artık o adalar bağımsız varlıklar değil, “The Bahamas” paketinin birer parçasıdırlar.
Kendi felsefi penceremden baktığımda, “The” kelimesinin bu tür kullanımlarının, insan aklının doğanın çoğulluğuna tahammül edememesinin bir yansıması olduğunu düşünüyorum. Bizler, haritaya baktığımızda birbiriyle fiziksel olarak birleşmemiş şeyleri bile zihnen birleştirmek zorundayızdır. Siyasi bütünlüğü olmayan veya sadece aynı deniz havzasını paylaşan bir grup toprak parçası, dille sınırlandırılmadığı sürece kontrolden çıkmaya meyllidir. Hollanda için kullanılan “The Netherlands” (Alçak Topraklar) örneği, bu durumun hem coğrafi hem de tarihsel boyutunu özetler. Bölge, tarih boyunca feodal bir dağınıklık içinde, birçok farklı dükalık ve kontluktan oluşan, deniz seviyesinin altındaki bataklık ve düzlüklerin genel adıydı. İngiliz aklı, bu dağınık ve sınırları belirsiz alçak toprakları tek bir monarşi altında, tek bir devlet yapısı olarak algılamak istediğinde, onu bir tanımlıkla çerçeveledi. “The” kelimesi, o dağınık toprakların etrafına çekilmiş linguistik bir surdur; dışarıdaki denizden ve dağınıklıktan koruyan, içerideki insanlara ise yapay bir bütünlük hissi veren bir gramer duvarıdır.
Bu paradoksun en can alıcı, en kanlı ve diplomasiyi en çok meşgul eden cephesi ise şüphesiz siyasi bağımsızlık ile gramer arasındaki savaştır. Bir bölgenin veya ülkenin önüne “The” gelmesi, İngilizcede çoğu zaman o yerin bağımsız ve egemen bir devlet (sovereign state) olmaktan ziyade, daha büyük bir bütünün parçası, bir sınır bölgesi veya bir coğrafi yön olduğunu ima eder. Biz bir nehre (The Nile), bir çöle (The Sahara) veya bir bölgeye (The Middle East) “the” deriz, çünkü buralar kendi başlarına birer siyasi irade değil, coğrafi olgulardır. İşte bu kural, siyasi bir irade olmak isteyen topraklar için ölümcül bir linguistik tuzağa dönüşür. Bunun modern tarihteki en muazzam ve en sarsıcı örneği Ukrayna’dır. Soğuk Savaş boyunca ve öncesinde, İngilizce konuşan dünya bu ülkeyi istisnasız bir şekilde “The Ukraine” olarak adlandırdı. Etimolojik olarak Slav dillerinde “sınır ülkesi” veya “uç beyi” (krajina) anlamına gelen bu kelime, Rusya İmparatorluğu ve daha sonra Sovyetler Birliği için tam da bu anlama geliyordu: İmparatorluğun batıdaki sınırı, bir bölge, bir vilayet. İngilizcedeki “The” kullanımı, bu Rus emperyal bakış açısının Batı dillerine çevrilmiş ve gramatik olarak onaylanmış haliydi. “The Ukraine” demek, oranın egemen bir ulus değil, büyük bir coğrafi bölgenin, “sınır boylarının” adı olduğunu kabul etmekti. Tıpkı “The Midwest” (Orta Batı) veya “The Highlands” (Dağlık Bölge) demek gibiydi.
Ancak Sovyetler Birliği çöküp Ukrayna 1991’de bağımsızlığını ilan ettiğinde, verdikleri ilk uluslararası savaşlardan biri tanklarla veya füzelerle değil, bu üç harfli kelimeyle oldu. Ukrayna hükümeti, uluslararası topluma ve medya organlarına bir çağrıda bulunarak, ülkelerinin adının önündeki “The” tanımlığının derhal ve kesin olarak kaldırılmasını talep etti. Çünkü bir ulusun kendi kaderini tayin hakkı, sadece sınırlarına asker dizmesiyle değil, dünyadaki diğer dillerin onu nasıl telaffuz ettiğine müdahale edebilmesiyle tescillenir. “The Ukraine” demek, ülkeyi hala bir Rus vilayeti, bir sınır coğrafyası olarak nesneleştirmek iken; “Ukraine” demek, onu Fransa, Almanya veya Japonya gibi tekil, mutlak ve egemen bir özne olarak kabul etmektir. Bir ülkenin isminin önünden küçücük bir tanımlığın atılması, o ülkenin tarihsel boyunduruğundan silkinişinin, emperyal bir bölge olmaktan çıkıp uluslararası bir birey olmaya geçişinin manifestosuydu. Gramer, burada sadece masum bir kural değil, doğrudan doğruya bağımsızlığın onaylandığı veya reddedildiği bir diplomasi masasıydı.
Aynı mantık, siyasi bütünlüğü olmayan ve dışarıdan bakan gözlemcilerin (çoğunlukla Batılı veya emperyal gözlemcilerin) icat ettiği kavramsal coğrafyalar için de geçerlidir. “The Middle East” (Ortadoğu) veya “The Balkans” (Balkanlar) dediğimiz yerler, içlerinde yaşayan insanlar tarafından icat edilmiş, tek bir siyasi veya kültürel iradeyle birleşmiş yapılar değildir. Bir insan sabah uyanıp “Ben Ortadoğuluyum” demez; o Suriyelidir, Iraklıdır veya Lübnanlıdır. Ortadoğu, Londra’daki bir harita dairesinden Hindistan’a doğru bakıldığında çizilmiş son derece pragmatik, yapay ve dışlayıcı bir çerçevedir. İngilizcedeki “The” kelimesi, bu yapaylığı ve nesneleştirmeyi sabitleyen yapıştırıcıdır. Coğrafi bir yön veya bölge belirten bu kelimeler, ancak başlarına “the” aldıklarında bir kimliğe bürünürler. Bu kullanım, o bölgelerde yaşayan devasa kültürel çeşitliliği, çatışmaları ve farklılıkları tek bir kalemde siler ve onları emperyal dünyanın rahatça konuşabileceği, analiz edebileceği ve müdahale edebileceği steril birer “nesne” (object) haline getirir. Dilbilgisi kurallarıyla sınırlandırılmak, coğrafyanın kendi özgün, kaotik ve akışkan yapısının, bir masanın çekmecesine zorla tıkılmasıdır. O bölgeler “The” ile hapsedildiklerinde, aslında kendi kimliklerini değil, onlara dışarıdan bakan o buyurgan gözün vizyonunu üstlenmiş olurlar.
Düşündüğümüzde, dillerin eşyaları, insanları ve mekanları nasıl algıladığına dair en dürüst ipuçları, onların sıfatlarında veya fiillerinde değil, bu tür önemsizmiş gibi duran bağlaçlarında, tanımlıklarında ve edatlarında saklıdır. İngilizcedeki bu paradoks, yani doğası gereği çoğul veya dağınık olanı gramer gücüyle tekilleştirme, buna karşılık tekil ve bağımsız olmak isteyeni de gramerle nesneleştirme yeteneği, bize insan aklının ne kadar kategorize edici bir şiddet üretebildiğini gösterir. The Bahamas’taki yüzlerce ada, o üç harfli kelimenin içine sıkıştığı için bugün bir ülke olabilmiştir. The Hague, bir orman parçası olduğu gerçeğini o tanımlığın arkasında saklayarak diplomatik bir merkeze dönüşmüştür. Ve bağımsız ruhlu bir ulus, o tanımlığı başından fırlatıp atana kadar dünya sahnesinde ciddiye alınmamıştır. İnsanlık, dünyayı sadece ordularıyla veya keşif gemileriyle değil, kendi gramerinin kurallarıyla da zapt etmeye çalışır. “The” kelimesi, İngilizcenin coğrafyaya attığı en küçük ama çözülmesi en zor olan düğümdür. Haritaya baktığımızda, o isimlerin önünde duran bu küçücük bariyerlerin, aslında sınır kapılarındaki askerlerden bile daha inatçı birer muhafız olduğunu bilmek, dillerin kıtalara nasıl hükmettiğini anlama yolculuğumuzda ürpertici bir aydınlanma sunar. Gramer, doğanın akışkanlığına çekilmiş en sert, en görünmez ve en affetmez sınırdır.
BÖLÜM 17: Türkçenin Yumuşatma ve Kaynaştırma Eğilimi
Dünya dilleri, tıpkı o dilleri konuşan toplumların mimarisi, müziği ve savaşma biçimleri gibi kendilerine has, devasa birer yapısal karaktere sahiptir. Daha önce Fransızcanın o aristokratik ve estetik dayatmasını, İspanyolcanın dinsel fanatizmini veya İngilizcenin tanımlıklar üzerinden kurduğu gramatik hegemonyayı incelediğimizde, dillerin coğrafyaya nasıl hükmettiğine dair çeşitli ve genellikle buyurgan stratejilerle karşılaşmıştık. Ancak yönümüzü Türkçeye çevirdiğimizde, harita üzerindeki isimlendirme savaşının tamamen farklı, son derece organik, melodik ve adeta bir demircinin örsündeki kızgın demiri döverek şekillendirmesine benzeyen bir fonetik ustalıkla yürütüldüğünü görürüz. Türkçe, yapısal olarak Hint-Avrupa dillerinden tamamen ayrılan, sondan eklemeli, matematiksel bir kesinliğe ama aynı zamanda su gibi akan bir ritme sahip olan eşsiz bir organizmadır. Bu dil, dış dünyadan gelen yabancı kelimeleri, şehir ve ülke isimlerini haritasına dahil ederken, onları kaba bir güçle silmez veya estetik bir kibirle dışlamaz; bunun yerine onları kendi “ünlü uyumunun” o muazzam yerçekimi alanına çeker, sert köşelerini yontar, kopuk hecelerini kaynaştırır ve nihayetinde onları adeta yeniden doğurur. “Wien” kelimesinin nasıl “Viyana”ya, “Genève” kelimesinin nasıl “Cenevre”ye dönüştüğünü anlamak, sadece bir dilbilgisi kuralını değil, doğrudan doğruya Türk kültürünün ötekine yaklaşım biçimini, o derin misafirperverliğini ve bu misafirperverliğin içindeki o sinsi ama şefkatli dönüştürücü gücü deşifre etmektir.
Cermenik dünyanın kalbinde yer alan, imparatorlukların başkenti ve Avrupa tarihinin en ağırbaşlı şehirlerinden biri olan Wien (Viyana) kelimesine yakından bakalım. Almancada bu kelime yazıldığı gibi okunmaz; baştaki ‘W’ harfi ‘V’ sesine, yan yana gelen ‘ie’ ünlüleri ise uzun bir ‘i’ sesine dönüşür ve kelime dudaklardan sert, tek heceli ve küt bir “/viːn/” olarak çıkar. Bu ses, Orta Avrupa’nın o soğuk, disiplinli ve köşeli ruhunu mükemmel bir şekilde yansıtan, akustik olarak son derece kapalı bir kelimedir. Ancak bu kelime, Osmanlı ordularının güzergahı üzerinden veya diplomatların mektuplarıyla Türkçenin sınır kapısına dayandığında, Türk gırtlağı bu tek heceli, küt sese karşı yapısal bir direnç gösterdi. Türkçe, tıpkı rüzgarın önündeki bir bozkır gibi açıklığı, uzamayı ve hecelerin birbiri ardına ritmik bir şekilde yuvarlanmasını sever. Tek bir uzun ‘i’ sesiyle başlayıp aniden bir ‘n’ ünsüzüyle duvara çarpar gibi biten “/viːn/” kelimesi, Türkçenin fonotaktik (ses dizimi) doğası için adeta yutulması zor, kupkuru bir lokmaydı.
İşte tam bu noktada Türkçenin o meşhur fonetik mühendisliği devreye girdi. Kelimenin içindeki ‘i’ sesini aldı, ancak kelimenin o boğucu kuruluğunu gidermek, onu Türk damak zevkine uygun, akıcı ve ferah bir hale getirmek için kelimenin sonuna geniş, açık ve aydınlık bir ‘a’ ünlüsü eklemeye karar verdi. Ancak Türkçe, iki ünlünün veya birbirinden uzak seslerin arasında bir kopukluk, bir boşluk olmasından nefret eder. Dilde bir atlama, bir tökezleme olmamalıdır. Bu yüzden, ‘i’ sesi ile sonradan eklenen ‘a’ sesi arasına, Türkçenin o efsanevi köprü kurucularından biri olan “y” kaynaştırma ünsüzü yerleştirildi. Böylece o soğuk ve tek heceli “Wien”, aniden üç heceli, ağzı dolduran, ahenkli ve melodik bir “Vi-ya-na”ya dönüştü. “Viyana” kelimesini telaffuz ettiğinizde, kökenindeki o Cermenik sertlikten eser kalmadığını hissedersiniz. Kelime öylesine Türkçeleşmiş, öylesine bizim içimizden biri olmuştur ki, sanki Orta Avrupa’da bir imparatorluk başkenti değil de, Anadolu’nun ortasında, kavak ağaçlarının rüzgarda sallandığı bir kasabaymış gibi sıcak ve bizden tınlar. Türkçe, kelimenin anlamını ve tarihsel referansını korumuş, ancak ona kendi ruhundan üfleyerek onu kelimenin tam anlamıyla “evcilleştirmiştir.”
Bu dönüştürücü gücün bir başka şaheseri, İsviçre’nin o zarif, soğuk ve diplomatik şehri Genève’dir. Fransızca kökenli bu isim, dudakların büzüldüğü, gırtlağın titrediği, yarı yutulmuş seslerle dolu, son derece Batılı bir kelimedir. (/ʒə.nɛv/). Bu kelimenin Türk dilinin sınırlarından içeri girmesi başlı başına bir fonetik krizdir. Ancak Türkçe, bu krizi çözerken sadece Fransızcanın değil, Akdeniz ticaretinin yüzyıllar boyunca o şehre verdiği diğer isimlerin de (özellikle İtalyanca Ginevra) harmanlandığı muazzam bir laboratuvar işlevi görmüştür. Türkçe, baştaki o titrek ve yabancı ‘J’ (ʒ) sesini, kendi fonetiğinde çok daha sağlam ve net bir duruşu olan ‘C’ (dʒ) sesine dönüştürerek işe başladı. Ardından, kelimenin sonundaki o havada asılı kalan, kesik ‘v’ sesine bir son durak, bir denge noktası bulmak zorundaydı. İtalyancadaki ‘r’ sesinin de tarihsel etkisiyle, kelimenin sonuna bir ‘re’ hecesi eklendi. Fakat asıl büyü burada başlar: “Cenevre”. Kelimeye dikkatle bakın; e-e-e. Türkçenin o sarsılmaz “Küçük Ünlü Uyumu” (düz-geniş ünlülerin birbirini takip etmesi kuralı) kelimenin bütün hücrelerine sirayet etmiştir. Yabancı, şekilsiz ve telaffuzu zor olan bir isim, Türkçenin midesine girmiş, oradaki ünlü uyumu asidiyle tamamen erimiş ve ortaya fonetik olarak kusursuz, pürüzsüz, hiçbir hecesi diğerine isyan etmeyen “Cenevre” çıkmıştır.
Peki, Türkçenin kendi ünlü uyumlarına, hece yapılarına ve ses kurallarına uymayan bu yabancı kelimeleri, böylesine bir iştahla ve ustalıkla devşirmesinin ardında yatan psikolojik ve kültürel kod nedir? Dillerin sadece rastgele evrimleşen iletişim araçları olmadığına, onları konuşan toplumların ruhunu, tarihini ve dünyaya bakış açısını yansıtan devasa aynalar olduğuna dair inancımı her defasında tazelerim. Türkçenin kelimelere uyguladığı bu yumuşatma, kaynaştırma ve ünlü uyumuna sokma eğilimi, aslında doğrudan doğruya Türk kültürünün o binlerce yıllık göçebe mirasıyla, misafirperverliğiyle ve aynı zamanda asimilasyon konusundaki o sinsi ustalığıyla açıklanabilir.
Kültürel bir metafor olarak düşünelim: Batı kültürlerinde (ve dillerinde) misafirperverlik genellikle sınırları çizilmiş bir nezaket üzerine kuruludur. Yabancı bir kelime İngilizceye veya Fransızcaya girdiğinde, genellikle o yabancılığı korunur. O kelimeye evde bir “misafir odası” verilir; kelimenin orijinal telaffuzu, garip yazılışı muhafaza edilmeye çalışılır (veya estetik bir fanusun içine kapatılır). Kelime dilde yaşar ama ailenin bir ferdi olmaz; sonsuza dek o evin misafiri olarak kalır. Oysa Türk kültüründe misafirperverlik çok daha kuşatıcı, çok daha talepkâr ve çok daha eriticidir. Yabancı bir kelime Türkçenin kapısından içeri adım attığında, ona sadece bir oda verilmez; o doğrudan evin baş köşesine, ocağın başına oturtulur. Ancak bu sıcak karşılamanın yazılı olmayan bir kuralı vardır: Ocağın başına oturmak istiyorsan, dışarının çamurlu ayakkabılarını çıkaracak, evin terliklerini giyecek ve bizim pişirdiğimiz aştan yiyeceksin.
Türkçe, yabancı bir isme, “Senin orijinal fonetiğinle, senin o köşeli ve bana yabancı gelen seslerinle benim cümlerimin içinde dolaşmana izin veremem” der. Bu bir dışlama değil, tam tersine, nihai bir kabul ediş ritüelidir. Kelimenin sonuna eklenen ünlü harfler, araya sokulan kaynaştırma ünsüzleri (y, ş, s, n) ve kelimeyi büyük/küçük ünlü uyumunun o ritmik beşiğinde sallayarak uyutma işlemi, kelimeye Türklük kıyafeti giydirmektir. Tıpkı Osmanlı’nın devşirme sisteminde, yabancı topraklardan alınan bir çocuğun sadece saraya getirilmekle kalmayıp, ona yeni bir isim verilmesi, Türk ve İslam adetleriyle yoğrulması ve nihayetinde imparatorluğun en sadık, en güçlü unsuruna dönüştürülmesi gibi. Viyana da, Cenevre de, Londra da, Venedik de Türkçenin haritasına devşirilmiş kelimelerdir. Onlar artık anavatanlarına değil, kendilerini şekillendiren bu yeni dile sadıktırlar.
Bu dönüştürücü karakter, asimilasyon kavramının o bilindik, şiddet dolu ve zalimane tanımından çok farklı bir yerde durur. Bizim yumuşatma ve kaynaştırma eğilimimiz, ötekinin varlığını inkar etmek için değil, ötekinin varlığına kendi dünyamızda bir tahammül alanı, bir yaşama şansı yaratmak içindir. Sert ünsüzlerin yumuşaması (p, ç, t, k’nin b, c, d, g’ye veya yumuşak g’ye dönüşmesi) veya yabancı kelimelerin başına ünlü türemesi (station’ın istasyon, scala’nın iskele olması), dilin kendi insanını, kendi konuşurunu koruma içgüdüsüdür. Türkçe konuşan bir insanın ağzı ve zihni, dünyadaki o köşeli, yabani ve kaotik seslere göre programlanmamıştır. Biz dünyayı birbiriyle savaşan heceler olarak değil, birbirine bağlanan, birbirine uyum sağlayan ve bir su damlası gibi akıp giden bir bütün olarak duyumsarız. Eğer bir kelimenin içinde iki ünsüz yan yana gelerek bir pürüz yaratıyorsa, Türkçe oraya derhal bir ünlü harf dökerek o pürüzü yağlar, akışı yeniden sağlar. Bu durum, kendi sosyolojimizdeki uzlaşma arayışına, çatışmayı sevmemeye ve yabancıyı kendimize benzeterek tehlikesiz hale getirme refleksimize ne kadar da çok benzer!
Kendi kişisel düşünsel serüvenimde, Türkçenin bu özelliğine her zaman büyük bir hayranlık ve biraz da şaşkınlıkla bakmışımdır. Çünkü bu dil, tarih boyunca dünyanın en farklı, en heterojen coğrafyalarıyla; Çinlilerle, Farslarla, Araplarla, Slavlarla, Yunanlılarla ve Latinlerle temas etmiş, onlardan binlerce kelime almıştır. Normal şartlarda bu kadar çok dış etkiye maruz kalan bir dilin kendi yapısal omurgasını yitirmesi, kreolleşmesi (farklı dillerin kırması haline gelmesi) veya tamamen kaotik bir ses cümbüşüne dönüşmesi beklenir. Ancak Türkçe, o görünmez, sessiz ama mutlak “ünlü uyumu” yasası ve “kaynaştırma” yeteneği sayesinde, dışarıdan aldığı her şeyi muazzam bir öğütücü gibi parçalamış ve kendi hamuruna katmıştır. Dışarıdan gelen her kelime Türkçeleştirilmiş, ona kendi melodimiz aşılanmıştır.
Viyana kelimesindeki o araya giren ‘y’ kaynaştırma harfi, aslında medeniyetler arası bir köprüdür. İki farklı sesin, iki farklı dünyanın birbiriyle kavga etmeden yan yana durabilmesini sağlayan o yumuşak geçiştir. Türkçe, boşluklara tahammül edemez; ünlü harflerin yan yana gelip bir uçurum yaratmasını istemez, orayı hemen bir ünsüzle doldurur. Bu, kültürel olarak da kopukluğa, temassızlığa tahammül edemeyen bir zihniyetin dilsel izdüşümüdür. “Cenevre” kelimesindeki o e-e-e uyumu ise, zihindeki nizam ve intizam arayışıdır. Her şeyin birbirine benzemesi, bir ahenk içinde hizalanması, aykırı bir sesin o koro içinde sırıtmasının engellenmesidir.
Sonuç olarak, haritaya bakıp Viyana, Cenevre, Belgrad veya Paris gibi şehirlerin kendi dillerindeki halleriyle bizim dilimizdeki hallerini karşılaştırdığımızda gördüğümüz şey, basit bir telaffuz farkı değildir. Gördüğümüz şey, Türkçenin dünyaya nasıl dokunduğudur. Biz dünyayı olduğu gibi, o sert, yabani ve kaotik haliyle kabul etmeyiz. Biz dünyayı kendi evimize alırız, ona bir döşek sereriz, onu kendi seslerimizle yumuşatır, kendi hecelerimizle kaynaştırır ve ona kendi ninnimizi söyletiriz. İsimlendirmek sahiplenmektir demiştik en başta; Türkçe, yabancı coğrafyaları asimile ederken onları yok etmez, aksine onları kelimenin tam anlamıyla kendi evladı yapar. Dünyanın bütün o yabancı ve soğuk şehirleri, Türkçenin o misafirperver ama tavizsiz gırtlağından geçtiğinde, artık bizim haritamızın, bizim şiirimizin ve bizim ruhumuzun birer parçasına dönüşür. Bu yüzden haritamızdaki ekzonimler, dışarıya yöneltilmiş bir kılıçtan ziyade, içeriye, kendi merkezimize doğru çekilmiş, yumuşatılmış ve evcilleştirilmiş devasa bir şefkat ağının kanıtlarıdır. Dünyayı kendi kelimelerimizle yumuşatmak, belki de ona katlanabilmenin, o sonsuz yabancılığın içinde kendimizi güvende hissedebilmenin bulduğumuz en estetik ve en kalıcı yoludur.
DÜŞÜNCE ARASI 3: KİMLİĞİN KAYBOLUŞU
Adınızı biri sürekli yanlış telaffuz ettiğinde nasıl hissedersiniz? Bu, insan psikolojisinin sınırlarını, sabrını ve kimlik algısını test eden en sinsi, en mikroskobik ama bir o kadar da yıkıcı deneyimlerden biridir. İlk seferinde, karşınızdakinin masum bir hata yaptığını düşünür, nazikçe tebessüm eder ve adınızın doğru söylenişini usulca dile getirirsiniz. Karşınızdaki kişi başını sallar, anladığını belirtir ancak bir sonraki karşılaşmada o harfleri yine kendi dilinin, kendi gırtlağının alışkanlıklarına göre eğip bükerek yüzünüze fırlatır. İkinci düzeltme daha mesafeli, üçüncü düzeltme ise hafif bir bıkkınlıkla yapılır. Ancak zaman ilerledikçe, etrafınızdaki kalabalık büyüdükçe ve o yanlış ses çoğunluğun dilinde meşrulaştıkça, içinizde bir şeylerin kırıldığını, görünmez bir teslimiyet bayrağının yavaş yavaş göndere çekildiğini hissedersiniz. Artık her seferinde düzeltmekten, o kelimenin orijinal ritmini savunmaktan yorulursunuz. Bu yorgunluk sadece fiziksel bir ses telleri meselesi değil, ontolojik bir tükeniştir. En sonunda, belki yeni bir ortama girdiğinizde, kendi adınızı onların söylediği gibi, o çarpık ve yabancı haliyle telaffuz ederek kendinizi tanıtmaya başlarsınız. O an, sadece bir kelimenin değil, kimliğinizin bir parçasının o küresel gürültünün içinde tamamen eriyip kaybolduğu andır. Artık siz, sizin kendinize verdiğiniz isim değil, dünyanın sizi çağırmayı uygun gördüğü o pratik ve hatalı sesten ibaretsinizdir.
Şehirler, ülkeler ve coğrafyalar için de bu acımasız psikolojik erozyon aynen geçerlidir. Daha önce dillerin egosundan, kendi kurallarını dayatan o buyurgan yapılarından bahsederken meseleye “isimlendiren” ve “asimile eden” gücün penceresinden bakmıştık. Şimdi ise kamerayı tersine çevirip, o asimilasyona maruz kalan, adı kendi rızası dışında değiştirilen ve her gün bu değiştirilmiş adla yüzleşmek zorunda kalan şehrin, o şehrin sokaklarında yaşayan insanın zihinsel dünyasına girmemiz gerekiyor. Dünyanın “Florence” dediği o büyüleyici Rönesans şehrine bir İtalyanın çıkıp “Hayır, orası Firenze!” diye bağırması, sadece dilbilimsel bir düzeltme çabası değil, varoluşsal bir çığlıktır. Ancak bu çığlık, bugün her gün milyonlarca turistin, devasa uçuş panolarının, küresel arama motorlarının ve uluslararası diplomasinin yarattığı o sağır edici küresel gürültüde kaybolan, cılız, romantik ama en nihayetinde etkisiz bir sestir artık.
Firenze, o şehrin gerçekliğidir. O isim, Arno nehrinin kenarındaki o nemli havada, dar taş sokaklarda yankılanan İtalyan gırtlağının, o kültürün tarihsel sürekliliğinin ve yerel halkın kendi aralarında kurdukları o mahrem bağın adıdır. Bir İtalyan “Firenze” dediğinde, aslında Dante’nin yürüdüğü yollardan, Brunelleschi’nin o devasa kubbesini inşa ederken döktüğü terden ve kendi atalarının yüzyıllar boyunca o toprağa bıraktığı ruhsal izlerden bahseder. Ancak sınırı geçip küresel arenaya adım attığınızda, Firenze buharlaşır ve yerini “Florence” alır. Florence, o şehrin İngiliz, Fransız ve Amerikan zihinlerindeki izdüşümüdür; bir gerçeklikten ziyade bir markadır, bir kartpostaldır, bir tüketim nesnesidir. İtalyanların kendi şehirlerini nasıl çağırdığı, o şehre her yıl akın eden milyonlarca yabancının zerre kadar umurunda değildir. Küresel sistem, yerel olanın o otantik ve kıymetli sesini dinleyecek kadar sabırlı veya şefkatli işlemez. O, kolay olanı, kendi dilinin algoritmasına uyanı alır ve onu mutlak gerçeklik ilan eder.
Bu durum, şehirlerin sakinleri üzerinde derin bir şizofrenik yarılma yaratır. Bir yanda evde, aile arasında, yerel barda veya kendi edebiyatınızda yaşadığınız o gerçek kimlik; diğer yanda sokağa çıktığınızda, bir turiste yol tarif ederken veya şehrinizin uluslararası bir reklamını yaparken giymek zorunda kaldığınız o yabancı maske. Tıpkı kendi adını başkalarının yanlış telaffuzuyla söylemeye başlayan o yorgun insan gibi, şehirler de bir süre sonra ekonomik ve pragmatik sebeplerle kendi kimliklerinden vazgeçerler. Kendi penceremden bu sürece baktığımda, bunun aslında kapitalizmin ve küreselleşmenin dil üzerinden kurduğu en yumuşak ama en mutlak tahakküm biçimi olduğunu görüyorum. Direnmek, görünmez olmaktır. Eğer bir Floransalı restoran sahibi tabelasına “Firenze Mutfağı” yerine “Florence Cuisine” yazmazsa, o yabancı müşteriyi kaybedeceğini bilir. Eğer bir şehir yönetimi turizm broşürlerini yerel isimle basmakta inat ederse, küresel arama motorlarının acımasız algoritmalarında alt sıralara düşeceğini fark eder. Dolayısıyla şehir, hayatta kalabilmek, o küresel kapitalist ağın içinde kendine bir yer bulabilmek için kendi asimilasyonuna gönüllü olarak iştirak eder. Kendi isminin katili olmak, çağımızda küresel varoluşun ön şartı haline gelmiştir.
Kimliğin kayboluşu süreci bir gecede olmaz; bu, nesiller boyu süren, yavaş yavaş kanatan bir aşınmadır. Başlangıçta yerel halk bu yabancı isimlere öfke duyar, onları düzeltmeye çalışır. Yabancı turistlerin şehirlerini kendi garip aksanlarıyla telaffuz etmeleri yerel gazetelerde alay konusu edilir, kültürel bir savunma hattı kurulur. Ancak zamanla turizm gelirleri artar, uluslararası şirketler şehre yerleşir, İngilizce tabelalar her yeri kaplar. Bir gün gelir, yerel halk da o yabancı kelimenin aslında ne kadar “havalı”, ne kadar “evrensel” tınladığını düşünmeye başlar. Kendi otantik isimlerini sadece yaşlıların konuştuğu, nostaljik ve yerel bir detay olarak görmeye, dünyanın kullandığı ekzonimi ise modernliğin, dünyaya entegre olmanın bir sembolü olarak algılamaya başlarlar. İşte bu, asimilasyonun tamamlandığı, kurbanın celladına aşık olduğu andır. Dünyanın size verdiği ismi, siz kendinize verdiğiniz isimden daha değerli bulmaya başladığınızda, o toprak parçası üzerindeki ruhsal egemenliğinizi de tamamen yitirmişsiniz demektir.
Bu trajik kabulleniş, sadece isimlerin değişmesiyle sınırlı kalmaz; isim değiştiğinde, o ismin işaret ettiği gerçeklik de başkalaşır. Dünya bir şehre sürekli kendi uydurduğu isimle seslendiğinde, o şehir bir süre sonra o yabancı ismin taşıdığı beklentilere göre şekillenmeye başlar. “Florence” ismi, Batılı turistin kafasında romantik, sanat dolu, müze gibi donmuş bir şehri ifade ediyorsa, Firenze zamanla kendi yaşayan, nefes alan, bazen kaotik ve kirli olan gerçekliğini saklayıp, o turistin “Florence” beklentisini karşılayacak steril bir sahne dekoruna dönüşür. Kendi ismini savunamayan bir şehir, kendi sokaklarının kaderini de savunamayacaktır. Zira daha önce değindiğimiz gibi, isimlendirmek ontolojik bir sahiplenmedir. Eğer sizin şehrinizi başkaları isimlendiriyorsa ve siz buna boyun eğdiyseniz, o şehrin asıl sahibi artık siz değilsiniz demektir; siz sadece o devasa küresel müzede, dünyanın size verdiği isim etiketini boynunuzda taşıyan birer figüransınızdır. Dünyanın o sağır edici gürültüsü, yerel aidiyetin o ince ve zarif fısıltısını sonsuza dek yutmuştur. Kendi evinde, başkasının sana verdiği isimle çağrılmanın o sessiz hüznü, haritaların asla gösteremeyeceği ama her sokağa sinmiş olan o büyük yalnızlığın ta kendisidir.
BÖLÜM 18: Bağımsızlık ve İsim İadesi (Dekolonizasyon)
Bir imparatorluğun fiziksel çöküşü ile zihinsel çöküşü asla aynı takvim yaprağında gerçekleşmez. Orduların geri çekilmesi, yabancı bayrakların gönderden indirilmesi, sömürge valilerinin gemilere binip anavatanlarına dönmeleri ve nihayetinde siyasi bağımsızlığın ilan edilmesi, dekolonizasyon (sömürgesizleşme) sürecinin yalnızca en görünür, en şatafatlı ve nispeten en kolay kısmıdır. Fiziksel işgal bittiğinde, toprağın üzerindeki yabancı botların izleri ilk yağmurla silinir; ancak o botları giyenlerin haritalara, sokak tabelalarına, resmi evraklara ve en kötüsü de yerel halkın zihnine kazıdığı kelimeler, o kadar kolay buharlaşmaz. Daha önceki kısımlarda imparatorlukların, kâşiflerin ve tüccarların dünyayı kendi dilleriyle nasıl zapt ettiklerini, haritayı nasıl bir mülkiyet belgesine dönüştürdüklerini derinlemesine incelemiştik. Şimdi ise tarihin sarkacının tersine döndüğü, o ezilen, asimile edilen ve dilsizleştirilen coğrafyaların uykudan uyandığı o sancılı ve muazzam başkaldırı dönemine odaklanmamız gerekiyor. Bir ülkenin bağımsızlığını kazandıktan on yıllar sonra bile kendi şehirlerinin ismini orijinal haline döndürmek için verdiği mücadele, basit bir harita güncellemesi veya bürokratik bir düzenleme değildir. Bu eylem, sömürgeciliğin o görünmez ve inatçı hayaletlerini topraktan kovma ayinidir; kelimenin tam anlamıyla post-kolonyal bir başkaldırı ve ontolojik bir diriliştir.
Hindistan, İngiliz sömürgeciliğinin (British Raj) tacındaki en parlak mücevher olmasının yanı sıra, bu dilsel işgalin ve ardından gelen uyanışın da en görkemli sahnesidir. Yüzlerce yıl boyunca İngilizler, bu devasa altkıtayı sadece ekonomik olarak sömürmekle kalmadılar, aynı zamanda onun binlerce yıllık karmaşık, çok dilli ve çok inançlı yapısını kendi Anglosakson bürokrasilerinin o soğuk ve pratik kalıplarına dökmeye çalıştılar. İngiliz haritacıları ve memurları, Hint coğrafyasındaki yerel isimlerle karşılaştıklarında, daha önce bahsettiğimiz o kaba ve pragmatik estetik filtreyi devreye soktular. Telaffuz edemedikleri, kendi dillerinin fonetiğine uymayan veya onlara sadece “barbarca” gelen Hintçe, Bengalce, Marathi veya Tamilce isimleri acımasızca budadılar, İngilizleştirdiler ve o şehirleri kendi imparatorluklarının birer İngiliz kasabasına dönüştürdüler. Hindistan 1947 yılında siyasi bağımsızlığını kanlı bir bedel ödeyerek kazandığında, siyasi mekanizma Hintlilerin eline geçmişti. Fakat ortada devasa bir şizofreni vardı: Ülke Hintlilerindi, ancak ülkenin en büyük şehirleri, o ülkeyi iki yüz yıl boyunca sömüren İngilizlerin onlara verdiği isimlerle çağrılmaya devam ediliyordu.
İşte Bombay’ın “Mumbai”ye dönüşüm serüveni, bu post-kolonyal travmanın ve kimlik arayışının en çarpıcı örneğidir. Şehrin isminin tarihsel katmanlarına indiğimizde, sömürgeciliğin o elden ele geçen mülkiyet oyununu net bir şekilde görürüz. Bölgeye ilk gelen Avrupalı sömürgeciler olan Portekizliler, buradaki doğal limanın güzelliğinden etkilenerek oraya “İyi Körfez” anlamına gelen “Bom Bahia” adını vermişlerdi. On yedinci yüzyılda bu bölge, bir kraliyet çeyizi olarak İngilizlerin eline geçtiğinde, İngilizler bu Portekizce tamlamayı alıp kendi gırtlaklarına uydurdular ve ortaya “Bombay” kelimesi çıktı. Bombay, yüzyıllar boyunca İngiliz Doğu Hindistan Şirketi’nin, pamuk ticaretinin, sömürge mimarisinin ve Britanya İmparatorluğu’nun Asya’daki kibrinin sembolü oldu. Ancak o devasa İngiliz binalarının, kriket sahalarının ve kulüplerinin gölgesinde, o toprağın asıl sahipleri olan Marathi ve Gujarati dillerini konuşan yerel halk yaşamaya devam ediyordu. Onlar için bu bölgenin çok daha kadim, çok daha ruhani bir adı vardı: Bölgenin koruyucu tanrıçası Mumbadevi’den ve “anne” anlamına gelen “Aai” kelimesinin birleşiminden türeyen “Mumbai”.
İngilizler şehri yönettikleri süre boyunca Mumbai ismini hiçbir zaman ciddiye almadılar. Onlar için yerel tanrıçaların isimleri haritaya yazılmaya değmeyecek kadar ilkel detaylardı. Fakat bağımsızlıktan yıllar sonra, özellikle 1990’larda Hint milliyetçiliğinin ve yerel kimlik siyasetinin (özellikle Shiv Sena partisinin öncülüğünde) yükselişe geçmesiyle birlikte, haritadaki bu İngiliz lekesi artık katlanılamaz bir hakaret olarak görülmeye başlandı. 1995 yılında şehrin adı resmi olarak Mumbai yapıldığında, bu sadece bir kelimenin diğerine tercih edilmesi değildi. Bu karar, yüzlerce yıllık bir suskunluğun ardından atılan tarihi bir çığlıktı. Şehrin orijinal adına, yani koruyucu tanrıçanın adıyla anılan o kutsal kökene geri dönülmesi, İngilizlerin inşa ettiği o ticari ve sömürgeci kimliğin reddedilmesi anlamına geliyordu. Kendi zihinsel dünyamda bu süreci değerlendirdiğimde, bunu bir tür “linguistik şeytan çıkarma” (exorcism) eylemi olarak tanımlıyorum. Mumbai demek, sadece eski bir tanrıçayı onurlandırmak değil; aynı zamanda Kraliçe Victoria’nın, İngiliz valilerin ve sömürge tüccarlarının o şehirdeki tarihsel meşruiyetini sıfırlamaktır. Bombay kelimesi bir kölelik tasmasıydı; o tasma çıkarılıp denize atılmadan o şehrin ruhu asla tam anlamıyla özgürleşemezdi.
Aynı onur mücadelesi ve isyan, doğuya, Bengal’in o edebi ve devrimci kalbine, Calcutta şehrine sıçradığında çok daha derin bir kültürel savunma hattıyla karşılaştı. Calcutta, İngiliz sömürge yönetiminin Hindistan’daki ilk başkenti, imparatorluğun Asya’daki beyni ve aynı zamanda sömürge bürokrasisinin yaratıldığı yerdi. Ancak bu görkemli İngiliz isminin altında, yerel Bengal dilindeki o mütevazı ve kadim “Kalikata” köyünün hafızası yatıyordu. Kalikata ismi, gücün, yıkımın ve zamanın tanrıçası olan Kali’den geliyordu. İngilizler bu ismi kendi dillerinin melodisine uydurarak Calcutta yapmış ve o kelimeyi yüzlerce yıl boyunca tüm dünyaya bir İngiliz icadı olarak pazarlamışlardı. 2001 yılında şehrin adının “Kolkata” olarak değiştirilmesi, Bengal halkının kendi dilini, kendi fonetiğini ve kendi tanrıçasını İngilizlerin gramer hapishanesinden kurtarması eylemidir. Kolkata, sadece harflerin yer değiştirmesi değil, Bengal gırtlağının dünya sahnesinde “Ben buradayım ve benim kelimelerim sizin uydurduğunuz isimlerden daha değerlidir” diyerek kendi varoluşunu geri almasıdır. Madrás’ın Chennai, Bangalore’un Bengaluru, Poona’nın Pune olması da hep aynı büyük ve dalga dalga yayılan post-kolonyal deşifre sürecinin parçalarıdır.
Peki, bir ülkenin on yıllar sonra bu isim değişikliklerini yapması neden bu kadar büyük bir siyasi ve psikolojik mesele haline gelir? Neden bazı kesimler “Ne gerek var, bütün dünya burayı Bombay olarak biliyor, isim değiştirmek ekonomiye zarar verir, marka değerini düşürür” diye itiraz ederken, diğerleri bu değişimi kanlarının son damlasına kadar savunurlar? Çünkü sömürgecilik, sadece toprakları değil, kavramları ve “değer” algısını da işgal eder. Daha önce tartışmıştık; dünyadaki küresel gürültü, yerel sesleri bastırır ve kendi koyduğu ekzonimi evrensel bir doğru gibi dayatır. Hindistan gibi post-kolonyal ülkeler, isimlerini değiştirmeye kalktıklarında aslında sadece kendi içlerindeki sömürgeci kalıntılarıyla değil, aynı zamanda bütün bir Batı dünyasının küstahlığıyla da savaşmak zorunda kalırlar. Batı dünyası, kendi diline yerleşmiş, kendi romanlarında, filmlerinde ve ticaret anlaşmalarında yüzlerce yıldır kullandığı “Bombay” veya “Calcutta” isimlerini bırakmak istemez. Bu isimler Batılı zihinler için egzotik, romantik ve sömürgeci nostaljisiyle dolu tanıdık kelimelerdir. Bir Hintlinin çıkıp “Hayır, oranın adı Mumbai’dir ve bunu böyle telaffuz edeceksin” demesi, Batı’nın o yüzyıllardır süren isimlendirme tekeline vurulmuş devasa bir tokattır.
Bir ülkenin kendi şehirlerinin adını orijinal haline döndürmesi, bu yüzden asla sadece bir harita değişikliği olamaz; bu, ulusal kimliğin bir rehabilitasyon merkezidir. Sömürge altında geçen yüzyıllar, o topraklarda yaşayan insanlara kendi kültürlerinin, kendi dillerinin ve kendi isimlerinin değersiz, barbarca ve geri kalmış olduğu yalanını aşılamıştır. Psikolojik olarak ezilmiş bir toplum, bağımsızlığını kazansa bile bir süre daha efendisinin ona taktığı ismi kullanmaya devam edebilir, çünkü kendi öz isminin o “küresel marka” karşısında ezileceğinden korkar. Ancak zaman ilerleyip de ulusal özgüven yerine geldiğinde, toplum aynaya bakar ve o yabancı ismin kendi yüzünde ne kadar iğreti, ne kadar hastalıklı durduğunu fark eder. Dekolonizasyon dediğimiz süreç, o aynanın kırıldığı andır. İsim iadesi, o halkın sadece coğrafyasını değil, zamanını ve tarihini de geri almasıdır. Kolkata dediğiniz an, İngilizlerin oraya gelmesinden önceki o binlerce yıllık Bengal tarihi yeniden canlanır, zamanın içindeki o sömürgeci kesinti iptal edilir ve tarih nehrinin yatağı tekrar kendi doğal akışına döner.
Bu isim değiştirme dalgaları, dünya çapında muazzam bir kültürel başkaldırı pratiği haline gelmiştir. Bu durum sadece Hindistan ile sınırlı kalmamış, sömürgeciliğin zehrini tatmış hemen hemen her coğrafyada kendini göstermiştir. Kıtaların ve okyanusların isimleri değişmemiş olabilir ama şehirler, sokaklar ve hatta ülkeler, o Avrupa merkezli isim tasmalarını birer birer koparıp atmışlardır. Kendi özgün kimliğini yeniden inşa etmek isteyen bir ulus, haritasını düşmanın bıraktığı kelimelerle okumayı reddettiğinde tam anlamıyla egemen olur. Harita, artık fethedilmiş bir toprak parçasının dökümü değil; dirilmiş, kendi sesini bulmuş ve kendi hikayesini kendi alfabesiyle yazmaya ant içmiş özgür bir ulusun manifestosu haline gelir. Sömürgeci, giderken haritada bıraktığı o yabancı kelimelerle ülkeyi gizliden gizliye yönetmeye devam edeceğini sanır; ancak o ülke kendi öz ismini o haritaya tekrar kazıdığında, imparatorluğun o son, o en inatçı ve en kibirli kalesi de kelimelerin muazzam gücü karşısında yerle bir olur. Başkaldırı, sokaklarda atılan sloganlarla başlar ama haritada silinen o sömürgeci isimle nihayete erer.
BÖLÜM 19: Afrika’nın Haritası Yeniden Çizilirken
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki isimlendirme savaşlarını, ontolojik mülkiyet iddialarını ve kıtaların diller aracılığıyla nasıl zihnen fethedildiğini daha önceki aşamalarda, özellikle Asya’nın dekolonizasyon sürecinde ve Amerika kıtasındaki misyoner isimlendirmelerinde derinlemesine incelemiştik. Ancak dünya haritasının öylesine karanlık, öylesine acımasız ve mürekkebinden kelimenin tam anlamıyla kan damlayan bir bölgesi vardır ki, burada yaşanan kartografik şiddet, diğer tüm örnekleri gölgede bırakır. Bu bölge, 1884 yılında Berlin’de, o kıtadan tek bir insanın bile davet edilmediği, havasız ve ağır puroların içildiği bir konferans salonunda, devasa bir masanın üzerine serilmiş harita üzerinden paylaşılan Afrika’dır. Afrika’nın haritası, ne yerel halkların binlerce yıllık organik göç yollarına, ne dillerin doğal sınırlarına, ne de dağların ve nehirlerin topografik gerçekliğine göre çizilmiştir. Afrika’nın haritası, birbirine rakip Avrupalı imparatorlukların, ellerindeki tahta cetvellerle ve kurşun kalemlerle kıtayı bir kasap tezgahındaki et parçası gibi geometrik dilimlere ayırmasıyla var edilmiştir. Bu sadece fiziksel bir paylaşım değil; kıtanın binlerce yıllık hafızasının, isimlerinin, kabile bağlarının ve ekolojik bilgisinin tek bir imza ile silinip yerine Avrupalıların kibirli, uydurma ve çoğu zaman tamamen anlamsız isimlerinin dayatıldığı muazzam bir linguistik cinayettir. Bu yüzden Afrika’da bir ülkenin adını değiştirmesi, bağımsızlık sonrası dönemde sadece diplomatik bir güncelleme değil, doğrudan doğruya haritanın o soğuk, geometrik ve emperyalist hapishanesini parçalama girişimidir.
Bu hapishanenin en simgesel, en narsistik ve psikolojik olarak en ezici hücresi şüphesiz “Rodezya” idi. Bir toprağa kendi ülkenizin krallarının, azizlerinin veya eski şehirlerinizin adını vermenin emperyal kibrini daha önce tartışmıştık. Ancak on dokuzuncu yüzyılın sonlarında Güney Afrika’da elmas ve altın tekellerini kuran İngiliz emperyalist Cecil Rhodes, kibri bambaşka bir boyuta taşıdı. Rhodes, devasa bir orduyla ve hileli antlaşmalarla ele geçirdiği, içinde milyonlarca insanın yaşadığı, kendine ait kadim bir tarihi ve kültürü olan o uçsuz bucaksız topraklara doğrudan doğruya kendi soyadını verdi: Rodezya (Rhodesia). Bu, isimlendirme eyleminin ulaştığı en sapkın, en egosantrik zirvedir. Bir insanın, milyonlarca kilometrekarelik bir coğrafyayı kendi şahsi mülkü, kendi şirketinin bir uzantısı ve kendi bedensel varlığının bir anıtı olarak görmesi, sömürgeciliğin sadece ekonomik değil, ruhsal olarak da ne kadar hastalıklı bir aşamaya geldiğinin kanıtıdır. Rodezya ismi, o topraklarda yaşayan Şona ve Ndebele halklarına her gün, her saat şu mesajı veriyordu: “Siz yoksunuz. Sizin atalarınız yok. Sizin tarihiniz yok. Bu topraklar ve sizin bedenleriniz, sadece ve sadece benim, yani Cecil Rhodes’un varlığıyla bir anlam ifade ediyor.” Bir insanın kendi vatanında, kendini ezen, topraklarını gasp eden ve halkını köleleştiren bir adamın adıyla anılan bir ülkede yaşamak zorunda kalması, kelimenin tam anlamıyla ontolojik bir işkencedir. Pasaportunuzda, doğum belgenizde ve haritanızda sizi yok eden adamın adını taşımak, sömürgecinin yerlinin zihnine attığı en derin ve en zehirli düğümdür.
Bu nedenle, 1980 yılında uzun ve kanlı bir gerilla savaşının ardından bağımsızlık kazanıldığında, ülkenin adının “Zimbabve” (Zimbabwe) olarak değiştirilmesi, sıradan bir post-kolonyal retorik değildi; bu, bir milletin ruhunu o narsist emperyalistin mezarından söküp alma operasyonuydu. Zimbabve ismi, rastgele seçilmiş bir kelime değildir. Şona dilinde “Büyük Taş Evler” veya “Taş Binalar” anlamına gelen bu isim, ülkenin kalbinde yer alan ve on birinci yüzyıldan itibaren inşa edilmiş, muazzam taş duvarlara sahip kadim Büyük Zimbabve (Great Zimbabwe) medeniyetinin kalıntılarına doğrudan bir atıftır. Bu harabeler, Avrupalı sömürgeciler için her zaman büyük bir ideolojik kriz nedeni olmuştu. Avrupalı ırkçı zihniyet, “ilkel” olarak gördükleri siyah Afrikalıların böylesine devasa, mühendislik harikası, harçsız taş mimariler inşa edebileceklerine asla inanmak istememişti. Onlarca yıl boyunca İngiliz arkeologlar ve tarihçiler, bu yapıların Fenikeliler, Araplar veya efsanevi Saba Melikesi tarafından inşa edildiğine dair gülünç teoriler üreterek, Afrikalının tarih yapabilme kapasitesini inkar etmişlerdi. Zimbabve isminin seçilmesi, işte bu devasa tarihsel inkara verilmiş en sert ve en onurlu cevaptır. Ülke, adını bu kadim taşlardan alarak dünyaya şunu haykırmıştır: “Biz Rhodes gelmeden önce de buradaydık, biz medeniyetler kurduk, şehirler inşa ettik ve haritaya yazacağımız isim, sizin bize lütfettiğiniz bir soyadı değil, kendi atalarımızın yonttuğu bu taştan miras olacaktır.” İsim iadesi, bu bağlamda sadece coğrafi bir dönüşüm değil, gasbedilmiş bir geçmişin, çalınmış bir hafızanın arkeolojik ve linguistik olarak yeniden inşasıdır.
Bu derinlikli dirilişin hemen kuzeyinde, Afrika’nın tam kalbinde yer alan ve devasa yağmur ormanlarıyla, akıl almaz nehir ağlarıyla kaplı o büyük havzada ise isimlendirme süreci çok daha karmaşık, çok daha şizofrenik ve sömürgeciliğin o karanlık aynasında sürekli yön değiştiren bir trajedi olarak karşımıza çıkar. Bugün Kongo Demokratik Cumhuriyeti olarak bildiğimiz bu devasa topraklar, on dokuzuncu yüzyılın sonunda Belçika Kralı II. Leopold’un “kişisel tapulu mülkü” olarak dünya haritasına girmişti. Ülkenin o dönemki adı, sömürgeciliğin en kara mizah dolu yalanlarından biri olan “Özgür Kongo Devleti” (Congo Free State) idi. İsmi “özgür” olan bu devlet, tarihin gördüğü en vahşi, en kanlı ve en sistematik soykırımlardan birine, kauçuk kotalarını dolduramadıkları için elleri ve ayakları kesilen milyonlarca Afrikalının cehennemine sahne oldu. İsimlerin gerçekliği nasıl perdelediğini, bir önceki Kanada örneğindeki yanlış anlamalardan çok daha şeytani bir biçimde burada görürüz. Haritaya “Özgür” kelimesini yazmak, yapılan vahşeti Avrupa’nın diplomatik salonlarında meşrulaştırmanın, kelimeleri birer kamuflaj ağı gibi kullanmanın en acımasız yoludur. Belçika devleti daha sonra bu kişisel mülke el koyup adını “Belçika Kongosu” yaptığında, ülkenin adı bu kez bir Avrupalı devletin mülkiyet etiketiyle mühürlenmiş oldu.
Bağımsızlıktan sonra ise bu devasa coğrafya, kendi ismini ve kimliğini bulabilmek için muazzam bir varoluşsal krize sürüklendi. 1965 yılında darbeyle iktidara gelen ve ülkeyi otuz yılı aşkın süre demir yumrukla yöneten diktatör Mobutu Sese Seko, Afrika’nın sömürge geçmişinden kurtulma çabasını son derece radikal ama bir o kadar da paradoksal bir devlet politikasına dönüştürdü. Mobutu, “Authenticité” (Özgünlük/Afrikalılaşma) adını verdiği bu politikayla, ülkedeki tüm Avrupalı isimleri silmeye yemin etti. İnsanların Hristiyan/Avrupalı isimlerini değiştirmelerini zorunlu kıldı, kendi adını değiştirdi (Joseph-Désiré Mobutu’dan Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu Wa Za Banga’ya) ve en önemlisi, ülkenin, devasa nehrin ve para biriminin adını “Zaire” olarak değiştirdi. Dışarıdan bakıldığında bu, tıpkı Zimbabve örneğindeki gibi görkemli bir post-kolonyal başkaldırı, yerel kültüre muazzam bir dönüş gibi algılanabilirdi. Ancak bu isimlendirme devriminin merkezinde, tarihsel ve etimolojik açıdan akıl almaz bir cehalet, kara komik bir ironi yatmaktaydı.
Mobutu, Zaire ismini ülkesinin en derin, en saf Afrikalı kimliğinin sembolü olarak seçmişti. Oysa “Zaire” kelimesi, Afrika kökenli, yerel bir isim değildi! Bu kelime, on beşinci yüzyılda bölgeye gelen ilk Portekizli kâşiflerin, yerlilerin Kongo nehri için kullandıkları “nzadi o nzadi” (nehirleri yutan nehir) ifadesini yanlış duyup, kendi dillerine uyarlayarak telaffuz ettikleri bozuk, Portekizleşmiş bir kelimeydi. Yani Mobutu, ülkesini Avrupalı sömürgecilerin kalıntılarından temizlemek, onu saf bir Afrikalı isme kavuşturmak amacıyla, yine Avrupalı sömürgecilerin yanlış anlama sonucu uydurdukları bir Portekizce fonetik hatayı ülkenin resmi adı yapmıştı. Bu durum, sömürgeciliğin insan zihninde yarattığı hasarın ne kadar içinden çıkılmaz, ne kadar labirentimsi bir yapıya sahip olduğunu kusursuz bir biçimde özetler. Kendi geçmişinize dönmeye çalışırken bile, farkında olmadan eski efendilerinizin sizin için çizdiği o yanlış yollara, onların hatalı kelimelerine saplanıp kalabilirsiniz. Zaire ismi, bir özgürlük manifestosu olarak tasarlanmış ama aslında asimilasyonun o sinsi ve kalıcı gücünün, insanın kendi gerçeğini bulma çabasını bile nasıl zehirleyebileceğinin bir anıtı olmuştur. Kendi düşünsel düzlemimde bu durumu, aynaya bakıp kendi yüzünü gördüğünü sanan bir insanın, aslında yüzüne yapışmış çok ince, şeffaf bir Avrupa maskesine bakıyor olması gerçeğiyle eş tutuyorum.
Nitekim 1997’de Mobutu devrildiğinde, ülkenin adı derhal değiştirildi ve haritadaki o tuhaf Portekiz uydurması leke silinerek, ülke eski köklerine, on dördüncü yüzyılda o topraklarda hüküm sürmüş olan kadim Kongo Krallığı’na atıfla “Kongo Demokratik Cumhuriyeti” adını aldı. Kongo kelimesi, Bakongo halkının isminden geliyordu ve o coğrafyanın gerçek, organik sadasıydı. Bütün bu isim değiştirme fırtınaları, Rodezya’dan Zimbabve’ye, Belçika Kongosu’ndan Zaire’ye ve oradan tekrar Kongo’ya uzanan bu baş döndürücü döngü, Afrika kıtasının sadece siyasi istikrar arayışını değil, ontolojik bir sükunet arayışını yansıtır. Sömürgecilik, sadece madenleri çalmamış, isimlerin içini boşaltmış, anlamları yerinden etmiş ve kıtayı devasa bir kimlik krizine sürüklemiştir. Ülkelerin kendi isimlerini orijinal hallerine döndürmeleri, işte bu devasa kimlik krizine, bu tarihsel baş dönmesine son verip, toprağı kendi gerçeğiyle yeniden topraklama çabasıdır.
Fakat isimleri değiştirmek, haritayı yeniden boyamak veya tabelaları yerel dillerde yeniden yazmak, Avrupalıların o konferans masalarında cetvellerle çizdiği fiziksel sınırların yarattığı cehennemi ortadan kaldırmaya yetmedi. İsimler değişti, ancak o dik açılı, dümdüz, doğanın ve insanın gerçekliğine tamamen aykırı olan sınırlar aynı kaldı. Avrupalıların Afrika’da çizdiği sınırlar ve bu sınırlar içine hapsettikleri topluluklara verdikleri isimler, kıtanın bugün bile kanamaya devam eden etnik krizlerinin baş mimarıdır. Bir sınır, doğal yollarla oluştuğunda; bir nehri, bir dağ silsilesini veya iki farklı dil grubunun zamanla uzlaştığı bir boşluğu takip eder. Ancak sömürgeci aklın haritacılığı, doğaya ve sosyolojiye kördür. İngiliz, Fransız, Portekizli veya Alman diplomatlar harita üzerinde dümdüz çizgiler çekerken, o çizginin altındaki toprakta aynı dili konuşan, aynı nehirden su içen ve aynı tanrılara inanan yüzlerce yıllık kabileleri acımasızca ikiye böldüklerini hiç umursamadılar. Veya tam tersi, yüzlerce yıldır birbirine düşman olan, kültürleri, inançları ve yaşam biçimleri tamamen zıt kabileleri, tek bir geometrik kutunun içine hapsedip, bu kutuya da “Nijerya”, “Sudan” veya “Kamerun” gibi kurgusal isimler vererek, onlara “Siz artık bir ulussunuz, bir arada yaşayacaksınız” dediler.
Nijerya’nın isimlendirilmesi ve sınırlarının çizilmesi, bu etnik krizlerin nasıl bir haritacılık laboratuvarında üretildiğinin en çarpıcı örneğidir. “Nijerya” ismi, bu topraklarda yaşayan hiçbir yerel kabilenin, ne Hausaların, ne Yorubaların, ne de İgboların kullandığı bir isim değildir. Bu isim, İngiliz sömürge yöneticisi Lord Lugard’ın müstakbel eşi olan Flora Shaw adlı bir İngiliz gazeteci tarafından, 1897 yılında “The Times” gazetesine yazdığı bir makalede, o bölgeden geçen Niger nehrine atıfla son derece pratik ve “havalı” bir kelime olarak uydurulmuştur. Bir düşünün; bugün iki yüz milyondan fazla insanın yaşadığı, yüzlerce farklı etnik grubun, inancın ve dilin çarpıştığı Afrika’nın en büyük devleti, ismini çay saatinde makale yazan bir İngiliz gazetecinin zihinsel kurgusundan almıştır. İngilizler, bu uydurma ismin altındaki o devasa kutuya, kuzeydeki muhafazakar ve İslami Hausa-Fulani halklarını, batıdaki karmaşık ve şehirli Yorubaları, doğudaki bağımsız ruhlu Hristiyan İgboları acımasızca doldurdular. Ortada organik bir “Nijerya” milleti yoktu; sadece İngilizlerin yönetim kolaylığı için tek bir çerçeveye hapsettiği birbiriyle uyumsuz halklar silsilesi vardı. İngilizler çekilip de devletin anahtarlarını bu “kurgusal” ulusa bıraktıklarında, haritanın o yapay sınırları içindeki basınç anında patladı. İgboların bağımsızlık ilan edip Biafra Cumhuriyeti’ni kurma çabası ve ardından gelen o korkunç iç savaş, milyonlarca insanın ölümü, sadece ve sadece sömürgecinin o cetvelle çizdiği sınırların ve uydurduğu ismin bir bedeliydi. İsim kurgusaldı, ancak akıtılan kan tamamen gerçekti.
Cetvel sınırları, sadece insanları birleştirmeye çalışarak değil, aynı zamanda aynı halkı acımasızca parçalayarak da devasa krizler yaratmıştır. Afrika Boynuzu’ndaki Somali halkı, dil, din ve etnik köken bakımından Afrika’nın belki de en homojen, en bütüncül milletlerinden biridir. Ancak sömürge haritaları çizilirken, bu tekil ve organik millet, İtalyan Somalisi, İngiliz Somalisi, Fransız Somalisi (Cibuti), Etiyopya sınırları içindeki Ogaden bölgesi ve Kenya’nın Kuzey Sınır Bölgesi olmak üzere tam beş farklı parçaya bölündü. Avrupalı haritacı, homojen bir bedeni almış ve onu bir yapboz gibi parçalamıştır. Bağımsızlık sonrası Somali’nin o beş köşeli yıldızlı bayrağı (her bir yıldız bu parçalanmış bölgeleri temsil eder), bu haritacılık şiddetine karşı duyulan sonsuz öfkenin ve birleşme arzusunun sembolüdür. Ancak o cetvelle çizilmiş sınırların yarattığı yabancılaşma ve farklı sömürge yönetimlerinin miras bıraktığı farklı bürokratik diller (İtalyanca vs İngilizce), bu homojen halkın tekrar bir araya gelmesini imkansızlaştırmış, on yıllar süren savaşlara, devletin çöküşüne ve anarşiye yol açmıştır. Somalililer aynı insanlardı, ancak harita onlara farklı ülkelerin tebaası olduklarını dayatmıştı ve haritanın bu yalanı, coğrafyanın gerçeğini yenmişti.
Kıtadaki sömürge haritacılığının ve isimlendirmesinin etnik fay hatlarını nasıl birer toplu mezara dönüştürdüğünün en korkunç, en travmatik zirvesi ise şüphesiz Ruanda’dır. Sömürge öncesi dönemde Hutu ve Tutsi kavramları, katı etnik sınırlardan ziyade, sosyal sınıfı, zenginliği (büyükbaş hayvan sahipliğini) ve mesleği belirten, esnek ve geçirgen kavramlardı. Bir Hutu zenginleştiğinde Tutsi olabilir, bir Tutsi fakirleştiğinde Hutu sayılırdı. Ancak bu topraklara önce Almanlar, ardından da I. Dünya Savaşı sonrası Belçikalılar geldiğinde, Avrupalıların o tasnif edici, ırkçı ve her şeyi kategorize eden bürokratik haritacılığı devreye girdi. Belçikalılar, bu esnek sosyal sınıfları aldılar ve onları kafatası ölçümleriyle, burun genişlikleriyle desteklenen katı, biyolojik “ırklar” olarak yeniden isimlendirdiler. İsimlendirme, sadece toprağa değil, doğrudan doğruya insan bedenine uygulandı. 1930’larda her bir bireye, üzerinde “Hutu” veya “Tutsi” yazan kimlik kartları dağıtıldı. Artık bu kavramlar değişebilir sosyal statüler değil, devletin mühürlediği, genetik ve aşılmaz kaderlerdi. Belçikalıların azınlık Tutsileri seçkin yönetici sınıf olarak isimlendirip desteklemesi, çoğunluk Hutuları ise alt sınıf olarak etiketlemesi, o topraklara ekilmiş bir saatli bombaydı. Sömürgeci, kelimeleri ve kimlikleri kullanarak bir halkı kendi içinde yapay bir hiyerarşiye hapsetmişti. 1994 yılında o bomba patladığında ve yüz gün içinde yaklaşık bir milyon insan pala ve satırlarla doğrandığında, o cinayetlerin tetiğini çeken şey sadece etnik nefret değildi; o nefreti icat eden, onu kimlik kartlarına yazan ve onu haritanın bir gerçeği haline getiren o Avrupalı sınıflandırma aklının ta kendisiydi. İsimlendirme, Ruanda’da kelimenin tam anlamıyla bir soykırım silahına dönüşmüştü.
Afrika’nın haritası, bu bağlamda, dekolonizasyon sonrası sadece isimleri değişmiş ama hücre duvarları aynı kalmış devasa bir tımarhaneye benzer. 1963 yılında kurulan Afrika Birliği Örgütü (OAU), ülkeler bağımsızlıklarını kazandığında yeni savaşları ve kaosları önlemek adına “uti possidetis juris” (sahip olduğunuz gibi sahip kalacaksınız) ilkesini kabul etmek, yani sömürgecilerin çizdiği o yapay sınırları dokunulmaz ve kutsal saymak zorunda kaldı. Bu, tarihin en büyük ve en acı tavizlerinden biridir. Afrikalı liderler, haritayı tamamen yırtıp atarlarsa kıtanın sonu gelmez bir kan gölüne döneceğini biliyorlardı; bu yüzden, kendilerini parçalayan, onları yanlış gruplara hapseden o sömürgeci cetvel çizgilerini kabullenmek ve o kurgusal ülkeleri gerçek birer ulus haline getirmeye çalışmak gibi imkansız bir görevi üstlendiler. İsimlerini Zimbabve, Mali, Gana (eski Altın Sahili), Burkina Faso (eski Yukarı Volta) yaparak geçmişin ruhunu geri çağırdılar; okyanuslara atılan o Portekiz, İngiliz, Fransız isimlerinden kurtuldular. Ancak içlerinde hapsoldukları sınırlar hala o eski efendilerin masalarında çizilen geometrik çizgilerdi.
Bu derin çelişki, Afrika’nın modern siyasi ruhunu şekillendiren temel fay hattıdır. Siz bir haritanın üzerindeki yazıyı değiştirebilirsiniz, ancak o haritanın o toprağı nasıl böldüğünü kolayca silemezsiniz. Afrika’nın haritası yeniden çizilirken isimlerin iadesi, kıtanın onurunun, kimliğinin ve tarihi referanslarının muazzam bir restorasyonudur. Fakat o cetvelle çizilmiş sınırların yarattığı etnik, kültürel ve psikolojik krizler, isimlendirmenin sınırlarını da aşan devasa bir haritacılık şiddetinin sonucudur. Bugün Afrika’nın farklı köşelerinde patlak veren sınır çatışmaları, etnik temizlikler ve ayrılıkçı isyanlar, hep o eski haritaların, o uyumsuz kabileleri aynı ismin altına zorla sokan emperyal dayatmaların artçı şoklarıdır. Kıtaların haritaları, sadece dağları ve gölleri göstermez; onlar aynı zamanda yüzyıllarca önce o topraklara yapılmış bir müdahalenin, dille ve çizgiyle işlenmiş bir suçun fosil kalıntılarını da taşır. Afrika’nın kendi ismini geri alması muazzam bir zaferdir, ancak kıtanın o sahte geometrik sınırlardan doğan hayalet ağrıları (fantom ağrı), haritacılığın ve isimlendirmenin sadece kelimelerden ibaret olmadığını, bedenleri, kanı ve insan hayatını doğrudan belirleyen ne kadar ölümcül bir iktidar oyunu olduğunu bize her gün, her krizde yeniden ve acımasızca fısıldamaya devam etmektedir.
BÖLÜM 20: Soğuk Savaş ve İdeolojik İsimlendirmeler
Daha önceki kısımlarda, haritaların sömürgeci bir kibrin, ticari bir kurnazlığın veya dinsel bir fanatizmin elinde nasıl şekillendiğini; kelimelerin kıtaları ve halkları nasıl zihnen esir aldığını derinlemesine analiz etmiştik. İmparatorluklar toprakları yönetmek, misyonerler ruhları kurtarmak, tüccarlar ise mallarını satmak için coğrafyaya isim veriyorlardı. Ancak yirminci yüzyılın o karanlık, kutuplaşmış ve ideolojilerin kanlı birer din haline geldiği atmosferine, özellikle de Soğuk Savaş dönemine girdiğimizde, isimlendirme eylemi yepyeni ve çok daha ürkütücü bir boyuta taşınır. Bu dönemde coğrafyaya müdahale eden güç, artık sadece toprağın vergisini veya yer altı kaynaklarını isteyen pragmatik bir devlet aklı değildir. Karşımızdaki yeni fail, insanın sadece bugününü değil, geçmişini ve geleceğini de mutlak bir biçimde kontrol etmek isteyen, toplumu yepyeni bir kalıba dökmeyi amaçlayan totaliter ideolojilerdir. İdeolojik isimlendirme, bir şehri fethetmekten ziyade, o şehrin tarihsel hafızasını bir ameliyat masasına yatırıp, istenmeyen tüm anıları bir neşterle söküp atma operasyonudur. Harita, artık fiziksel bir yön bulma aracı olmaktan çıkıp, devasa bir siyasi manifestoya, devletin zihinleri şekillendirdiği psikolojik bir laboratuvara dönüşür. Bu laboratuvarın en trajik, en şizofrenik ve üzerinde en çok deney yapılmış başyapıtı ise hiç şüphesiz Neva Nehri’nin kıyısındaki o görkemli, sisli ve kederli şehir, yani St. Petersburg’dur.
Bir şehrin isminin, tek bir yüzyıl içinde, üstelik o şehir fiziksel olarak yerinden bir milimetre bile oynamamışken üç kez radikal bir biçimde değişmesi, dünya haritacılık tarihinde eşine az rastlanır bir varoluşsal krizdir. St. Petersburg’un Petrograd’a, ardından Leningrad’a ve nihayetinde tekrar St. Petersburg’a dönüşmesi serüveni, aslında Rusya’nın kendi ruhuyla, Batı’yla ve kendi tarihiyle verdiği o kanlı ve bitmek bilmeyen hesaplaşmanın kelimelere dökülmüş halidir. Şehrin kuruluş kodlarına baktığımızda, bu krizin tohumlarının en başından atıldığını görürüz. 1703 yılında Çar Büyük Petro (I. Petro), Rusya’yı o karanlık, içe kapanık ve Asyatik Ortodoks kabuğundan çıkarıp modern, seküler ve rasyonel Avrupa’ya entegre etmek istediğinde, devasa bir bataklığın üzerine bu şehri inşa ettirdi. Petro, şehre kendi adını veya Rusça bir isim vermedi; o, yüzünü Batı’ya dönmenin en sembolik adımı olarak şehre Hollanda ve Almanca fonetiğine sahip “Sankt-Peterburg” adını verdi. “-burg” eki, Cermenik dillerde “kale” veya “şehir” anlamına gelir. Çar, sadece Avrupa mimarisini ve bilimini değil, doğrudan Avrupa’nın kelimelerini ithal ediyordu. Bu isimlendirme, Rus halkının geleneksel yapısına atılmış devasa bir çizikti. Şehir daha doğduğu gün, Rus sosyolojisinde bir yabancı, bir “Avrupalı misafir” olarak kodlanmıştı.
Yüzyıllar boyunca Çarlık Rusyası’nın görkemli başkenti olarak kalan, edebiyatın, sanatın ve aristokrasinin merkezi olan St. Petersburg, yirminci yüzyılın başlarında o büyük felaketle, I. Dünya Savaşı ile yüzleştiğinde isim krizinin ilk patlamasını yaşadı. 1914 yılında savaş koptuğunda, Rusya’nın en büyük düşmanı Alman İmparatorluğu’ydu. Savaşın yarattığı o zehirli milliyetçilik ve Alman düşmanlığı, Rusya’nın kendi başkentinin adına bakıp dehşete düşmesine neden oldu. Ülkenin başkentinin adı, savaştıkları düşmanın dilinden geliyordu. Düşman, cephede değildi sadece; başkentin tabelasında, posta pullarında ve resmi evraklarında her gün Rus halkının yüzüne çarpıyordu. Milliyetçi histeri, o “-burg” ekinin bir an önce yok edilmesini talep etti. İdeolojinin (bu noktada milliyetçiliğin) coğrafya üzerindeki o irrasyonel tahakkümü devreye girdi ve Çar II. Nikolay’ın emriyle şehrin adı 1914’te “Petrograd” olarak değiştirildi. “Grad”, Slav dillerinde şehir anlamına gelen kadim ve yerel bir kelimeydi. Petrograd ismi, Batı’ya açılan o pencerenin milliyetçi bir refleksle panjurlarının kapatılması, şehrin zorla Slavlaştırılması, Avrupalı geçmişinin reddedilmesi operasyonuydu. Alman orduları şehre girememişti ama Alman düşmanlığı şehrin ismini katletmeyi başarmıştı.
Ancak bu milliyetçi pansuman, yaklaşan devasa ideolojik kasırganın yanında son derece masum bir müdahale olarak kalacaktı. 1917 Bolşevik Devrimi, sadece Çarlık rejimini yıkmakla kalmadı; Rusya’nın bütün zaman ve mekan algısını, tarihsel hafızasını sıfırlamayı amaçlayan yepyeni bir dinin, komünizmin doğuşunu müjdeledi. Devrimin mimarı Vladimir Lenin 1924 yılında öldüğünde, Sovyet bürokrasisi bu yeni, tanrısız dinin kendi peygamberine, kendi kutsal mekanına ve kendi ebedi sembolüne ihtiyaç duyduğunu biliyordu. Devrimin başladığı, Kışlık Saray’ın basıldığı ve Çarlığın kalbine hançerin saplandığı o sembolik şehrin adı Petrograd kalamazdı. Çünkü Petrograd kelimesinin kökündeki “Petro”, o devrimin yıktığı emperyal geçmişi, Çar Büyük Petro’yu temsil ediyordu. Yeni bir dünya yaratmak isteyen bir ideoloji, haritasında eski rejimin efendilerinin adını taşıyamazdı. Karar hızla alındı ve şehrin adı, devrimin ölümsüz liderine atfen “Leningrad” yapıldı.
Leningrad isimlendirmesi, basit bir saygı duruşu veya bir lideri onurlandırma eylemi değildir. Bu, ideolojik bir mühürlemedir. Bir şehrin adından Çar’ın ismini silip devrimcinin ismini yazmak, o toprağın tarihini 1917’den itibaren yeniden başlatmaktır. Leningrad isminin Sovyet insanına verdiği mesaj son derece açık ve acımasızdı: “Bu şehir artık Romanovların, aristokratların, Puşkin’in anlattığı o baloların veya Ortodoks rahiplerinin şehri değildir. Bu şehir, yeni Sovyet insanının (Homo Sovieticus), proleteryanın ve ideolojinin sarsılmaz kalesidir.” O günden sonra şehir, devrimin bir vitrini haline geldi. Sokak isimleri, meydanlar, caddeler devasa bir ideolojik silgiyle temizlendi. Diriliş Meydanı, Devrim Meydanı oldu; Nevsky Prospekt’in adı bile bir dönem “25 Ekim Caddesi” olarak değiştirildi. Komünizm, sadece insanların fabrikalardaki üretim biçimlerini değil, sokakta yürürken kafalarını kaldırıp baktıkları tabelaları da kamulaştırmıştı. Harita, devletin resmi ideolojisinin bir ders kitabına dönüştürüldü.
İdeolojiler değiştikçe şehirlerin tabelalarının sökülüp takılması, bir halkın hafızasına yapılmış bir şiddet midir? Bu soruya kendi düşünsel düzlemimde verebileceğim tek bir cevap var: Kesinlikle ve en acımasız türden bir şiddettir. Bu, bedene yöneltilmiş fiziksel bir şiddet değil, doğrudan doğruya epistemolojik (bilgisel) ve hafızaya yönelik bir tecavüzdür. Bir düşünün; Leningrad’da 1930’larda doğan bir çocuğu ele alalım. Bu çocuk, Lenin’in heykellerinin gölgesinde büyür, okulda Leningrad’ın kahramanlık destanlarını öğrenir, İkinci Dünya Savaşı’nda (Büyük Vatanseverlik Savaşı) Nazi kuşatmasına karşı 900 gün boyunca “Leningrad Savunması” adı altında açlıkla ve ölümle direnir. O şehir, Leningrad adıyla kanamış, Leningrad adıyla aç kalmış ve o isimle varoluşsal bir direniş göstermiştir. Milyonlarca insanın acısı, sevinci, doğumu ve ölümü o kelimenin içine hapsolmuştur.
Fakat takvimler 1991 yılını gösterdiğinde, Sovyetler Birliği o devasa ve hantal bedeniyle çöktüğünde, ideolojinin o sarsılmaz sanılan beton duvarları yıkıldığında, yeni kurulan sistem (veya eskiye dönme arzusu) ilk iş olarak yine haritaya saldırmıştır. 1991 yılında yapılan bir referandumla, kıl payı bir çoğunlukla şehrin adının tekrar orijinal haline, yani “St. Petersburg”a döndürülmesine karar verilir. Bu geri dönüş, Sovyet geçmişini tamamen silme, komünizmin o yetmiş yıllık parantezini kapatma ve sanki yirminci yüzyıl hiç yaşanmamış gibi yeniden Çarlık Rusyası’nın o ihtişamlı günlerine zihinsel olarak bağlanma arzusudur. Ancak bu eylem, tıpkı 1924’teki eylem gibi, yine hafızaya yapılmış bir darbedir. Dedesini Leningrad kuşatmasında kaybetmiş, o şehrin sokaklarında gençliğini komünist ideallerle yaşamış bir insan için, bir sabah uyanıp da şehrinin adının tekrar Çarların ve Alman özentisi bir dönemin adıyla anıldığını görmek, bütün bir ömrün hükümsüz kılınmasıdır.
Bir insanın hayatı boyunca oturduğu adresi değiştirmemesine rağmen, sadece devletin ideolojisi değiştiği için üç farklı şehirde (Petrograd, Leningrad, St. Petersburg) yaşamış sayılması, ontolojik bir şizofrenidir. İsimlerin bu denli kolayca sökülüp takılması, devlete ve otoriteye sahip olanların, mekanın ruhunu bir giysi gibi değiştirme hakkını kendilerinde görmelerinin sonucudur. Şehrin tabelasını değiştirmek, aslında halka “Geçmişinize dair neyi hatırlamanız, neyi unutmanız gerektiğine ben karar veririm” demektir. İdeolojik isimlendirme, geçmişi geleceğin siyasi çıkarlarına göre yeniden kurgulama işidir. Orwell’in 1984’ünde geçen o meşhur “Geçmişi kontrol eden, geleceği kontrol eder; bugünü kontrol eden, geçmişi kontrol eder” aforizması, tam da bu tabela savaşlarında vücut bulur. Leningrad ismi çöpe atıldığında, sadece bir kelime atılmaz; o ismin altında yatan yetmiş yıllık sosyalist deneyim, işçi sınıfı hatıraları ve milyonlarca sıradan insanın kişisel tarihi de devlet eliyle değersizleştirilir. Geriye getirilen St. Petersburg ismi, sadece bir nostalji değil, kapitalizme ve Batı’ya yeniden açılma politikasının o anki ideolojik onay damgasıdır.
Soğuk Savaş dönemi boyunca bu “harita üzerinden ideolojik savaş” pratikleri sadece Rusya ile sınırlı kalmamış, Demir Perde’nin gerisindeki tüm Doğu Bloku ülkelerinde ve hatta onlara bir tepki olarak Batı’da da uygulanmıştır. Şehirler, komünist panteonun azizleri olan liderlerin isimleriyle adeta istila edilmiştir. Doğu Almanya’da Chemnitz şehri bir anda “Karl-Marx-Stadt” olmuş; Rusya’da Tsaritsyn şehri önce “Stalingrad”, sonra Kruşçev döneminde Stalin’in mirası reddedilince “Volgograd” yapılmıştır. Ukrayna’da Stalino (bugünkü Donetsk), Karadağ’da Titograd (bugünkü Podgorica), Bulgaristan’da Dimitrovgrad gibi yüzlerce şehir, tabelalarında ideolojinin ağırlığını taşımaya zorlanmıştır. Şehirlerin adları, o anki Komünist Parti genel sekreterinin siyasi kaderine sıkı sıkıya bağlanmıştır. Lider gözden düştüğünde, öldüğünde veya tarih tarafından mahkum edildiğinde, heykelleri yıkıldığı gibi şehrin adı da haritadan kazınmıştır.
Bana kalırsa, ideolojilerin bu isimlendirme çılgınlığı, güçlerinin değil, aslında içlerindeki derin bir korkunun ve meşruiyet eksikliğinin dışavurumudur. Binlerce yıllık organik köklere sahip bir kültür, dağının veya nehrinin adını bir gecede değiştirme ihtiyacı hissetmez, çünkü zaman zaten onu meşrulaştırmıştır. Ancak yeni, köksüz ve toplumu mühendislik yöntemleriyle baştan aşağı yaratmak isteyen devrimci ideolojiler, mekanın o eski hafızasından dehşete düşerler. O eski isimler durdukça, eski düzenin hayaleti sokaklarda dolaşmaya devam edecektir. Bu yüzden tabelaları söküp, her caddeye, her kasabaya kendi devrimlerinin isimlerini vermek zorundadırlar. Haritayı kendi kelimeleriyle tıkabasa doldurarak, vatandaşın zihninde başka bir düşünceye, başka bir anıya yer bırakmamayı hedeflerler. İdeolojik isim, vatandaşın her gün içmek zorunda kaldığı zihinsel bir antidepresan, rejim lehine yapılmış psikolojik bir telkindir.
Ancak tarihin o affetmez ironisi her zaman devreye girer. İdeolojiler kendi kurdukları sistemlerin bin yıl, on bin yıl süreceğine dair o hastalıklı kibre sahip oldukları için, verdikleri isimlerin de ebedi olacağını sanırlar. Bir şehre Karl-Marx-Stadt adını veren Doğu Alman bürokratı, o ismin bir gün sadece utanç verici bir tarihsel anomali olarak hatırlanacağını asla hesaba katmamıştır. İdeolojiler yıkılır, binaları çöker, heykelleri meydanlarda sürüklenerek hurdacılara satılır. Fakat şehirler, o binaların ve ideolojilerin altındaki o kadim toprak, orada durmaya devam eder. İnsan zihni, ne kadar baskı altında kalırsa kalsın, kendi organik köklerine geri dönme konusunda inanılmaz bir dirence sahiptir. St. Petersburg’un o görkemli dönüşü, aslında ideolojinin kağıt üzerindeki mürekkebinin, tarihin o derin ve yavaş akan nehrine yenilişinin hikayesidir.
Fakat bu geri dönüş, çekilen acıları ve hafıza kayıplarını silmez. Tabelalar değişse de, üç nesil boyunca kafası karıştırılmış, hangi şehirde yaşadığını, hangi tarihi mirasın sahibi olduğunu bilemeyen o kayıp kuşakların travması devam eder. Şehir isimlerinin siyasi bir oyun hamuru gibi yoğrulması, o topraklarda yaşayan halkın kendi aidiyetine duyduğu güveni sonsuza dek zedeler. Çünkü bilirler ki, yarın başka bir rejim, başka bir lider veya başka bir küresel güç geldiğinde, sokağın köşesindeki o tabela yine değişecek, geçmiş yine yeniden yazılacak ve hafıza bir kez daha devletin giyotinine gönderilecektir. İdeolojik isimlendirme, bu yüzden sadece bir haritacılık hatası değil, insanın kendi zamanı ve mekanı içinde huzurla var olabilme hakkına yapılmış, kelimelerle işlenmiş en kusursuz ve en ağır insanlık suçlarından biridir. İnsan doğası boşluk kaldırmaz; ancak ideolojilerin zorla yarattığı o boşluklar, haritalarda değil, doğrudan doğruya toplumların ruhlarında onarılamaz uçurumlar açar. Kıtaları fısıldayan diller, Soğuk Savaş döneminde artık fısıldamayı bırakmış; devlet binalarının hoparlörlerinden bağırarak, emrederek ve tehdit ederek haritayı zapt etmiş, ama en nihayetinde tarihin o sessiz rüzgarı karşısında yine de yenik düşmüştür.
BÖLÜM 21: Çift İsimli Şehirlerin Politik Gerilimi
Daha önceki anlatılarımızda, isimlerin haritalar üzerinde nasıl el değiştirdiğini, imparatorlukların kibirli fermanlarıyla veya dekolonizasyon sürecinin öfkeli uyanışlarıyla şehirlerin isimlerinin zaman içinde nasıl birinden diğerine dönüştüğünü incelemiştik. İdeolojilerin söküp taktığı tabelalar veya sömürgecilerin yerli hafızayı silme operasyonları, genellikle kronolojik bir dizilim izler; yani bir isim ölür, diğeri doğar, sonra diğeri ölür ve eskisi geri gelir. Toprak, her bir dönemde sadece tek bir ismin mutlak iktidarına boyun eğer. Ancak insanlığın o bitmek bilmeyen kimlik krizlerinin ve bitmemiş savaşlarının öylesine karanlık, öylesine inatçı ve kilitlenmiş bir cephesi vardır ki, burada zaman işlemez, isimler birbirini yenemez ve harita, iki farklı gerçekliğin aynı anda, aynı saniyede ve aynı koordinatlarda yaşandığı bir şizofreni merkezine dönüşür. Aynı toprağın, üzerinde yaşayan iki farklı düşman halk tarafından aynı anda iki farklı isimle çağrıldığı, her bir ismin diğerinin varlığını inkar ettiği ama ikisinin de o toprağı terk edemediği bu çift isimli şehirler, dünya üzerindeki en gerilimli, en yorucu ve psikolojik olarak en yıpratıcı coğrafyalardır. Bu şehirlerde isim, sadece bir iletişim aracı veya yön bulma kılavuzu değil; nefes aldığınız her an, konuştuğunuz her saniye, bindiğiniz her otobüste veya adresini yazdığınız her mektupta tarafınızı, inancınızı, atalarınızı ve siyasi ideolojinizi açıkça ilan etmek zorunda kaldığınız acımasız birer şibbolettir. İki ismin tek bir bedende amansızca savaştığı bu linguistik arafın dünyadaki en kusursuz, en kanlı ve felsefi olarak en derin örneği, Kuzey İrlanda’nın o puslu, yağmurlu ve duvarlarla çevrili kadim şehri; Katoliklerin Derry, Protestanların ise Londonderry dediği o paramparça mekandır.
Bu şehrin sokaklarında yürürken, havadaki gerilimin sadece fiziksel barikatlardan, duvarlara çizilmiş devasa siyasi duvar resimlerinden (mural) veya geçmişin kurşun izlerinden kaynaklanmadığını çok net bir şekilde hissedersiniz. Asıl gerilim, görünmezdir; dudakların arasında, insanların gırtlağında ve kelimelerin seçiliş biçiminde gizlidir. Bu şehirde bir yabancıya saati sormak, bir mağazadan ekmek almak veya sadece “Nereye gidiyorsun?” sorusuna cevap vermek bile devasa bir politik mayın tarlasında yürümek demektir. Çünkü o şehre atıfta bulunurken kullanacağınız kelimenin başındaki o altı harflik “London” ön eki, sizin hangi kilisede dua ettiğinizi, İngiliz monarşisine mi yoksa birleşik ve bağımsız bir İrlanda Cumhuriyeti’ne mi sadık olduğunuzu, tarihsel olarak sömürgeci mi yoksa sömürülen mi olduğunuzu tek bir nefeste karşı tarafa ifşa eder. İngilizce konuşulan dünyada, hatta belki de tüm yeryüzünde, tek bir kelimenin, bir ismin önüne eklenen veya ondan esirgenen bir ön ekin insan hayatını bu kadar doğrudan etkilediği, bu kadar net bir düşmanlık veya aidiyet çizgisi çektiği başka bir örnek bulmak neredeyse imkansızdır.
Bu derin yarılmayı ve ismin içindeki o kanlı fay hattını anlayabilmek için, kelimelerin etimolojik köklerine ve o köklerin üzerine dökülen imparatorluk betonuna bakmamız gerekir. Şehrin orijinal, kadim ve toprağa kök salmış adı İrlanda dilinde (Keltçe/Gaelic) “Doire” veya tam adıyla “Doire Colmcille”dir. Doire, kelime anlamı olarak “meşe koruluğu” demektir. Colmcille ise altıncı yüzyılda bu meşe ormanının içine manastırını kuran, o toprakların koruyucu azizinin adıdır. Yani kelimenin özü, doğaya, ağaca, toprağın kendi bitki örtüsüne ve o doğanın içine usulca yerleşmiş kadim bir dini bilgeliğe dayanır. Yüzyıllar boyunca bu isim, İrlanda dilinden İngilizce fonetiğe yavaş yavaş “Derry” olarak geçmiş ve adadaki yerel Katolik halkın, o toprağın asıl sahiplerinin kendi evlerini çağırma biçimi olmuştur. Derry ismi, meşe ağaçlarının rüzgardaki hışırtısını, İrlanda’nın o yeşil, melankolik ve derin tarihini içinde barındıran organik bir fısıltıdır.
Ancak on yedinci yüzyılın başlarında, İngiliz sömürgeciliği (Plantation of Ulster) bu topraklara demir attığında, adanın kuzeyindeki o isyankar Katolik İrlandalıları ehlileştirmek, o toprakları sonsuza dek Britanya İmparatorluğu’nun sadık bir parçasına dönüştürmek için muazzam bir demografik ve linguistik mühendislik projesi başlattı. İngiltere Kralı I. James, İskoçya’dan ve İngiltere’den getirdiği sadık Protestan yerleşimcileri bu topraklara yerleştirirken, aynı zamanda Londra’nın o devasa zenginliğe sahip esnaf ve ticaret localarına (Livery Companies) bu şehrin yeniden inşası ve finansmanı için imtiyazlar verdi. Londra’dan gelen bu para, askerler ve taş ustaları, şehrin etrafına bugün hala ayakta duran o devasa ve aşılmaz surları inşa ettiler. Surlar, sadece fiziksel bir savunma hattı değil, aynı zamanda sömürgeci gücün adadaki mutlak iktidarının sembolüydü. İşte bu yeniden inşa sürecinin ve Londra sermayesinin toprağa nüfuz etmesinin bir bedeli, bir mülkiyet ilanı olarak 1613 yılında Kraliyet Fermanı ile şehrin adına o altı harflik emperyal mühür vuruldu: Şehrin adı resmi olarak Londonderry yapıldı.
Daha önceki bölümlerde “Yeni” ön ekinin nasıl bir hafıza silgisi olarak kullanıldığını tartışmıştık. Ancak burada “Yeni” gibi masum görünen bir sıfat değil, doğrudan doğruya imparatorluğun kalbinin, başkentin isminin, yerel ismin tam kalbine saplanması söz konusudur. Londonderry kelimesindeki o “London” kısmı, bir şehre isim vermekten çok, o şehrin boynuna takılmış emperyal bir tasmadır. İngiliz aklı, o meşe koruluğunu temsil eden Derry kelimesini tamamen silip atmamış, onu kendi başkentinin isminin arkasına takarak bir tür köle-efendi ilişkisini gramatik olarak sabitlemiştir. Bu isimlendirme eylemi, adadaki İngiliz varlığının, Protestan kimliğinin ve Kraliyet’e olan sarsılmaz sadakatin harflere dökülmüş halidir. Bir Protestan “Londonderry” dediğinde, aslında o surları inşa eden atalarını onurlandırır, kendini Londra’nın bir uzantısı olarak konumlandırır ve o topraklarda yüzlerce yıldır var olan İrlanda aidiyetini kendi iktidarının altında ezilmiş bir tebaa olarak görür. Kelime, onlar için bir kuşatma altındaki kalenin, sadakatin ve Britanya kimliğinin kalesidir.
Bu iki kelimenin, Derry ve Londonderry’nin aynı harita üzerinde, aynı dar sokaklarda ve aynı yağmurun altında karşı karşıya gelmesi, sadece dilbilimsel bir eşanlamlılık değil, kelimenin tam anlamıyla bir soğuk savaştır. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında, Kuzey İrlanda’yı kan gölüne çeviren ve tarihe “The Troubles” (Sorunlar) olarak geçen o karanlık yıllarda, bu isim meselesi sadece bir tartışma konusu değil, doğrudan doğruya bir ölüm kalım meselesi haline gelmiştir. Katolik ve İrlanda milliyetçisi (Cumhuriyetçi) halk için “Londonderry” kelimesi, dillerini dağlayan bir ateştir; bu kelimeyi telaffuz etmek, kendi işgallerini kendi sesleriyle onaylamak, emperyalizme boyun eğmek demektir. Onlar için şehir her zaman Derry olmuştur ve Derry kalacaktır. Savaşın en yoğun olduğu dönemlerde, İrlanda Cumhuriyet Ordusu (IRA) militanları veya sivil Katolikler, sokak tabelalarındaki “London” kelimelerini boyalarla karalamış, trafik levhalarını tahrip etmiş, haritalardaki o emperyal eke karşı mürekkeple ve spreyle adeta bir gerilla savaşı yürütmüşlerdir. O boyanmış, kazınmış veya üzeri çizilmiş tabelalar, aslında o toprağın altında yatan fay hattının en sarsıcı görsel kanıtlarıdır.
Buna karşılık, İngiliz devletine bağlı Birlikçiler (Unionist/Loyalist) ve Protestanlar için o “London” ön ekini söylemekten imtina etmek, devlete isyan etmek, terörizme boyun eğmek ve kendi İngiliz kimliklerine ihanet etmekle eşdeğerdir. Onlar için şehrin adından London’ı atmak, şehrin etrafındaki o kadim surları yıkıp şehri düşmana teslim etmekle aynı psikolojik çöküşü ifade eder. Bu iki uzlaşmaz inanç, aynı şehrin içinde birbirine görünmez duvarlarla örülmüş mahallelerde yaşamaya devam ederken, kelimeler de bu duvarların üzerine çekilmiş dikenli tellere dönüşmüştür.
Kendi düşünsel penceremden bu manzaraya baktığımda, böyle bir şehirde yaşamanın insan zihni üzerinde yarattığı o muazzam ağırlığı, o sürekli tetikte olma halini hayal etmekte bile zorlanıyorum. Düşünün ki, bir otobüs terminaline veya tren istasyonuna gidiyorsunuz ve bilet isteyeceksiniz. Gişedeki memurun hangi mezhepten, hangi siyasi görüşten olduğunu bilmiyorsunuz. Bilet isterken “Londonderry” derseniz ve memur Katolikse, ona doğrudan bir hakaret etmiş, onu kendi ülkesinde aşağılamış olursunuz ve anında soğuk, düşmanca bir sessizlikle veya kötü bir muameleyle karşılaşırsınız. Yok eğer “Derry” derseniz ve memur sıkı bir Protestansa, bu kez sizi bir Cumhuriyetçi isyancı, bir devlet düşmanı olarak mimler. İnsanlar sırf bu kelime tuzağına düşmemek için yepyeni kaçış stratejileri geliştirmek zorunda kalmışlardır. Şehre yönelen otobüslerin önündeki dijital tabelalarda genellikle şehrin iki ismi de dönüşümlü olarak yazılır veya İngiliz yayın kuruluşu BBC gibi resmi kurumlar, haber bültenlerinde tarafsız kalabilmek için akıl almaz dil taklaları atarlar. Bir haber bülteninde spiker, haberin başında şehrin resmi adı olan “Londonderry” diyerek devlete olan yasal sorumluluğunu yerine getirir, ancak haberin devamında “Derry” diyerek yerel halkın hassasiyetini dengelemeye çalışır. Bu, dilin nasıl bir cambaz ipine, gazeteciliğin ise nasıl bir mayın temizleme operasyonuna dönüştüğünün en trajikomik örneğidir.
Halk arasında bu kelime savaşı o kadar yorucu, o kadar tüketici bir hale gelmiştir ki, insanlar günlük hayatlarında bu politik kimlik beyanından kaçmak için şehre tamamen farklı, tarafsız sıfatlarla seslenmeye başlamışlardır. “Foyle Nehri’nin yanındaki şehir”, “Surlu Şehir” (The Walled City) veya sadece “Kuzeybatıdaki şehir” gibi tanımlamalar, o altı harfli kelimenin yarattığı şiddetten kaçmak isteyen sıradan vatandaşların dillerine sığındıkları barınaklardır. İnsanın kendi doğduğu şehre sadece adıyla seslenemeyip onu betimleyerek anlatmak zorunda kalması, kimliğin kelimeler tarafından nasıl rehin alındığının en hüzünlü kanıtıdır.
Fakat tarihin o karanlık koridorlarında bazen mizah, barışın ve sağduyunun en keskin silahı olarak ortaya çıkar. Kuzey İrlanda’daki bu bitmek bilmeyen isim savaşı, 1980’lerde ve 90’larda o bölgenin yetiştirdiği en zeki ve en efsanevi radyoculardan biri olan Gerry Anderson’ın dilinde tamamen yepyeni, absürt ama bir o kadar da iyileştirici bir forma bürünmüştür. Anderson, kendi radyo programında her iki tarafın da fanatizminden o kadar bıkmıştı ki, bu şizofrenik dil savaşını bitirmek, en azından bu durumla alay ederek gerilimi düşürmek için harika bir icada imza attı. Yazılı basında ve resmi evraklarda bu iki ismi birbirinden ayırmak veya yan yana yazmak için mecburen kullanılan “/” (eğik çizgi, İngilizcede “stroke” veya “slash”) sembolüne odaklandı. Yayınlarında şehirden bahsederken “Derry/Londonderry” yerine, doğrudan doğruya o ortadaki noktalama işaretini okumaya, şehre “Stroke City” (Eğik Çizgi Şehri veya Çizgi Şehir) demeye başladı.
“Stroke City” kavramı, ilk duyulduğunda sadece zekice bir radyo şakası, kara mizahın sıradan bir örneği gibi gelebilir. Ancak semiyolojik ve felsefi olarak bu isimlendirme, dünya diplomasi ve haritacılık tarihindeki en muazzam sivil müdahalelerden biridir. Anderson, iki uzlaşmaz ismin ortasında duran, o ince, eğik ve sessiz noktalama işaretine ses vererek, aslında her iki tarafın da isimlerini iptal etmiş, koca bir şehri sadece bir noktalama işaretine indirgemiştir. Bu eylem, milliyetçiliğin ve fanatizmin o kaskatı kelimelerinin içini boşaltan, onların ciddiyetiyle alay eden ve “Sizin kelimeleriniz uğruna ölmeye değmez, siz aslında sadece bir eğik çizginin iki tarafındaki inatçı aynalarsınız” diyen sivil bir barış manifestosudur.
Haritalardaki o “/” (Eğik Çizgi) sembolü, bazen silahların susmasını sağlayan barışçıl bir diplomasi aracı olabilir mi? Bence bu sembol, insanlığın bulabildiği en mucizevi, en pragmatik ve aynı zamanda en hüzünlü diplomatik araçtır. Bir haritada, bir devletin isminde veya bir şehrin tabelasında eğik çizgi gördüğünüzde, orada kelimelerin savaşıp birbirini yenemediğini, orduların veya ideolojilerin kesin bir zafer kazanamadığını ve en nihayetinde gerçeğin ikiye bölündüğünü anlarsınız. Eğik çizgi, dilbilgisi dünyasının tarafsız bölgesi, harita üzerindeki Demilitarize Bölgedir (DMZ). Savaşan iki ismin arasına çekilmiş bir siper, bir ateşkes hattıdır.
Eğik çizginin felsefi doğası muazzamdır. Bir tire (-) veya bir bağlaç (ve/and) gibi iki şeyi birbiriyle bütünleştirmez, onları tek bir bedende eritmez. Eğik çizgi, iki ismin de aynı anda var olduğunu ama birbirlerine asla dokunmadıklarını, birbirlerine asla karışmadıklarını ilan eder. O çizgi, hem bir sınır duvarı hem de bir aynadır. Derry ve Londonderry’yi bir eğik çizgiyle ayırdığınızda, her iki tarafın gerçeğini de resmiyete dökmüş, ancak ikisinin birbiri üzerindeki mutlak iktidarını da ellerinden almış olursunuz. Çizgi, taraflara şunu söyler: “Sen haklısın, ama karşındaki de en az senin kadar haklı.” Mutlakiyetçi ideolojiler için bu kabul edilemez bir yenilgidir, çünkü fanatizm “veya” bağlacını sever; ya Derry olacaktır ya da Londonderry. Oysa diplomasi ve barış, eğik çizginin o hem/hem de diyen, çelişkileri bağrında taşıyan gri alanında yeşerir.
Dünya üzerinde eğik çizginin diplomasi aracı olarak kullanıldığı başka coğrafyalar da vardır. Belçika’da Brüksel’in “Bruxelles/Brussel” olarak Fransızca ve Flamanca isimleriyle yan yana yazılması, o ülkeyi parçalanmaktan kurtaran o hassas dilsel terazinin sonucudur. İsviçre’nin iki dilli şehri Biel/Bienne, İspanya’nın Bask bölgesindeki Donostia/San Sebastian veya Vitoria/Gasteiz gibi şehirler, bu noktalama işaretinin yarattığı o soğuk ama barışçıl ateşkesin gölgesinde yaşarlar. Bu şehirlerde eğik çizgi, farklı dillerin ve kültürlerin birbirini yok etmeden, birbirlerini asimile etmeden aynı harita üzerinde var olabilmesinin formülüdür. Silahlar konuştuğunda haritalar tek renge boyanır; ancak silahlar sustuğunda ve barış masasına oturulduğunda, haritaların üzerine o ince, siyah eğik çizgiler düşmeye başlar.
Ancak Derry/Londonderry örneğindeki o eğik çizgi, sıradan bir iki dillilik meselesi değildir. Brüksel veya İsviçre şehirlerinde farklı diller konuşan iki halk, aynı şehrin farklı dillerdeki karşılıklarını kullanırlar, ancak aralarında kan davası yoktur. Kuzey İrlanda’daki çizgi ise doğrudan doğruya dökülen kanın, bombalanan binaların ve yüzlerce yıllık bir düşmanlığın üzerine çekilmiş bir çizgidir. Bu yüzden o çizgi çok daha ağır, çok daha kırılgandır. O çizgi, barışı sağlamış mıdır? Eğik çizgi, sorunları temelinden çözmez; o sadece kanamayı durduran, yarayı açık tutan ama mikrop kapmasını engelleyen bir turnikedir. Şehrin gerçek kimliği konusunda nihai bir karar verilmemiştir. Ne İrlanda milliyetçileri Derry adını İrlanda anayasasına tek mutlak isim olarak yazdırabilmiş, ne de Birlikçiler Londonderry adını herkesin gırtlağına zorla sokabilmiştir.
Eğik çizgi, bir kabullenişin işaretidir. “Seni ikna edemiyorum, sen de beni ikna edemiyorsun, o halde birbirimizi öldürmek yerine bu kağıt üzerindeki minik çizginin iki tarafında kendi gerçeğimizle yaşamaya devam edelim” demektir. Bu, insanlık için hem büyük bir erdem hem de büyük bir çaresizliktir. Kendi evinizde bile mutlak bir tanıma sahip olamamak, her gün o eğik çizginin varlığıyla kendi haklılığınızın göreceli olduğunu hatırlamak, zor bir varoluş biçimidir. Ancak alternatifinin, yani o çizginin silinip tek bir ismin kanla yazılmasının yarattığı o karanlık dehlizleri Kuzey İrlanda halkı çok iyi bildiği için, bu noktalama işaretine sımsıkı sarılmışlardır.
Sonuç olarak, çift isimli bu şehirlerin politik gerilimi, haritaların asla masum ve sessiz kağıt parçaları olmadığını bize bir kez daha, ürpertici bir netlikle kanıtlar. Haritalar, orduların çekildiği yerlerde kelimelerin savaşmaya devam ettiği arenalardır. Londonderry kelimesinin içindeki o altı harf, dünyanın en güçlü imparatorluklarından birinin mirasını taşırken; Derry kelimesi, o imparatorluğa asla boyun eğmemiş, meşe ormanlarının ve kadim manastırların direnişini sembolize eder. Bu iki kelime birleşemez, eriyemez, birbirinin yerine geçemez. Sadece, kılıçların yerini kalemlerin aldığı o barış anlarında, aralarına çekilen o incecik bir eğik çizginin gölgesinde soluklanırlar. “Stroke City” efsanesi, bir şehrin kendi isim krizini mizahla, sivil bir itaatsizlikle ve noktalama işaretlerinin o tuhaf felsefesiyle nasıl aşmaya çalıştığının, insanın kelimelerin tahakkümünden kaçmak için yine kelimelerin arasındaki boşluklara nasıl sığındığının muazzam bir kanıtıdır. İsimler bazen yaralar, bazen köleleştirir; ancak bazen de, o iki ismin arasına konan küçük bir çizgi, insanlığın o derin uçurumdan aşağı düşmesini engelleyen yegane halat oluverir. Eğik çizgi, kelimelerin bittiği yerde başlayan o sessiz diplomasinin, harita üzerindeki en görkemli, en mütevazı ve en hayat kurtarıcı kahramanıdır.
BÖLÜM 22: Popülerlik ve Çevrilebilirlik Orantısı (Kahramanmaraş Örneği)
Daha önce imparatorlukların isimlendirme pratiklerini, ticaretin kelimeleri nasıl yonttuğunu ve ideolojilerin haritalar üzerinde nasıl acımasız ameliyatlar yaptığını incelemiştik. Bütün bu süreçlerde, ismin değişimi her zaman bir gücün, bir temasın veya bir çatışmanın sonucuydu. Ancak haritaya biraz daha uzaktan, daha sakin ve istatistiksel bir gözle baktığımızda, coğrafi isimlendirmelerin kaderini belirleyen çok daha temel, adeta matematiksel bir yasanın işlediğini fark ederiz: Popülerlik ve çevrilebilirlik orantısı. Bu yasa, bir şehrin dünya sahnesindeki şöhreti ile o şehrin isminin kendi orijinal fonetiğini koruyabilme kapasitesi arasında mutlak bir ters orantı olduğunu fısıldar. Bir şehir ne kadar tanınıyorsa, ne kadar çok ziyaret ediliyorsa, hakkında ne kadar çok savaşılıp ne kadar çok ticaret yapılıyorsa, ismi o kadar çok parçalanır, o kadar çok yabancılaşır ve o kadar çok farklı dile kendi kurallarıyla tercüme edilir. Buna karşılık, bir şehir dünya tarihinin o büyük fırtınalarından ne kadar uzak kalmışsa, küresel sermayenin ve imparatorlukların menzilinin ne kadar dışındaysa, ismi de o kadar saf, o kadar el değmemiş ve o kadar “kendisi” olarak kalır. “Roma” kelimesinin her dilde bambaşka bir kimliğe bürünürken, “Kahramanmaraş” veya “Nottingham” gibi isimlerin dünya dillerinde fonetik birer buzdağı gibi kaskatı ve değişmeden kalması, kelimelerin popülerlik karşısında verdiği bu varoluşsal sınavın en muazzam kanıtıdır.
Tarihin o kadim ve kibirli başkenti Roma’yı ele alalım. Roma, sadece İtalya yarımadasındaki bir şehir değildir; o, Batı medeniyetinin beşiği, Katolik kilisesinin kalbi, binlerce yıllık bir imparatorluğun merkezi ve dünyanın bütün yollarının çıktığı o efsanevi düğüm noktasıdır. Dünyadaki hemen her dil, her millet ve her kültür, tarihinin bir noktasında Roma ile fiziksel, dinsel veya entelektüel bir temasa girmek zorunda kalmıştır. Ve insan zihni, temas ettiği, önemsediği ve kendi hayatında bir ağırlığı olan her şeye kendi gırtlağıyla, kendi kelimeleriyle seslenmek ister. Bu devasa popülerlik, Roma’nın ismini adeta küresel bir yağmaya açmıştır. İtalyanların o yuvarlak ve melodik “Roma”sı, Fransızların genizden gelen “Rome”una, İngilizlerin kapalı ve tok “Rome”una, Almanların “Rom”una ve hatta Lehlerin (Polonyalıların) o bambaşka bir fonetik evrene ait olan “Rzym” kelimesine dönüşmüştür. Roma, o kadar çok dilde, o kadar çok konuşulmuştur ki, kelime adeta dilden dile geçerken sürtünmeden dolayı aşınmış, her milletin kendi dilbilgisi kurallarına göre yeniden yonttuğu ortak bir mülke dönüşmüştür. Bir şehrin isminin çevrilmesi, o şehrin dünya tarihindeki “herkesliğinin” bir bedelidir. Popülerlik, kelimenin orijinal kimliğini yutan devasa bir kara deliktir; herkes size seslenmek istediğinde, artık kendi gerçek adınızı duyamaz hale gelirsiniz.
Ancak yönümüzü Anadolu’nun güneyine, Torosların eteklerine, tarih boyunca daha çok kendi yerel dinamikleriyle, kendi tarımsal veya bölgesel döngüleriyle var olmuş Kahramanmaraş’a çevirdiğimizde, manzara tamamen değişir. Kahramanmaraş, fonetik ve morfolojik olarak Batılı veya yabancı bir gırtlak için telaffuzu son derece zor, uzun ve köşeli bir kelimedir. İçinde art arda gelen “a” ünlüleri, boğazdan gelen sert bir “h” harfi, titrek bir “r” ve Batı dillerinin çoğunda tek bir harfle kolayca karşılanamayan “ş” sesi barındırır. Üstelik bu isim, anlamsal olarak da ikiye bölünmüştür: Şehrin kadim adı olan “Maraş” kelimesinin önüne, 1973 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Kurtuluş Savaşı’ndaki yerel direniş onuruna eklenen “Kahraman” sıfatı getirilmiştir. Daha önceki bölümlerde dillerin şeffaf sıfatları çevirmeye ne kadar meyilli olduğunu tartışmıştık (“New York”un İspanyolcada “Nueva York” olması gibi). Eğer o kural her yerde mutlak bir şekilde işleseydi, bugün İngilizlerin bu şehre “Heroic Marash”, Fransızların “Marache Héroïque”, Almanların ise “Heldenhaftes Marasch” demesi gerekirdi. Zira ortada çevrilmeye çok müsait, anlamsal olarak tamamen şeffaf bir sıfat ve fonetik olarak telaffuzu çok zor bir birleşik kelime vardır. Ancak dünyanın hiçbir dili bu zahmete girmez. Küresel haritalarda, yabancı haber bültenlerinde veya diplomatik yazışmalarda bu şehir kaskatı, olduğu gibi, bütün o zorlu fonetiğiyle “Kahramanmaraş” olarak yazılır ve okunmaya çalışılır.
Peki, diller neden Roma’yı paramparça edip kendi yapılarına uydururken, Kahramanmaraş’ı bu kadar dokunulmaz kılmışlardır? Bu durum, o şehre duyulan derin bir saygının, onun fonetik bütünlüğünü koruma arzusunun veya yerel kimliğine hürmet edilmesinin bir sonucu mudur? Ne yazık ki hayır. İsimlendirme sosyolojisinde, dokunulmazlık çoğu zaman saygının değil, umursamazlığın bir yan ürünüdür. Bir şehrin yabancı bir dil tarafından çevrilmesi, o dile asimile edilmesi, o şehir için harcanan mesainin, ona duyulan ilginin ve o şehirle kurulan yoğun ilişkinin bir kanıtıdır. İnsanlar, her gün ticaret yaptıkları, her gün haberlerini okudukları, kitaplarında anlattıkları veya ordularını gönderdikleri yerlerin isimlerini kendi dillerinin konfor alanına çekmek isterler. Ancak Kahramanmaraş, küresel kapitalizmin, uluslararası diplomasinin veya dünya edebiyatının o devasa ve gürültülü merkezlerinden biri değildir. Yabancı bir kültürün, bu şehrin adını kendi diline uyarlaması, ona yeni bir fonetik elbise dikmesi veya başındaki sıfatı kendi diline çevirmesi için ortada hiçbir pragmatik neden, hiçbir ticari veya edebi motivasyon yoktur. İlgi eksikliği, ismin orijinal halini koruyan en kalın, en sarsılmaz zırhtır.
Bu zırh, sadece Doğu’ya veya Anadolu’ya özgü bir durum da değildir; Batı’nın kendi içindeki hiyerarşilerinde de aynı yasa işler. İngiltere’nin Nottingham şehrini düşünün. Nottingham, İngiliz tarihi ve efsaneleri (Robin Hood) açısından son derece bilinen, köklü ve karakteristik bir şehirdir. Ancak Nottingham, hiçbir zaman bir Londra, bir Paris veya bir Venedik olmamıştır. Dünya ticaretinin kalbi o sokaklarda atmamış, küresel antlaşmalar o şehrin salonlarında imzalanmamış, farklı milletlerin orduları o şehri ele geçirmek için yüzyıllar süren savaşlar vermemiştir. Sonuç olarak Fransızca, Londra’yı “Londres” yaparak asimile ederken, Nottingham kelimesine hiç dokunmamıştır. İspanyolca, Edinburgh’u “Edimburgo” yaparken Nottingham’ı olduğu gibi bırakmıştır. Çünkü bir dili konuşan kitlenin kolektif zihni, günlük hayatında sürekli tekrarlamadığı, sürekli muhatap olmadığı bir kelimeyi dönüştürme zahmetine girmez. Dönüşüm, enerjinin ve sürtünmenin olduğu yerde gerçekleşir. Eğer bir kelime küresel dillerin o akıntılı nehrine atılmıyorsa, kenardaki bir gölette duruyorsa, üzerindeki hiçbir pürüz aşınmaz, taşlar olduğu gibi keskin kalır.
Bu noktada karşımıza muazzam ve melankolik bir ontolojik paradoks çıkar. Bir şehrin, ismini kendi atalarının koyduğu gibi, kendi yerel halkının gırtlağından çıktığı en saf, en bozulmamış haliyle dünya haritasında görebilmesi, bir bakıma tarihsel bir yalnızlığın, küresel sahneden dışlanmışlığın bir itirafıdır. Kahramanmaraşlı bir insan, dünya haritasını açtığında kendi şehrinin adını hiçbir harfi değişmeden, tam da kendi yazdığı gibi gördüğünde bununla gurur duyabilir. Ancak bu gururun hemen ardında yatan gerçek, dünyanın o şehri kendine ait kılmak isteyecek kadar “önemsemediğidir”. Asimile olmak için önce arzulanmak gerekir. Şehrinizin adının küresel diller tarafından yağmalanmaması, sizin küresel sofrada bir ana yemek olmadığınızın linguistik kanıtıdır. Saf kalmak, el değmemiş kalmak, coğrafi isimlendirmeler dünyasında bir zaferden çok, bir izolasyon belgesidir.
Diğer yandan, Roma, Londra, Paris, İstanbul veya Kudüs gibi şehirlerin sakinleri, kendi şehirlerinin adını yabancıların ağzında sürekli parçalanmış, yamulmuş ve bambaşka seslere dönüşmüş olarak duyarlar. Bu durum başlangıçta bir kimlik kaybı, bir yabancılaşma gibi algılanabilir. Ancak bu fonetik yağma, aynı zamanda o şehirlerin ne kadar ebedi, ne kadar merkezi ve insanlık tarihi için ne kadar vazgeçilmez olduğunun en görkemli madalyasıdır. Şehrinizin isminin değiştirilmesi, dünyanın o şehre ödediği bir tür saygı ve aidiyet vergisidir. Bir Fransız “Londres” diyerek veya bir İtalyan “Parigi” diyerek aslında o şehre şunu söylemektedir: “Sen o kadar önemlisin ki, senin varlığını kendi dilimin, kendi ruhumun dışında tutamam. Seni kendi dilime uydurmak zorundayım çünkü sen benim dünyamın da bir parçasısın.” Popülerlik, ismin feda edilmesi karşılığında kazanılan bir evrenselliktir.
Günümüzün küreselleşen ve dijitalleşen dünyasında bu orantı, eskisinden çok daha farklı ve donuk bir evreye girmiştir. Geçmiş yüzyıllarda diller, coğrafyaları birbirlerinden daha yalıtılmış bir şekilde tecrübe ediyor ve her karşılaştıkları yeni şehri yavaş yavaş, yüzyıllar içinde kendi fonetiklerine uyduruyorlardı. Ancak bugün, anlık iletişimin, internet haritalarının ve İngilizcenin küresel bir standart belirleyici olmasının getirdiği bir “isimlendirme donması” yaşanmaktadır. Bugün dünyanın ücra bir köşesinde yeni bir maden şehri kurulsa veya küçük bir kasaba aniden küresel bir teknoloji merkezine dönüşse bile, diller artık o yeni ismi alıp kendilerine göre çevirme refleksini büyük ölçüde kaybetmişlerdir. Kahramanmaraş veya Nottingham gibi şehirlerin isimleri, modern çağın bu dijital ve standartlaştırıcı matbaasında orijinal halleriyle dondurulmuşlardır. Yabancı bir haber spikeri, Kahramanmaraş kelimesini telaffuz ederken zorlanır, heceleri yutar, sesi çatallaşır ama yine de o kelimeyi söylemeye çalışır; çünkü artık bir ismin yerelleştirilmesi (lokalizasyon), uluslararası standartlaşmanın ve küresel medya dilinin kurallarına aykırıdır. Küreselleşme, yerel isimleri koruyor gibi görünürken aslında dillerin o doğal sindirim mekanizmasını felç etmiştir.
Bu durum, isimlerin ve kimliklerin geleceği açısından devasa bir felsefi soru işaretidir. Çevrilemeyen, dönüştürülemeyen, diller arası bir köprü kurulamayan isimler, o dillerin içinde her zaman yabancı, her zaman eğreti duran birer yabancı madde olarak kalmaya mahkum mudurlar? Kahramanmaraş kelimesi, bir İngilizcenin veya Fransızcanın cümlesi içine girdiğinde, o dillerin akışını bozan, asimile edilememiş bir taş parçası gibi durur. Bu taş parçası şehrin yerel gururunu korur ancak şehrin o yabancı dilde “içselleştirilmesini” engeller. Oysa “Florence” veya “Rome”, o dillerin içinde yağ gibi kayan, o dillerin kendi malı olmuş kelimelerdir. Kendi düşünsel düzlemimde bunu şuna benzetiyorum: Asimile edilmemiş isimler, bir yabancının evine dışarıdaki çamurlu ayakkabılarıyla girmesine benzer; ev sahibi o ayakkabıları çıkaramaz, kişiye saygı duyar ama evin kirlenmesinden de rahatsız olur. Oysa çevrilmiş, o dilin fonetiğine uydurulmuş isimler, ev sahibinin kendi terliklerini giymiş, ocağın başına oturmuş misafirler gibidir.
Bir şehrin isminin korunmasını sağlayan o ilgi eksikliği zırhı, aynı zamanda o şehrin küresel hafızada taşıdığı ağırlığın sınırlarını da çizer. İsimler, sadece ne olduklarıyla değil, başkaları tarafından ne kadar bükülebildikleriyle de tarihteki yerlerini alırlar. Haritalarda bütün saflığıyla, bütün köşeleriyle ve bütün yerelliğiyle duran o isimlere bakarken, onların bu el değmemişliğini bir zafer olarak okuyabiliriz; ancak bilmeliyiz ki bu zafer, insanlık tarihinin o büyük, gürültülü ve asimile edici kervanlarının o şehre hiç uğramamış olmasının sessiz bir bedelidir. Popülerliğin ateşinde yanıp kül olan ve her dilde farklı bir sese dönüşen isimler ise, varoluşlarını kaybetmiş gibi görünseler de aslında dünyanın bütün dillerine dağılarak ölümsüzleşmişlerdir. İsminizi korumak istiyorsanız yalnız kalmalısınız; ancak dünyada iz bırakmak istiyorsanız, isminizin dillerin o acımasız dişlilerinde öğütülmesine, parçalanmasına ve bambaşka seslere dönüşmesine razı olmalısınız. Coğrafi isimlendirme oyununun en kesin, en adil ve en trajik kuralı budur.
BÖLÜM 23: Edebiyat ve Sanatın İsimlere Etkisi
İnsanlığın haritalar üzerindeki iktidar oyununu, sömürgeci kılıçların isim silme operasyonlarını ve ideolojilerin tabela savaşlarını incelerken coğrafyayı hep sert güçlerin bir alanı olarak gördük. Ancak bir şehrin, bir nehrin veya bir bölgenin dünya dillerindeki kaderini belirleyen güç her zaman ordular, tacirler veya bürokratlar değildir. Bazen tek bir şairin dizesi, bir oyun yazarının trajedisi veya bir romancının kurguladığı hayali bir evren, binlerce yıllık gerçek bir coğrafyanın ismini diller arası dolaşıma sokmakta devasa bir donanmadan daha etkili olabilir. Edebiyat ve sanat, haritacılığın estetik ve duygusal laboratuvarıdır. Bir isim, edebi bir metnin içinde yankılandığında artık sadece bir koordinat değil, bir duygu durumu, bir arketipler bütünü ve kolektif bir imge haline gelir. Bu durum, coğrafi isimlerin diğer dillere yerleşmesinde “yumuşak güç” dediğimiz olgunun en saf halini temsil eder.
Shakespeare gibi devasa bir figürün dünya dilleri ve coğrafi algı üzerindeki etkisi bu bağlamda sarsıcıdır. Shakespeare’in oyunları, dönemin İngiliz halkı için uzak ve egzotik olan İtalyan veya Danimarka şehirlerini sadece sahneye taşımakla kalmamış, bu şehirlerin isimlerini İngilizcenin ve dolayısıyla küresel bir dilin fonetik hafızasına kalıcı olarak kazımıştır. “Venedik Taciri” veya “Othello” dendiğinde Venedik, artık sadece Adriyatik kıyısındaki bir ticaret limanı değildir; o, ihanetin, aşkın ve ticaretin şiirselleşmiş ismidir. Shakespeare, İtalyan şehirlerinin isimlerini İngilizceye aktarırken bazen onları olduğu gibi bırakmış, bazen de İngiliz kulağına hoş gelecek şekilde estetik bir müdahalede bulunmuştur. Verona, Padova, Venedik gibi isimler onun kaleminde öyle bir tını kazanmıştır ki, bugün dünyanın dört bir yanındaki insanlar bu şehirlere gittiklerinde aslında gerçek bir coğrafyayı değil, Shakespeare’in yarattığı o hayali atmosferi ararlar. Edebiyat, ismi topraktan koparıp zihne eker; toprak değişse de zihindeki o edebi isim her zaman taze kalır.
Cervantes’in “Don Kişot”u da benzer bir dilsel ve coğrafi hegemonya kurar. La Mancha bölgesi, İspanya’nın ortasında tozlu ve nispeten kurak bir düzlükken, Cervantes’in bu ismi eserinin başlığına ve kahramanının kimliğine mühürlemesiyle birlikte dünya dillerinin ortak mirasına dönüşmüştür. Bugün “La Mancha” dendiğinde bir Japon’un veya bir Türk’ün zihninde canlanan imge, o bölgenin jeolojik yapısı değil, yel değirmenlerine karşı savaşan mahzun bir şövalyenin yarattığı romantizmdir. Sanat, coğrafi ismi “anlamsal bir markaya” dönüştürür. Bir şehrin veya bölgenin ismi, edebi bir başarıyla taçlandığında diğer diller o ismi çevirmek veya değiştirmek yerine, o edebi derinliği korumak adına orijinaline (veya o metnin ulaştığı fonetik forma) sadık kalma eğilimi gösterirler. Bu, sanatın isme kazandırdığı dokunulmazlık zırhıdır.
Ancak edebiyatın haritacılıkla olan en derin ve gizemli ilişkisi, tamamen hayali olan şehirlerin ve dünyaların isimlendirilme sürecinde karşımıza çıkar. Gabriel García Márquez’in Macondo’su veya J.R.R. Tolkien’in Orta Dünya şehirleri (Minas Tirith, Rivendell gibi), dilbilimsel olarak sanki binlerce yıllık gerçek birer ekzonimmiş gibi inşa edilirler. Bu yazarlar, hayali bir mekana isim verirken rastgele harf dizilimleri kullanmazlar; aksine, o ismin o coğrafyanın ruhunu, tarihini ve diller arası geçişkenliğini yansıtmasını sağlarlar. Tolkien örneğinde gördüğümüz üzere, yazar önce dilleri (Quenya, Sindarin) icat etmiş, sonra bu dillerin birbirleriyle olan etkileşiminden coğrafi isimleri türetmiştir. Bu durum, bizim gerçek dünyada incelediğimiz “Endonim” ve “Ekzonim” savaşlarının kurgusal bir simülasyonudur. Bir Elf şehri, bir İnsan için farklı, bir Cüce için farklı bir isme sahiptir. Tolkien, kurgusal haritasına bu dilsel çatışmayı ve çok isimliliği yerleştirerek, okuyucunun zihninde o mekanın gerçekliğini pekiştirmiştir.
Hayali bir şehrin isminin gerçek bir ekzonim gibi tınlamasının sırrı, fonetik tutarlılık ve etimolojik derinlikte yatar. Macondo ismi, tınısıyla tropikal bir yalnızlığı, yağmuru ve unutulmuşluğu çağrıştırır. Bu isim, gerçek dünyadaki yer isimlerinin evrimleşme mantığına (ses benzeşimleri, kök kelimeler) öyle sadıktır ki, okuyucu bir süre sonra Macondo’nun haritada gerçekten var olup olmadığını sorgulamaz. Edebiyat, “dilin bir egosu vardır” prensibini en üst düzeyde kullanarak kendi coğrafyasını yaratır. Bu hayali isimler, dünya dillerine çevrildiklerinde bile genellikle orijinal formlarını korurlar. Çünkü bu isimler birer coğrafi işaret değil, birer edebi kavramdırlar. Bir Türk okur için “Orta Dünya” bir çeviridir ama “Mordor” mutlak bir özel isimdir. Beynimiz, bu kurgusal isimleri işlerken tıpkı gerçek dünyadaki “Rome” veya “Paris” gibi, onları tarihsel ve kültürel bir yükle donatılmış sarsılmaz referans noktaları olarak kodlar.
Bana kalırsa sanatın coğrafyaya yaptığı en büyük müdahale, fiziksel gerçekliği estetik bir kurguyla perdelemesidir. Sanatçılar, isimleri sadece haritalara yerleştirmezler; onları insanların duygusal haritalarına kazırlar. Bir şehir, edebiyatın veya sanatın radarına girdiğinde, artık sömürgecilerin cetvellerinden veya tüccarların hesap kitaplarından kurtulup özgürleşir. O isim artık sadece bir yere ait değildir; o isim, o dili konuşan ve o eseri okuyan herkesin ortak hafızasına aittir. Edebiyat, isimlendirme oyununun en zarif ve en kalıcı galibidir. Çünkü orduların fethettiği şehirler geri alınabilir, ideolojilerin değiştirdiği tabelalar sökülebilir; ancak bir şairin bir isme yüklediği o muazzam anlam, diller yaşadığı sürece o kıtaya fısıldanmaya devam edecektir. Sanat, coğrafyanın sessizliğini bozan en gür ve en ölümsüz sestir.
DÜŞÜNCE ARASI 4: SESSİZ ŞEHİRLERİN İSYANI
Dünya haritası üzerinde parıldayan, dillerin gırtlağında defalarca çiğnenmiş, imparatorlukların mühürlerini taşımaktan yorgun düşmüş o devasa metropollerin ve stratejik boğazların aksine, derin bir sessizliğe gömülmüş coğrafyalar vardır. Bu sessiz şehirler ve bölgeler, tarih boyunca ne büyük orduların geçiş güzergahı olmuşlardır ne de ipek yüklü kervanların, altın arayan kâşiflerin veya küresel sermayeyi yöneten devasa şirketlerin radarına girmişlerdir. Önceki bölümlerde Roma’nın, Osmanlı’nın veya sömürgeci güçlerin bir şehri ele geçirdiklerinde isimlendirmeyi nasıl bir fetih aracı olarak kullandıklarını, o toprağa nasıl kendi dillerinin elbiselerini giydirdiklerini detaylarıyla görmüştük. Ancak bu görkemli ve kanlı isimlendirme oyununun dışında kalan, kendi endonimini (iç isimlendirmesini) binlerce yıl boyunca bir mücevher gibi saf tutabilmiş yerler de mevcuttur. Fakat bu saflık, sanıldığı gibi bir korunmuşluk kutsallığından değil, tarihin o acımasız ve seçici ilgisizliğinden kaynaklanır. Bir yerin adının değişmemesi, bazen o yerin dünyadan saklanmış olması değil, dünyanın orayı görmeye tenezzül etmemiş olmasıdır.
Sessiz şehirlerin isyanı, tam da bu “önemsenmeme” halinin yarattığı melankolik bir direniştir. İnsanın ve onun kurduğu medeniyetlerin bir coğrafyayı asimile etmesi, ismini değiştirmesi veya onu kendi diline uydurması için, o toprağın her şeyden önce “arzulanabilir” olması gerekir. İsimlendirme, bir aşk eylemi olmasa da kesinlikle bir arzu eylemidir. Bir yeri mülk edinmek isteyen, oranın ismine el koyar. Ancak tarih sahnesinde yoksul kalmış, stratejik bir geçit sunmayan, toprağından maden fışkırmayan veya limanlarına dev gemilerin yanaşamadığı o mahzun coğrafyalar, sömürgecinin de tüccarın da iştahını kabartmaz. Bu bölgeler, küresel tarihin ana nehrine karışamayan, kıyıda kalmış durgun sular gibidirler. Dışarıdan kimse gelip oraya kendi kralının adını vermez, kimse o zor telaffuz edilen yerel ismi kendi diline uydurma zahmetine girmez. Yerliler, bin yıl önce dağa ne diyorlarsa bugün de aynı şeyi söylerler. Bu durum kağıt üzerinde bir kültürel saflık zaferi gibi görünse de, aslında devasa bir izolasyonun ve küresel hafızadan dışlanmışlığın ağır bedelidir.
Kendi düşünsel süzgecimden geçirdiğimde, bu durumu bir tür “linguistik görünmezlik” olarak tanımlıyorum. İskender’in orduları Hindistan’a kadar yürürken geçtiği her yere kendi adını (İskenderiye/Alexandria) bir mühür gibi basarken, o rotanın birkaç yüz kilometre uzağındaki, dağların arasına sıkışmış bir köyün adını asla merak etmemişti. Cengiz Han’ın atlıları veya Roma’nın lejyonları, sadece “işe yarayan” yerlerin isimlerini değiştirdiler. Eğer bir yerin adı dünya dillerine geçmemişse, o yer aslında küresel anlamda “yok” hükmündedir. Bir ismin ekzonime dönüşmemesi, o ismin bir dünya markası olamaması, o coğrafyanın dünya dramasında hiçbir rol üstlenemediğinin sessiz bir itirafıdır. Asimilasyon, ne kadar şiddet içerirse içersin, asimilasyona uğrayan nesneye bir “değer” atfeder. Siz birini asimile etmek istiyorsanız, onun varlığını ve o varlığın size katacağı şeyi ciddiye alıyorsunuz demektir. Sessiz şehirler ise bu ciddiyetten mahrum bırakılmış, tarihin dipnotlarına bile girememiş yerlerdir.
Bu bölgelerde yaşayan insanlar için kendi dillerindeki ismi korumak, başlangıçta doğal bir süreçtir; ancak zamanla bu durum bir dışlanmışlık bilincine dönüşür. Dünyanın geri kalanı devasa bir dilsel etkileşim içinde, birbirlerinin isimlerini devşirip, birbirlerinin kültürlerini yutarken; bu sessiz coğrafyalar kendi otantik isimlerinin hapishanesinde yaşarlar. Onların isimleri kimse tarafından yanlış telaffuz edilmez, çünkü kimse o isimleri söyleme ihtiyacı duymaz. Kimliklerin kayboluşu üzerine kafa yorarken, Firenze’nin Florence olmasındaki trajediyi konuşmuştuk. Ancak hiç kimsenin adını bile bilmediği, haritada sadece isimsiz bir nokta olarak kalan bir köyün trajedisi, Firenze’ninkinden çok daha derindir. Birinde isminiz başkalaşarak da olsa yaşamaya devam eder; diğerinde ise isminiz hiç doğmamış gibidir. Küresel gürültünün dışında kalmak, saf kalmayı sağlar ama bu saflık, bir mezar sessizliğiyle eşdeğerdir.
İnsanın asimile olması için önce önemsenmesi gerekir ilkesi, coğrafi isimlendirmenin en acımasız yasalarından biridir. Sömürgecilik bile, nefret ettiği ve yok etmek istediği yerli ismini silerken ona bir “düşmanlık payesi” verir. Onu muhatap alır, onu değiştirmeye değer görür. Sessiz şehirler ise bu nefretin bile uzağındadır. Onlar, tarihin büyük anlatısında sadece birer dekordurlar. Onların isimleri (endonimleri), dış dünyanın müdahalesine uğramadığı için saf kalmışlardır ama bu saflık bir güçten değil, mutlak bir güçsüzlükten doğmuştur. Kendi ismini korumuş olmak, eğer o ismi dünyada kimse duymuyorsa, aslında bir tür sessiz çığlıktır. Haritanın o ıssız köşelerine baktığımda, asimilasyona uğramış şehirlerin yorgunluğunu değil, hiç asimile edilememiş şehirlerin o korkunç terk edilmişliğini hissederim. Bir isim, ancak başkasının ağzında yankılandığında gerçektir; sadece kendi içine fısıldayan şehirler, tarihin karanlık dehlizlerinde unutulmaya mahkumdur. Sessizlik, bazen en ağır işgalden daha yıkıcı olabilir; çünkü işgal sizi değiştirir ama sessizlik sizi yok sayar.
BÖLÜM 24: Ülke İsimlerindeki “Stan” ve “Land” Eklerinin Analizi
Dünya haritası üzerinde parmağımızı doğudan batıya ya da kuzeyden güneye doğru gezdirdiğimizde, dillerin sadece coğrafyayı isimlendirmekle kalmadığını, aynı zamanda devasa jeopolitik blokları belirli eklerin ve ses kalıplarının içine hapsettiğini fark ederiz. Daha önceki bölümlerde sömürgeciliğin dilsel boyutunu, haritaların nasıl cetvellerle ve ideolojilerle çizildiğini, isimlerin birer mülkiyet belgesi olarak nasıl kullanıldığını derinlemesine tartışmıştık. Ancak isimlendirme oyununun en köklü, en kadim ve belki de en görünmez savaşı, ülkelerin öz adlarının sonuna eklenen ve “toprak”, “yer” veya “vatan” anlamına gelen o basit takılarda gizlidir. Batı dünyasının Germen kökenli “-land” eki ile Doğu’nun, özellikle de Orta ve Güney Asya’nın Pers kökenli “-stan” eki, etimolojik olarak neredeyse ikiz kardeş sayılmalarına rağmen, modern insanın zihninde birbirine tamamen zıt iki medeniyet tasarımı, iki farklı kader ve iki ayrı ontolojik ağırlık yaratırlar. England, Deutschland, Scotland veya Finland dediğimizde zihnimizde canlanan imge seti ile Kazakistan, Özbekistan, Afganistan veya Türkmenistan dediğimizde uyanan çağrışımlar arasındaki o devasa uçurum, dilin coğrafyayı nasıl bir “algı hapishanesine” dönüştürebileceğinin en sarsıcı kanıtıdır.
Etimolojik kökenlerine indiğimizde, her iki ekin de aslında aynı insani ihtiyaca hizmet ettiğini görürüz: Belirli bir halkın, belirli bir etnik grubun veya kabilenin üzerinde yaşadığı toprağı mühürleme arzusu. Germen dillerindeki “-land”, Proto-Hint-Avrupa dilindeki yer, zemin veya açık alan anlamına gelen köklerden süzülerek gelmiştir. Persçedeki “-stan” ise yine aynı Hint-Avrupa kök ailesinden gelen, “durulan yer”, “ikamet edilen bölge” veya “vatan” anlamına gelen “sthanam” kelimesine dayanır. Yani yapısal olarak bir “İngiliz Toprağı” (England) ile bir “Kazak Toprağı” (Kazakistan) arasında anlam bakımından hiçbir fark yoktur. Her iki ek de toprağı isimsiz bir doğa parçası olmaktan çıkarıp, onu bir halkın kimliğiyle bütünleştirir. Ancak dil, hiçbir zaman sadece sözlük anlamlarından ibaret değildir; dil, tarihsel yaşanmışlıkların, siyasi önyargıların ve kültürel travmaların biriktiği devasa bir tortudur. İşte bu tortu, “-land” ekini istikrarın, modernitenin, refahın ve “merkezin” sembolü haline getirirken; “-stan” ekini gizemin, istikrarsızlığın, uzaklığın ve “çevrenin” temsilcisi olarak kodlamıştır.
Batı’nın “-land” eki taşıyan ülkeleri, yüzyıllar boyunca süren sömürgecilik, sanayi devrimi ve Aydınlanma süreciyle birlikte kendi isimlerini küresel birer standart olarak dünyaya dayatmışlardır. Bu isimler, Batı merkezli haritacılıkta “ev” (home) kavramını temsil eder. Bir Batılı için England veya Deutschland dediğinde, o ekin içindeki “vatan” vurgusu, sarsılmaz bir hukuki statü ve tarihsel bir başarı hikayesiyle birleşir. Buradaki “-land” takısı, ehlileştirilmiş, sınırları cetvellerle değil, tarihsel süreçlerle (veya başkalarının topraklarını cetvelle çizerek kazandıkları güçle) belirlenmiş bir güven alanını işaret eder. Bu isimler, küresel dillerde o kadar çok kullanılmış ve o kadar çok “pozitif” değerle ilişkilendirilmiştir ki, kelimenin sonundaki ek artık bir coğrafi tanımlayıcı olmaktan çıkıp bir “kalite belgesine” dönüşmüştür. Finlandiya’nın o soğuk kuzey ormanlarından, İskoçya’nın sisli tepelerine kadar “-land” eki, Batı medeniyetinin o rasyonel, düzenli ve mülkiyetçi ruhunu haritaya nakşeder.
Öte yandan, Doğu’nun “-stan” ekine baktığımızda, muazzam bir “oryantalist” inşa süreciyle karşılaşırız. Bu ek, Pers kültür havzasının bir mirası olarak Orta Asya’dan Hindistan’a kadar uzanan bir coğrafyada, halkların kendi topraklarını tanımlama biçimidir. Ancak bu isimler Batı dillerine ve dolayısıyla küresel haritacılığa transfer edildiğinde, yanlarında devasa bir “ötekileştirme” yükünü de taşıdılar. Batı zihninde “-stan” ile biten ülkeler, genellikle “belirsizliğin ve karmaşanın diyarı” olarak kodlanmıştır. Bu ülkelerin pek çoğunun Sovyetler Birliği’nin çöküşünden sonra dünya sahnesine “yeni” aktörler olarak çıkması, onların binlerce yıllık tarihini Batı gözünde silmiş ve onları sadece birer “istikrarsızlık bölgesi” haline getirmiştir. İngilizcede son yıllarda türetilen “Absurdistan” veya bir yeri küçümsemek için kullanılan “Stan-countries” tabirleri, dilin bu eki nasıl bir aşağılama ve dışlama aracına dönüştürdüğünün en somut örneğidir. İki ek aslında aynı şeyi söylerken, birinin “uygarlığı”, diğerinin ise “vahşeti” veya “geriliği” çağrıştırması, kelimelerin değil, o kelimeleri kullanan egemen güçlerin harita üzerindeki niyetidir.
Bu algısal yarılmanın en trajik boyutu, “-stan” ekini taşıyan ülkelerin kendi içlerindeki muazzam kültürel, etnik ve tarihsel çeşitliliğin, bu tek bir ek altında homojenleştirilerek yutulmasıdır. Kazakistan’ın uçsuz bucaksız bozkırları ile Afganistan’ın aşılmaz dağları veya Türkmenistan’ın çöalleri arasındaki devasa farklar, küresel okuyucunun zihninde o “-stan” tınısıyla silinir. Hepsi aynı “bilinmez ve tehlikeli” kutunun içine atılır. Batı’nın “-land” ülkeleri her biri ayrı birer karakter, ayrı birer “marka” olarak korunurken; Doğu’nun “-stan”ları, sanki tek bir gövdenin ayrılmaz ve birbirinden farksız uzuvlarıymış gibi muamele görür. Bu durum, daha önce bahsettiğimiz “isimlendirerek nesneleştirme” eyleminin en rafine halidir. Bir ülkenin ismine bakıp onu doğrudan bir kategoriye hapsetmek, o ülkenin bireysel hikayesini dinlemeyi reddetmektir.
Kendi düşünsel penceremden baktığımda, bu iki ekin yarattığı çatışmanın aslında “isimlendiren” ile “isimlendirilen” arasındaki o ezeli güç dengesizliğinden kaynaklandığını görüyorum. Batı, kendi “land”lerini kutsarken, Doğu’nun “stan”larını birer jeopolitik sorun yumağı olarak haritaya not düşmüştür. Oysa bu eklerin her ikisi de, insanın toprağa duyduğu o en saf, en derin ve en kadim aidiyetin sesidir. Bir Özbek için “Özbekistan” demek, tıpkı bir Finli için “Finland” demek gibi, atalarının mezarlarının bulunduğu, çocuklarının doğduğu ve dilinin yankılandığı yegane sığınaktır. Dilin bu iki kardeşi birbirine düşman etmesi, haritaların sadece coğrafyayı değil, aynı zamanda bizim önyargılarımızı ve korkularımızı da nasıl inşa ettiğinin en hüzünlü özetidir. Bizler “-land” ile huzur bulup “-stan” ile ürkerken, aslında coğrafyaya değil, dillerin asırlardır ruhumuza fısıldadığı o kibirli masallara inanıyoruz. Haritadaki bu ekler, sınırları çizen tel örgülerden çok daha inatçı bir şekilde zihinlerimizi bölmeye devam etmektedir. İsmin içindeki bu sessiz savaş, insanlığın birbirini anlama çabasındaki en büyük linguistik barikatlardan biridir.
BÖLÜM 25: Exonym’lerin Ekonomik Maliyeti
Dillerin haritalar üzerindeki iktidar mücadelesini, imparatorlukların isimler aracılığıyla kurduğu zihinsel tahakkümü ve halkların bağımsızlık sonrası isimlerini geri alma süreçlerini felsefi ve sosyolojik açılardan derinlemesine inceledik. Ancak bu devasa isimlendirme oyununun, kâğıt üzerindeki mürekkep ve dillerdeki ses titreşimlerinden çok daha somut, çok daha soğuk ve bazen bir ülkenin kaderini sarsacak kadar ağır bir boyutu daha vardır: Ekonomik maliyet. Bir ismin değiştirilmesi, sadece bir tabelanın sökülüp yenisinin takılması değildir; bu, küresel bir veritabanının, trilyonlarca dolarlık bir ticaret ağının ve milyonlarca fiziksel nesnenin yeniden tanımlanması anlamına gelir. Modern dünyada bir devletin kendi ismini veya önemli bir şehrinin adını değiştirmesi, tarihin tozlu sayfalarında bir onur mücadelesi olarak başlasa da, nihayetinde muhasebe masalarında biten devasa bir lojistik operasyondur.
Bu ekonomik ve kimliksel dönüşümün en güncel ve dikkat çekici örneklerinden biri, Afrika’nın güneyinde yer alan Swaziland’ın, Kral III. Mswati’nin kararıyla adını “Esvatini” (eSwatini) olarak değiştirmesidir. 2018 yılında ülkenin bağımsızlığının 50. yıl dönümünde duyurulan bu karar, ilk bakışta sadece sembolik bir dekolonizasyon adımı gibi görünüyordu. Ancak bu değişimin ardındaki motivasyonlardan biri oldukça ironik ve dilsel bir pragmatizme dayanıyordu. Kral, uluslararası arenada Swaziland isminin sürekli olarak “Switzerland” (İsviçre) ile karıştırılmasından duyduğu rahatsızlığı dile getirmişti. Bir Afrika krallığının, isim benzerliği nedeniyle küresel dijital algoritmalarda, posta gönderilerinde veya diplomatik kayıtlarda Avrupa’nın zengin bir ülkesiyle karışması, sadece bir prestij kaybı değil, aynı zamanda ciddi bir bürokratik karmaşaydı. “Esvatini” ismi, halkın kendi dilinde (Swati) “Swazilerin Toprağı” anlamına geliyordu ve böylece ülke, hem sömürge döneminden kalma İngilizce bir “exonym”den kurtulmuş oluyor hem de kendine has bir dijital kimlik inşa ediyordu.
Ancak bu tür bir kararın “faturası” masaya konduğunda, meselenin ne kadar devasa bir mali yük bindirdiği açıkça görülür. Bir ülkenin ismini uluslararası alanda değiştirmesinin maliyeti, sadece o ülkenin içindeki devlet binalarının isimlerini değiştirmekle sınırlı değildir. En büyük maliyet kalemlerinden biri, pasaportlar ve kimlik kartlarıdır. Milyonlarca vatandaşın taşıdığı seyahat belgeleri, uluslararası sivil havacılık standartlarına göre yeniden basılmalı, güvenlik chipleri güncellenmeli ve tüm dünya gümrüklerine bu yeni belgelerin geçerliliği bildirilmelidir. Bu operasyon, tek başına yüz milyonlarca dolarlık bir matbaa ve yazılım bütçesi gerektirir. Üstelik bu maliyet sadece kağıt masrafı değildir; her bir sınır kapısındaki memurun eğitilmesi, sistemlerin yeni isimle entegre edilmesi gibi görünmez giderler de bu sürece dahildir.
Maliyetin bir diğer ayağı ise küresel lojistik ve posta sistemleridir. Birleşmiş Milletler (BM) kayıtlarından tutun da, Dünya Posta Birliği veritabanlarına kadar her yerdeki “ülke kodları” ve isimleri güncellenmelidir. Uçuş kodları, IATA sistemleri ve hava sahası tanımlamaları değişmek zorundadır. Bu, küresel havacılık ve taşımacılık devlerinin kendi yazılımlarında yapmaları gereken binlerce saatlik çalışma demektir. Bir ülkenin adı değiştiğinde, dünyanın her yerindeki kargo şirketleri, bankalar ve sigorta kurumları kendi sistemlerini güncellemek zorunda kalır. Çoğu zaman bu maliyetin bir kısmı, ülkenin kendisi tarafından değil, o ülke ile iş yapan küresel aktörler tarafından “iş yapmanın maliyeti” olarak sineye çekilir; ancak dolaylı yoldan bu maliyet yine o ülkeye giden yatırımların azalması veya hizmet bedellerinin artması olarak geri döner.
Milli havayolu şirketlerinin uçaklarının boyanmasından, yabancı ülkelerdeki büyükelçilik binalarının tabelalarına; devletin resmi web sitelerinin alan adlarından (domain), ulusal para biriminin üzerindeki ibarelere kadar her şey bu değişimden payını alır. Bir ülkenin parasını yeniden basması, dünyadaki en pahalı devlet operasyonlarından biridir. Eski banknotların piyasadan çekilmesi ve yenilerinin dağıtılması, devasa bir güvenlik ve dağıtım maliyeti yaratır. Tüm bu süreç toplandığında, küçük bir ülkenin bile isim değiştirmesinin maliyetinin milyarlarca dolara ulaşabildiği uzmanlarca ifade edilmektedir.
Peki, bu faturayı kim öder? Görünürde bu maliyet devlet hazinesinden, yani vatandaşın vergilerinden çıkar. Ancak derinlemesine bakıldığında, faturanın bir kısmını tarih ödetir, bir kısmını ise küresel sistem. Bir ülke ismini değiştirdiğinde, aslında uluslararası alanda bir “re-branding” (yeniden markalaşma) sürecine girer. Eğer bu değişim iyi yönetilemezse, ülkenin turizm gelirleri düşebilir, yatırımcılar yeni ismi tanımakta zorlanabilir ve bu da ekonomik bir durgunluğa yol açabilir. Dolayısıyla isim değişikliği, sadece bir kelimenin iadesi değil, ülkenin küresel piyasadaki “hisse değerinin” yeniden belirlenmesidir.
Kendi kişisel yorumumu eklemem gerekirse, bu devasa ekonomik risklere rağmen devletlerin hala isim değiştirmekte diretmesi, kimlik ve onur duygusunun rasyonel ekonomik verilerden ne kadar daha güçlü olduğunun kanıtıdır. Bir halkın, “Benim adımı artık yanlış söylemeyin” ya da “Bana başkasının taktığı isimle seslenmeyin” demesi, milyarlarca dolarlık bir maliyetten çok daha ağır bir varoluşsal meseledir. Esvatini, Myanmar, Kuzey Makedonya veya en son Türkiye örneklerinde gördüğümüz bu isim iadesi talepleri, devletlerin küresel sermayeye “Ben sadece bir pazar değilim, ben bir kimliğim ve bu kimliğin bedeli neyse ödemeye hazırım” deme biçimidir. Yine de haritalardaki bu isim değişikliği, dijital çağda öyle bir veri karmaşası yaratır ki, bazen eski ismin gölgesi sistemlerin içinde on yıllarca yaşamaya devam eder. Ekonomik maliyet zamanla ödenir ve biter, ancak ismin dijital ve bürokratik izleri, dillerin o inatçı hafızasıyla yarışmaya devam eder. Harita üzerindeki bu “kelime oyunu”, aslında dünyanın en pahalı oyunlarından biridir ve oyuncuları sadece devletler değil, tüm küresel ekonomik sistemdir. Bir harf değiştiğinde, dünya genelindeki binlerce sunucu soğutulmak, milyonlarca evrak imha edilmek ve milyarlarca zihin yeniden programlanmak zorundadır. Bu, dillerin ekonomiye vurduğu en pahalı darbedir.
BÖLÜM 26: Uluslararası Spor Organizasyonları ve Alfabe Krizi
Uluslararası spor organizasyonları, özellikle de Olimpiyat Oyunları ve Dünya Kupası gibi devasa yapılar, modern dünyanın sadece fiziksel güç ve hız arenası değil, aynı zamanda ulusların kendilerini dünyaya nasıl takdim ettiklerinin, isimlerinin ve alfabelerinin küresel hiyerarşi içinde nerede durduğunun en görünür sahnesidir. Daha önceki bölümlerde, dillerin haritalar üzerindeki iktidar savaşını, sömürgeci isimlendirmelerin nasıl silinmeye çalışıldığını ve bu değişimlerin getirdiği devasa ekonomik maliyetleri incelemiştik. Ancak isimlendirme oyununun en karmaşık, en diplomatik ve en protokol odaklı cephesi, yüzlerce ulusun aynı stadyumda yan yana dizildiği o “Geçiş Töreni” anlarında yaşanır. Bir stadyum dolusu insan ve ekran başındaki milyarlarca izleyici için o geçiş sırası, sadece alfabetik bir dizilim gibi görünse de, aslında arka planda dilbilimsel bir kaosun, diplomatik bir inadın ve alfabenin mutlak otoritesinin hüküm sürdüğü bir kriz yönetimidir. Ülkelerin hangi harfle temsil edileceği ve hangi dildeki isimlerine göre sıralanacağı meselesi, basit bir sözlük sıralamasından ziyade, ulusal gurur ile evrensel standartların çarpıştığı bir diplomasi savaşıdır.
Olimpiyatlarda veya Dünya Kupasında ülkelerin geçiş sıralaması, genellikle ev sahibi ülkenin diline ve o dilin kullandığı alfabeye göre şekillenir. Bu durum, dilin bir organizasyonun tüm akışını nasıl belirlediğinin en somut örneğidir. Eğer oyunlar İngilizce konuşulan bir ülkede yapılıyorsa, sıralama İngiliz alfabesine ve ülkelerin İngilizce isimlerine (exonym) göre yapılır. Ancak oyunlar Çin’de, Japonya’da veya Yunanistan’da düzenlendiğinde, Latin alfabesine alışkın Batılı zihinler için tam bir kargaşa başlar. Örneğin, 2008 Pekin Olimpiyatları’nda ülkeler Çince karakterlerin (Hanzi) çizgi sayısına göre sıralanmıştı. Bu durum, alfabenin sadece sesleri değil, zamanı ve mekanı da nasıl organize ettiğinin kanıtıdır. Brezilya’nın veya Amerika Birleşik Devletleri’nin alışılagelmiş yerlerinden çok farklı sıralarda stadyuma girmesi, ev sahibi dilin kendi evindeki mutlak egemenliğinin bir ilanıdır. Alfabe, bu noktada sadece bir yazım aracı değil, küresel protokolün kalbini tutan bir orkestra şefidir.
İşte tam bu noktada, “Spain” mi yoksa “España” mı krizine benzer, ulusların “Kendime böyle diyeceksiniz” inadı patlak verir. İspanya örneği, diller arası isimlendirme (exonym vs endonim) çatışmasının en popüler vakalarından biridir. İspanyollar için ülkelerinin adı “España”dır ve bu isim, o toprağın ruhunu, tarihini ve sesini temsil eder. Ancak İngiliz merkezli bir organizasyonda “Spain” olarak adlandırılıp “S” harfinde sahneye çıkmaya zorlanmak, bir ulus için kendi kimliğinin dışarıdan bir gözle yeniden paketlenmesi gibi algılanabilir. Bu krizler, genellikle Uluslararası Olimpiyat Komitesi’nin (IOC) katı ama esnek protokol kurallarıyla çözülmeye çalışılır. Temel kural, her ne kadar ev sahibi ülkenin alfabesi baskın olsa da, ülkenin kendi resmi adının ve o adın yazılış biçiminin bir ölçüde korunmasıdır. Ancak bu, her zaman mümkün olmaz. Ülkelerin “Benim ismim budur ve ben bu harf sırasında çıkmak istiyorum” şeklindeki diplomatik notaları, organizasyon komitelerinin en büyük kabusudur. Çünkü bir ülkenin yerini değiştirmek, tüm alfabeyi ve ardından gelen yüzlerce ülkenin sırasını kaydırmak demektir. Dil, burada bir zincirin halkaları gibidir; tek bir halkanın yerini değiştirme inadı, tüm sistemi felç etme potansiyeli taşır.
Bana göre, bu alfabe krizleri aslında küreselleşmenin yarattığı o “tek tipleştirme” çabasına karşı yerel kimliklerin gösterdiği en zarif ama en inatçı direnç biçimidir. Bir ülkenin geçiş törenindeki sırası, o anki dünya hiyerarşisindeki yerini sembolize etmez belki, ama o ülkenin dünyadaki “tanınma” biçimini belirler. Eğer İspanya “E” harfinde çıkarsa, dünya onu kendi sesiyle tanımış olur; “S” harfinde çıkarsa, dünyanın ona yakıştırdığı sesle. Bu ayrım, dekolonizasyon sürecindeki isim iadesi taleplerinin spor sahalarına yansıyan minyatür bir kopyasıdır. Uluslar, fiziksel sınırlarını korudukları kadar, alfabelerdeki ve telaffuzlardaki sınırlarını da korumaya çalışırlar. Çünkü bir spor organizasyonunda isminiz nasıl anons ediliyorsa, o an için dünyanın ortak hafızasında o şekilde kodlanırsınız.
Bu inadın çözümü genellikle bir orta yol diplomasisiyle bulunur. Çoğu zaman stadyum ekranlarında ülkenin hem kendi dilindeki adı (endonim) hem de İngilizce veya Fransızca gibi organizasyon dillerindeki adı (exonym) aynı anda gösterilir. Ancak fiziksel sıralama, o kaçınılmaz alfabe kuralına boyun eğer. “Kendime böyle diyeceksiniz” diyen uluslar, aslında haritacılık tarihinde incelediğimiz o büyük güç mücadelesinin, sporun yumuşak gücü altındaki devamını yürütmektedirler. Spor, rekabetin sadece pistlerde değil, dillerin ve harflerin arasında da sürdüğünü kanıtlar. Alfabenin mutlak otoritesi, bazen bir imparatorluğun fermanından daha keskindir; çünkü stadyumun kapısı açıldığında, hangi dilde konuşursanız konuşun, o anki alfabenin çizdiği yoldan yürümek zorundasınızdır. Bu, dillerin kıtalara fısıldadığı o büyük hiyerarşinin, milyonlarca insanın alkışları arasında sessizce ama derinden onaylanmasıdır. İsimlendirme inadı, sporun evrenselliği ile ulusun biricikliği arasındaki o bitmeyen, gerilimli dansın ta kendisidir.
BÖLÜM 27: Bir Diplomatik Kriz Olarak İsim: Makedonya vs Yunanistan
Tarih boyunca imparatorlukların toprakları nasıl isimlendirdiğini, sömürgecilerin hafıza silme operasyonlarını ve dillerin fonetik asimilasyon mekanizmalarını geniş bir yelpazede inceledik. Ancak modern diplomasi tarihinde, tek bir kelimenin, tek bir ismin bir ulusun varoluşsal krizine dönüşmesinin, komşu bir devlet tarafından on yıllar boyunca uluslararası bir ambargo sebebi kılınmasının ve nihayetinde anayasal bir değişiklikle sonuçlanmasının en uç ve en dramatik örneği Makedonya isimlendirmesidir. Bu kriz, isimlendirmenin sadece haritacılıkla ilgili olmadığını, doğrudan doğruya bir “kültürel mülkiyet”, “tarihsel miras” ve “ulusal egemenlik” savaşı olduğunu tüm çıplaklığıyla gözler önüne serer. Yunanistan’ın, Yugoslavya’nın dağılmasından sonra bağımsızlığını ilan eden komşusunun “Makedonya” adını kullanmasına karşı yürüttüğü o amansız direniş, bir kelimenin telif hakkı olup olamayacağına dair insanlık tarihinin en büyük hukuki ve siyasi tartışmalarından biridir. Bu, iki devletin sınırları arasındaki bir anlaşmazlık değil, iki farklı tarihsel anlatının tek bir ismin gölgesinde birbirini yok etme çabasıdır.
Yunanistan’ın bu isme karşı gösterdiği katı direncin temelinde, coğrafi bir tanımlamanın ötesinde yatan derin bir tarihsel sahiplik duygusu bulunur. Atina perspektifinden bakıldığında, “Makedonya” ismi ayrılmaz bir biçimde Helen kültürünün, Antik Yunan tarihinin ve dolayısıyla Yunan ulusal kimliğinin kalbidir. Büyük İskender’in, babası II. Filip’in ve o dönemin Makedon Krallığı’nın mirası, Yunanistan için sadece bir geçmiş değil, bugünkü devletin varoluşsal meşruiyet zeminidir. Slav kökenli bir halkın, antik çağdaki Makedonlarla etnik bir bağı olmadığını savunarak bu ismi bir devlet adı olarak benimsemesi, Yunanistan tarafından bir “kimlik hırsızlığı” ve tarihsel bir tahrifat olarak nitelendirildi. Yunan tezi, ismin sadece bir ses yığını değil, belirli bir etnik kökene ve kültürel sürekliliğe ait bir marka olduğunu iddia ediyordu. Onlara göre Makedonya adını taşıyan bir devlet, er ya da geç Yunanistan’ın kuzeyindeki Makedonya bölgesinde de hak iddia edecek ve bölgenin tarihini Slavlaştıracaktı. Bu korku, ismin önüne “Kuzey” sıfatı getirilene kadar Yunanistan’ın komşusunun Avrupa Birliği ve NATO üyeliği gibi hayati süreçlerini veto etmesine yol açan o meşhur “isim ambargosunu” besledi.
Büyük İskender’in mirası, bir kelimenin telif hakkı mıdır? Bu soru, modern dünyanın mülkiyet algısı ile tarihin akışkan doğası arasındaki o devasa çatışmayı özetler. Yunanistan’ın tavrı, tarihin patentlenebilir bir meta olduğunu varsayar. Eğer bir isim, belirli bir altın çağla, büyük bir komutanla veya bir medeniyetin zirvesiyle özdeşleşmişse, o ismin kullanımı sadece o medeniyetin doğrudan mirasçılarına ait olmalıdır. Ancak bu mantık, tarihin göçlerle, karışımlarla ve kültürel etkileşimlerle şekillenen o kaotik yapısına tamamen aykırıdır. Coğrafi isimler, nehirler gibi akarlar; bir dönem bir krallığın adı olan kelime, yüzyıllar sonra o toprakta yaşayan bambaşka bir halkın kimliğine dönüşebilir. Makedonya ismi, sadece antik bir krallığın adı değil, aynı zamanda Balkanlar’ın o karmaşık coğrafyasının genel bir tanımıdır. Slav Makedonlar için bu isim, üzerinde yaşadıkları toprakla kurdukları bin yıllık bağın, dillerinin ve yerel kültürlerinin tek tanımıdır. Bir halkın kendisini nasıl isimlendireceği hakkı, başka bir devletin tarihsel hassasiyetleri tarafından bloke edildiğinde, isimlendirme eylemi bir özgürlük meselesinden bir esaret meselesine dönüşür.
Kendi düşünsel penceremden baktığımda, bu krizin isimlendirme oyununun en absürt ama bir o kadar da öğretici zirvesi olduğunu görüyorum. İki bin beş yüz yıl önce yaşamış bir imparatorun hayaleti, bugün modern bir devletin havaalanı isminden, pasaportundaki mühre kadar her şeyi belirleyebiliyor. Yunanistan’ın dayatmasıyla 2018 yılında imzalanan Prespa Anlaşması ve ülkenin adının “Kuzey Makedonya Cumhuriyeti” olarak değiştirilmesi, aslında bir kelimenin diplomatik bir cerrahiyle bölünmesidir. “Kuzey” sıfatı buradaki sihirli değnektir; o sıfat oraya eklendiğinde, isim antik mirastan koparılıp sadece bir coğrafi koordinata indirgenmiştir. Yunanistan bu sıfatla şunu demiştir: “Sen gerçek Makedonya değilsin, sen sadece o bölgenin kuzeyindeki bir idari birimsin.” Bu, bir ismin içini boşaltarak onu yönetilebilir ve tehdit olmaktan çıkarılmış bir etikete dönüştürme işlemidir.
Bu süreç bize, devletlerin harita üzerindeki isimleri korumak için nükleer silahlardan daha çok kelimelere güvendiğini gösterir. Bir ismi kaybetmek, o isimle ilişkili tüm tarihsel meşruiyeti ve yumuşak gücü kaybetmektir. Eğer Makedonya ismi Slavlara tamamen bırakılsaydı, Büyük İskender’in mirası da yavaş yavaş Yunan dünyasından kopup Slav dünyasının bir parçası haline gelebilirdi. İsimlendirme, işte bu yüzden sadece bir tabela meselesi değil, geçmişin tapu senedini elinde tutma mücadelesidir. Büyük İskender’in mirası üzerinde iddia edilen bu telif hakkı savaşı, tarihin dondurulmuş bir resim değil, her gün isimler ve haritalar üzerinden yeniden üretilen, her an çalınabilecek veya değiştirilebilecek bir kurgu olduğunu kanıtlar. Kuzey Makedonya örneği, modern dünyada bir halkın kendi adını seçme hakkının, komşusunun tarihi kütüphanesindeki tozlu raflar tarafından nasıl rehin alınabileceğinin ve dilin diplomasi masasındaki en sert pazarlık konusu haline gelişinin sarsıcı bir anıtıdır. Haritalarımızdaki o küçük “Kuzey” kelimesi, binlerce yıllık bir mirasın telif hakları için ödenmiş en ağır ve en somut diplomatik bedeldir.
BÖLÜM 28: Türkiye mi, Turkey mi? Bir Markalaşma Çabası
İmparatorlukların haritaları nasıl isimlendirdiğinden, sömürgecilik sonrası dekolonizasyon süreçlerindeki isim iadesi mücadelelerine ve Makedonya örneğinde gördüğümüz diplomatik isim krizlerine kadar geniş bir yelpazede dilin coğrafya üzerindeki iktidarını analiz ettik. Ancak tüm bu küresel tartışmaların odağında, bugün Türkiye’nin uluslararası arenada kendi ismine dair attığı radikal adım, isimlendirme oyununun en güncel, en stratejik ve en derin sosyo-psikolojik katmanlarını barındıran örneklerinden biridir. Türkiye Cumhuriyeti’nin, Birleşmiş Milletler nezdinde ve tüm uluslararası platformlarda yabancı dillerdeki “Turkey”, “Turquie” veya “Türkei” gibi karşılıklar yerine doğrudan Türkçe telaffuzu ve yazımıyla “Türkiye” olarak anılmak istemesi, basit bir terminoloji değişikliğinin çok ötesindedir. Bu hamle, bir ulusun kendi kimliğini küresel sistemin dillerinden bağımsızlaştırma çabası, kendi sesini dünyanın gırtlağına yerleştirme iradesi ve en önemlisi, dışarıdan dayatılan “exonym” (dış isim) bariyerini yıkarak “endonym” (öz isim) ile dünya sahnesine çıkma manifestosudur.
Bu değişimin ardındaki sosyo-psikolojik motivasyonu anlamak için, bir ulusun kendi ismiyle kurduğu duygusal bağı ve o ismin yabancı dillerdeki yankısının yarattığı ikincil anlamları deşifre etmek gerekir. Türkiye, yüzyıllar boyunca Batı dünyasının zihninde “Turkey” kelimesiyle kodlanmıştır. Ancak bu kelime, zamanla sadece bir coğrafi bölgeyi veya bir halkı temsil etmekten çıkmış, İngilizcenin o meşhur fonetik oyunları ve kültürel birikimiyle birlikte talihsiz bir eşseslilik tuzağına düşmüştür. İngilizcedeki “turkey” (hindi) kelimesiyle olan ses benzerliği, özellikle dijital çağın hızı ve küresel popüler kültürün yüzeyselliğiyle birleştiğinde, bir ulusun ciddiyetini ve tarihsel ağırlığını zedeleyen, absürt ve bazen alaycı bir alt metne dönüşmüştür. Arama motorlarında ülkenin adını aratırken karşılaşılan kanatlı bir kümes hayvanı görseli, bir ulusun kolektif bilincinde “yanlış anlaşılma”dan öte, bir “kimlik aşınması” ve “temsil krizi” olarak algılanmıştır. Dolayısıyla “Türkiye” ismine geçiş, her şeyden önce bu hindi kelimesiyle olan anlamsız bağın koparılması, kelimenin kendi asaletine ve özgünlüğüne rücu etmesi için atılmış psikolojik bir savunma refleksidir.
Ancak meseleyi sadece bir hayvan ismiyle olan benzerlikten kaçış olarak okumak, Türkiye’nin bu vizyoner hamlesini hafife almak olur. Asıl motivasyon, milli kimliğin küresel bir marka olarak yeniden inşası ve dünyaya “Beni ben yapan sesle tanı” deme cesaretidir. Daha önceki bölümlerde, dillerin yabancı isimleri kendi fonetiklerine nasıl uydurduğunu, Fransızcanın zarafet filtresini veya Türkçenin yumuşatma eğilimini konuşmuştuk. Diller, yabancıyı ehlileştirmeyi severler. Batılı dillerin “Türkiye” kelimesini “Turkey” yaparak kendi gırtlak yapılarına uydurması, aslında o ülkeyi kendi dilsel sınırları içinde “sindirilebilir” hale getirme işlemidir. Türkiye’nin bu duruma itiraz ederek “Hayır, benim ismimdeki o ‘ü’ harfini söyleyeceksiniz, o ritmi bozmayacaksınız” demesi, küresel dil hiyerarşisine karşı yapılmış bir egemenlik ilanıdır. Bu, bir ülkenin kendi kültürel kodlarını, alfabesini ve ses evrenini diplomasi masasına yatırmasıdır.
Kendi felsefi penceremden bu süreci değerlendirdiğimde, bunun bir “özneleşme” süreci olduğunu görüyorum. Bir başkasının size taktığı isimle (exonym) yaşamak, o başkasının zihin dünyasındaki “nesne” olma halini kabul etmektir. Türkiye, “Türkiye” diyerek, başkalarının zihnindeki o oryantalist, egzotik veya bazen karikatürize edilmiş imajı reddediyor ve yerine kendi inşa ettiği modern, özgüvenli ve tarihsel derinliğe sahip “Türkiye” markasını koyuyor. Bu, marka yönetimi açısından bakıldığında muazzam bir risk ama bir o kadar da büyük bir prestij hamlesidir. Çünkü dünyadaki milyarlarca insanın alışkanlıklarını değiştirmek, dillerin o paslanmış çarklarını tersine döndürmek kolay bir iş değildir. Swaziland’ın Esvatini olması gibi örneklerde gördüğümüz ekonomik maliyetler burada da geçerlidir; pasaportlardan web sitelerine, ürün etiketlerinden uçuş kodlarına kadar her yerdeki bu değişim, bir ülkenin kendi onuru için ödediği somut bir bedeldir.
“Made in Türkiye” ibaresinin ihracat ürünlerinde standart hale getirilmesi, bu markalaşma çabasının ekonomik ve pragmatik ayağını oluşturur. Bir ürünün üzerine bu ismi yazmak, o ürünün sadece o topraklarda üretildiğini değil, o toprakların diliyle, ruhuyla ve özgünlüğüyle dünyaya sunulduğunu kanıtlar. Bu, küresel pazarda “Ben de varım” demenin ötesinde, “Ben kendi kurallarımla ve kendi adımlarla buradayım” demektir. Sosyolojik olarak bu durum, toplumda bir aidiyet tazelenmesine ve milli gururun dil üzerinden pekişmesine yol açar. Vatandaş, kendi dilindeki ismin dünya genelinde, uluslararası toplantılarda, spor müsabakalarında veya haber bültenlerinde olduğu gibi kullanıldığını gördüğünde, devletinin küresel sistemdeki “söz geçirme” kapasitesine dair somut bir kanıt elde etmiş olur.
Tabii ki bu tür değişimler her zaman dirençle karşılaşır. Küresel medya kuruluşlarının veya diğer dillerin bu yeni ismi benimsemesi zaman alır. Bazı dillerde “ü” harfinin bulunmaması veya telaffuz zorlukları, ismin yaygınlaşmasının önündeki teknik engellerdir. Ancak Türkiye’nin bu konusundaki kararlılığı, dekolonizasyon sürecindeki ülkelerin isim iadesi talepleriyle aynı damardan beslenir: Kendi gerçeğine sahip çıkma iradesi. İsim, bir insanın veya bir devletin dünyadaki en temel mülküdür. Eğer mülkünüzün adı başkaları tarafından yanlış telaffuz ediliyorsa veya alakasız anlamlarla eşleştiriliyorsa, mülkiyet hakkınızda bir eksiklik var demektir.
Sonuç olarak, Türkiye’nin bu hamlesi hindi kelimesinden kaçışın çok ötesinde, 21. yüzyılın yükselen gücü olma iddiasının dilsel bir manifestosudur. Bu, haritadaki bir yerin adını değiştirmek değil, o yerin dünya algısındaki koordinatlarını yeniden belirlemektir. “Türkiye” ismi, hem köklü bir geçmişi hem de iddialı bir geleceği aynı ses içinde birleştirir. Diller kıtalara fısıldarken, Türkiye artık kendi ismini dünyanın kulağına doğrudan, aracısız ve kendi sesiyle fısıldıyor. Bu değişim, kelimelerin sadece birer harf yığını olmadığını, her bir harfin bir ulusun onurunu, her bir sesin ise bir devletin bağımsızlık karakterini taşıdığını tüm dünyaya bir kez daha hatırlatmaktadır. İsimlendirme savaşı bitmemiştir, ancak Türkiye kendi cephesinde haritayı kendi kalemiyle yeniden mühürlemiştir.
BÖLÜM 29: Coğrafi Keşiflerin Hatalı İsimleri: West Indies (Batı Hint Adaları)
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki isimlendirme serüveninde, bazen bir imparatorun kibri, bazen bir tüccarın kurnazlığı, bazen de bir halkın bağımsızlık çığlığı belirleyici olmuştur. Önceki bölümlerde, dillerin coğrafyayı nasıl birer mülkiyet belgesine dönüştürdüğünü, “Yeni” ön ekinin hafıza silici etkisini ve Türkiye gibi ülkelerin kendi isimlerini küresel arenada nasıl bir marka olarak yeniden inşa etmeye çalıştıklarını incelemiştik. Ancak dünya haritacılık tarihinin en ironik, en köklü ve belki de en trajikomik sayfası, ne bir zaferle ne de bilinçli bir asimilasyonla açılmıştır; bu sayfa, tarihin en muazzam ve en inatçı “yanlış anlaşılması” ile yazılmıştır. Kristof Kolomb’un 1492 yılında Atlantik’in karanlık sularını aşarak ulaştığı o tropikal adaları, hayalindeki Asya ve Hindistan (İndia) sanmasıyla başlayan o devasa yanılgı, bugün hala dünya dillerinde, haritalarında ve hukuk sistemlerinde yaşayan bir “coğrafi hata” fosili olarak karşımızda durmaktadır. Karayiplerin “Batı Hint Adaları” (West Indies), bu adada yaşayan yerlilerin ise “Hintli” (Indian) olarak adlandırılması, insanlığın bir hatayı düzeltmek yerine o hatayı yüzyıllar boyunca nasıl kutsadığının ve dilin gerçeği değil, kurguyu nasıl ebedileştirdiğinin en sarsıcı belgesidir.
Bu muazzam hatanın kökeninde, o dönemin Avrupa merkezli coğrafya algısının darlığı ve Kolomb’un kendi hayallerine olan sarsılmaz, adeta kör edici inancı yatar. Kolomb, İspanyol kraliyetinin desteğiyle batıya doğru yelken açtığında, amacı İpek ve Baharat Yolu’nun zenginliklerine doğrudan ulaşmaktı. Karşısına çıkan Bahamalar ve Antiller, onun zihnindeki o efsanevi “İndia” (Hindistan ve Doğu Asya’yı kapsayan geniş bir terim) imajına fiziksel olarak hiç benzemese de, Kolomb gördüğü her şeyi kendi arzusuna göre isimlendirdi. Toprak parçasına “Hint Adaları”, yerlilere ise “Indios” dedi. Daha sonra bu keşfin aslında yepyeni bir kıta olduğu anlaşıldığında bile, o ilk söz, o ilk isimlendirme eylemi bir zehir gibi dile nüfuz etmişti bile. Avrupalı haritacılar, gerçek Hindistan ile bu yeni “yanlış” Hindistan’ı ayırmak için “Doğu” ve “Batı” (East and West Indies) takılarını icat ettiler. Böylece bir hata düzeltilmedi; aksine, o hatayı sürdürülebilir kılmak için dilin içine yeni bir coğrafi parantez açıldı. Bu durum, daha önce bahsettiğimiz “dillerin bir egosu vardır” prensibinin en uç örneğidir: Dil, gerçekle çeliştiğinde gerçeği değiştirmektense, hatayı rasyonalize edecek yeni kurgular üretmeyi tercih eder.
Peki, bugün dünyada bu isim yüzünden oluşan o devasa kafa karışıklığı nasıl düzelecek? Bir tarafta bir buçuk milyar nüfusuyla gerçek Hindistan ve Hintliler (Indians), diğer tarafta ise Amerika kıtasının yerlileri olan ve hala birçok dilde “Indian” olarak anılan milyonlarca insan. Bu kafa karışıklığı, sadece bir isim karmaşası değil, aynı zamanda bir kimlik erozyonudur. Amerika yerlilerine “Indian” demek, onları kendi özgün tarihlerinden koparıp, bir Avrupalı denizcinin rotasını şaşırması sonucu onlara taktığı o eğreti kimliğe hapsetmektir. Bu sorunun çözümü, günümüzde “Yerli Halklar” (Indigenous Peoples) veya Kuzey Amerika’da “İlk Milletler” (First Nations) gibi daha doğru ve saygılı terimlerin kullanımıyla aşılmaya çalışılmaktadır. Ancak haritadaki “West Indies” (Batı Hint Adaları) ibaresi, özellikle kriket gibi küresel spor organizasyonlarında veya siyasi birliklerde hala resmi bir isim olarak varlığını korumaktadır. Bu kafa karışıklığının tam anlamıyla düzelmesi, ancak küresel eğitim sisteminin ve medyanın, coğrafi isimlerin mutlak gerçekler değil, tarihsel tesadüfler olduğunu kabul etmesi ve yerel isimleri (endonim) küresel isimlerin (exonym) önüne koymasıyla mümkün olabilir. Ancak dillerin o yavaş akan nehrinde, beş yüz yıllık bir hatayı temizlemek, koca bir okyanusu süzgeçten geçirmek kadar zordur.
Tarihin bu en büyük coğrafi hatası neden düzeltilmek yerine hala kullanılmaya devam ediyor? Bu sorunun cevabı, dilin pragmatizminde ve kurumsallaşmış alışkanlıkların gücünde gizlidir. Bir isim bir kez haritalara, tapu kayıtlarına, uluslararası antlaşmalara ve edebi eserlere girdiğinde, o ismi değiştirmek tıpkı daha önce 25. bölümde incelediğimiz Esvatini veya Kuzey Makedonya örneklerindeki gibi devasa bir ekonomik ve bürokratik maliyet yaratır. Ancak buradaki direnç sadece ekonomik değildir; aynı zamanda kavramsal bir atalettir. “West Indies” ismi, beş asır boyunca o bölgenin ticaretini, siyasetini ve kültürünü tanımlayan bir “kategori” haline gelmiştir. Batı dünyası için bu isim, okyanus aşırı maceraların, sömürgeci nostaljinin ve belirli bir egzotik imajın kodudur. İnsan zihni, yanlış da olsa alışık olduğu bir kavramı, doğru ama yeni bir kavrama tercih eder. Hata, zamanla öyle bir kabuk bağlar ki, artık kimse o kabuğun altındaki yaranın, yani o ilk isimlendirme şiddetinin farkına bile varmaz.
Buna ek olarak, “Indian” kelimesi, Amerika yerlilerinin bir kısmı tarafından ironik bir şekilde birleştirici bir kimlik olarak benimsenmiştir. Birçok farklı kabile, Avrupalıların kendilerine verdiği bu ortak “hatalı” isim altında toplanarak hak arama mücadelelerini yürütmüşlerdir. Yani isim, sömürgecinin bir hatası olarak doğmuş, ancak sömürülenin elinde bir direniş ve örgütlenme aracına dönüşmüştür. Bu durum, isimlendirme oyununun en karmaşık paradokslarından biridir: Sizi yok sayan veya yanlış tanıyan bir ismi, zamanla kendi silahınız haline getirebilirsiniz. Yine de, her “West Indies” veya “American Indian” denildiğinde, o hayali haritacı Kristof Kolomb’un ruhu bir yerlerde gülümsemeye devam eder. Çünkü o isimler durdukça, onun o büyük yanılgısı da tarihin en büyük doğrusuymuş gibi hüküm sürmeye devam edecektir.
Kendi düşünsel perspektifimden baktığımda, “Batı Hint Adaları” tabirini, haritanın üzerindeki devasa bir “parantez içi açıklama” olarak görüyorum. Bu isim, dünyaya her bakışımızda bize şunu fısıldar: “Gördüğün şey toprak değil, bir insanın zihnindeki hayaldir.” Kolomb o adalara Hindistan demeseydi, belki bugün Karayipler çok daha farklı bir kimlikle anılıyor olacaktı. Ancak tarih, hataları silmekte pek mahir değildir; o daha çok hataların üzerine yeni katmanlar eklemeyi sever. West Indies ismi, bir coğrafi keşiften ziyade, bir “coğrafi icat”tır ve bu icat, beş yüz yıldır gerçeğin yerine geçerek haritacılığın aslında ne kadar kurgusal bir sanat olduğunu bize her gün kanıtlamaktadır. Hatalı isimler durmaya devam eder, çünkü bazen bir hatayı sürdürmek, o hatayı kabul edip dünyayı yeniden isimlendirmenin yaratacağı o devasa kaostan daha konforlu gelir. İnsanlık, kendi çizdiği yalan haritalarda kaybolmayı, gerçek ama yabancı bir haritada yolunu bulmaya her zaman tercih etmiştir. Haritalarımızdaki bu “Hint” gölgesi, keşiflerin sadece yeni topraklar bulmak olmadığını, bazen o toprakları kendi yanlışlarımızla sonsuza dek mühürlemek olduğunu bize sessizce ve inatla hatırlatmaya devam etmektedir.
DÜŞÜNCE ARASI 5: DİJİTAL HARİTALARIN TANRISI
İnsanlık tarihinin derinliklerinde harita çizmek, yeryüzünü kâğıt üzerine aktarmaktan çok daha öte, ilahi bir kudretin yeryüzündeki izdüşümüydü. Önceki bölümlerde Roma’nın lejyonlarıyla, Osmanlı’nın fermanlarıyla veya sömürgeci imparatorlukların cetvelleriyle coğrafyayı nasıl parsellediklerini, isimleri nasıl birer mülkiyet mührü olarak kullandıklarını detaylarıyla konuşmuştuk. O dönemlerde haritaların mutlak hakimi krallardı; bir sınırın nereye çekileceğine, bir şehre hangi ismin verileceğine hükümdarın dudaklarından dökülen iki kelime karar verirdi. Harita, kralların dünyayı nasıl görmek istediğinin ve tebaasına nasıl bir dünya dayattığının görsel bir kanıtıydı. Dünyanın merkezine kendi başkentlerini koyar, egemenlik alanlarını en parlak renklerle boyar ve rakiplerinin isimlerini küçücük harflerle kenara iterlerdi. Ancak bugün, o görkemli sarayların, altın mühürlü fermanların ve tozlu parşömenlerin yerini pikseller, algoritmalar ve devasa veri merkezleri aldı. Artık bir sınırın yerini değiştirmek veya bir şehrin adını küresel hafızadan silmek için orduları sefere çıkarmaya gerek yok; sadece birkaç satır kod ve bir veritabanı güncellemesi yeterli oluyor. Yeni dönemin coğrafi tanrıları artık tahtlarda değil, Silikon Vadisi’ndeki cam binalarda, ergonomik koltuklarında oturan ve dünyayı bir veri kümesi olarak gören yazılımcılar ve teknoloji devleridir.
Dijital haritacılık, coğrafi bilginin demokratikleşmesi gibi sunulsa da aslında tarihin gördüğü en rafine ve en görünmez iktidar biçimini temsil eder. Google Maps, Apple Maps veya Yandex gibi platformlar, bugün milyarlarca insanın dünyayı algılama biçimini belirleyen yegane pencerelerdir. Eskiden bir haritaya ulaşmak bir ayrıcalıktı, bugün ise harita cebimizdeki cihazın içine gömülü, her anımızı takip eden ve bizi yönlendiren canlı bir organizmadır. Ancak bu organizmanın arkasındaki zeka, tarafsız bir bilimsel gözlemci değildir. Dijital haritaların sahipleri, hangi sınırı “kesikli çizgi” ile göstereceklerine, hangi bölgeyi kime ait ilan edeceklerine karar verirken küresel siyasetin ve ticari çıkarların hassas dengelerini gözetirler. Bir kullanıcının Hindistan’dan bağlandığında Keşmir sınırını farklı, Pakistan’dan bağlandığında farklı görmesi, dijital haritacılığın “kişiselleştirilmiş gerçeklik” adı altında sunduğu o korkunç manipülasyonun en somut örneğidir. Teknoloji şirketleri, kullanıcılarını rahatsız etmemek ve pazar paylarını kaybetmemek adına coğrafi gerçeği ülkelerin resmi ideolojilerine göre esnetebilen, bükebilen yeni nesil sihirbazlardır.
Bu yeni tanrıların gücü, sadece sınırları çizmekle sınırlı kalmaz; onlar isimlendirme eylemini de tamamen otomatikleştirmiş ve algoritmik bir hıza kavuşturmuşlardır. Bir yerin adının değişmesi artık yüzyıllar süren bir dilsel aşınma veya kanlı bir devrim gerektirmiyor. Eğer küresel bir harita servisi, bir şehrin ismini tek bir gecede değiştirirse, o şehir dünyanın geri kalanı için artık yeni ismiyle var olmaya başlar. Arama motorları, navigasyon sistemleri ve sosyal medya etiketleri bu yeni ismi saniyeler içinde kanıksar. Eski isim, dijital dünyanın o dipsiz kuyusunda “arama sonuçlarında bulunamayan” bir hayalete dönüşür. Bu durum, isimlendirme oyununun ulaştığı o dehşet verici hızı ve mutlaklığı gösterir. Krallar haritayı değiştirirdi ama halkın dilindeki ismi değiştirmeleri nesiller alırdı; oysa Silikon Vadisi’nin tanrıları, hem haritayı hem de o haritayı kullanan milyarlarca insanın dijital dilini aynı anda senkronize edebiliyorlar.
Kendi düşünsel süzgecimden geçirdiğimde, bu dönüşümün coğrafi “hakikat” kavramını tamamen ortadan kaldırdığını hissediyorum. Hakikat, artık toprağın üzerindeki taştan veya oradaki halkın sesinden değil, ekranımızdaki o parlak noktadan neşet ediyor. Eğer telefonumuzdaki harita bizi bir yolun kapalı olduğuna ikna ederse, o yol fiziksel olarak açık olsa bile bizim için kapalıdır. Eğer dijital harita bir bölgenin adını silerse, o bölge küresel turizmin, ticaretin ve ilginin haritasından da silinmiş demektir. Coğrafi varoluş, artık dijital temsilin bir türevi haline gelmiştir. Bu, sömürgeci haritacıların bile hayal edemediği kadar mutlak bir tahakkümdür. Onlar toprağı işgal etmek için oraya gitmek zorundaydı; oysa bugünün teknoloji devleri, oturdukları yerden dünyayı yeniden isimlendirerek ve sınırları kodlarla kaydırarak zihinsel bir işgal yürütüyorlar.
Sonuç olarak, haritacılık tarihindeki bu son aşama, gücün somuttan soyuta, kılıçtan koda geçişinin hikayesidir. Silikon Vadisi’nde oturan bu yeni tanrılar, ellerindeki algoritmalarla sadece yönümüzü bulmamızı sağlamıyorlar; aynı zamanda kimin nerede yaşadığına, hangi toprağın kime ait olduğuna ve o toprağın adının ne olması gerektiğine dair küresel bir konsensüs inşa ediyorlar. Bu konsensüsün dışında kalan her ses, dijital bir “hata mesajı” gibi sistemden ayıklanıyor. Kralların haritaları en azından fiziksel birer nesneydi ve eleştirilebilir, yırtılabilir ya da yeniden çizilebilirdi. Dijital haritalar ise her an güncellenen, akışkan ve görünmez birer ağ gibi bizi kuşatmış durumda. İsyan etmeye çalıştığımızda bile yine o tanrıların çizdiği rotaları kullanmak zorunda kalmamız, modern çağın en büyük ironisidir. Coğrafya artık dağlar ve nehirler değil, o dağların ve nehirlerin Silikon Vadisi’ndeki sunucularda nasıl etiketlendiğidir. Yeni dünyanın efendileri, haritayı değil, doğrudan doğruya dünyayı bir simülasyona dönüştürmüş durumdadır ve bizler bu simülasyonun içinde, bize verilen isimlerle ve bize çizilen sınırlarda yolumuzu bulmaya çalışan figüranlarız.
BÖLÜM 30: Birleşmiş Milletler ve UNGEGN: Küresel İsim Zabıtası
İmparatorlukların haritaları kılıçla çizdiği, sömürgecilerin yerel hafızayı silgiyle kazıdığı ve ideolojilerin tabelaları birer savaş ganimeti gibi söküp taktığı o fırtınalı dönemlerden sonra, modern dünya coğrafi isimlendirme meselesini kaostan kurtarıp bir nizam altına alma ihtiyacı hissetmiştir. Daha önceki bölümlerde dillerin birbirlerinin isimlerini nasıl asimile ettiğini, fonetik çatışmaların nasıl politik krizlere dönüştüğünü ve dijital haritacılığın getirdiği o yeni nesil teknolojik tahakkümü incelemiştik. Ancak tüm bu dağınıklığın, bu fonetik ve siyasi gürültünün ortasında, dünyadaki her bir dağın, nehrin, şehrin ve köyün ismini standardize etmeye çalışan, harita üzerindeki her bir harfi uluslararası bir denetime tabi tutan devasa bir bürokratik mekanizma bulunur: Birleşmiş Milletler Coğrafi İsimler Uzmanlar Grubu (UNGEGN). Bu yapı, ilk bakışta sadece teknik bir kurul gibi görünse de, aslında modern dünyanın “küresel isim zabıtası” olarak işlev görür. UNGEGN, coğrafi isimlerin standartlaştırılmasını sadece bir haritacılık faaliyeti olarak değil, küresel güvenlik, ekonomi ve iletişim için hayati bir “altyapı” sorunu olarak ele alır.
Birleşmiş Milletler Coğrafi İsimler Uzmanlar Grubu’nun temel görevi, dünyadaki yer isimlerinin (toponimlerin) uluslararası düzeyde tutarlılığını sağlamaktır. Birleşmiş Milletler çatısı altında faaliyet gösteren bu yapı, ülkelerin kendi toprakları üzerindeki isimlendirme yetkisini tanısa da, bu isimlerin dünyaya nasıl sunulması gerektiğine dair katı protokoller ve rehber ilkeler belirler. Bir felaket anında, insani yardım operasyonlarında, uluslararası uçuşlarda veya posta sistemlerinde aynı yer için beş farklı ismin kullanılması, kelimenin tam anlamıyla hayati bir karmaşaya yol açabilir. UNGEGN işte bu karmaşayı önlemek için ülkeleri kendi ulusal isim otoritelerini kurmaya teşvik eder ve bu isimlerin Latin alfabesine aktarılması (romanizasyon) için ortak standartlar geliştirir. Onlar için bir isim, bir şiirin dizesi veya bir halkın efsanesi olmaktan önce, hatasız çalışması gereken bir veri setidir. Bu bağlamda UNGEGN, coğrafyayı duygulardan ve ideolojilerden arındırarak onu teknik bir pürüzsüzlüğe kavuşturmaya çalışan devasa bir “dilsel filtre” olarak tanımlanabilir.
Ancak bu noktada, modern dünyanın en büyük kültürel ikilemlerinden biriyle yüz yüze geliriz: Dünyada diller arası karmaşayı önlemek için tek bir “standart” belirlemek, binlerce yıllık kültürel çeşitliliğe vurulmuş bir darbe midir? Kendi düşünsel perspektifimden bu meseleye baktığımda, standartlaştırma eyleminin doğası gereği “budayıcı” bir karakter taşıdığını görüyorum. Bir ismi standardize etmek, o ismin yerel ağızlardaki farklı telaffuzlarını, o ismin etrafındaki çok katmanlı hikayeleri ve dilin o akışkan, ele avuca sığmaz yapısını tek bir “doğru” biçime hapsetmektir. UNGEGN gibi kurumlar her ne kadar yerel dillerin korunmasına dair prensipler yayınlasalar da, küresel sistemin doğası her zaman “tekil” ve “basit” olanı tercih eder. Bilgisayar veritabanları, gümrük yazılımları ve navigasyon cihazları kültürel nüanslarla ilgilenmez; onlar sadece birbirine uyan karakter dizileri ararlar. Dolayısıyla, küresel bir standart belirleme çabası, yerel dillerin o zengin ve kaotik dokusunu, modern dünyanın dijital otoyollarına uygun hale getirmek için düzleştiren bir asfalt dökme operasyonuna benzer.
Bu durum, özellikle yazılı geleneği zayıf olan veya azınlık dillerinde yaşayan coğrafi isimler için büyük bir risk barındırır. Birleşmiş Milletler’in o soğuk ve bürokratik salonlarında alınan bir standartlaştırma kararı, uzak bir dağ köyündeki insanların yüzyıllardır o dağa verdikleri ismin “resmi olmayan” veya “hatalı” kategorisine itilmesine neden olabilir. Küresel sistemin “isimlendirme zabıtası”, verimlilik adına çeşitliliği kurban etme eğilimindedir. Daha önce Afrika haritasının cetvelle çizilmesinde gördüğümüz o dışarıdan müdahale, bugün UNGEGN vasıtasıyla daha bilimsel, daha rasyonel ve daha kibar bir kılıfla devam etmektedir. İsimler artık kılıçla değil, standartlaşma formlarıyla hizaya getirilmektedir. Standardizasyon, dillerin o meşhur “egosunu” bir ölçüde kontrol altına alarak küresel bir iletişim barışı sağlar; ancak bu barışın bedeli, dillerin birbirlerine fısıldadığı o kendine has seslerin, o benzersiz ekzonim ve endonim zenginliğinin yavaş yavaş solmasıdır.
Dünya haritası, Birleşmiş Milletler’in bu titiz çalışmaları sayesinde bugün her zamankinden daha “okunabilir” ve daha “erişilebilir” bir hal almıştır. Artık bir pilot dünyanın neresine uçarsa uçsun, bir kargo şirketi paketi nereye gönderirse göndersin, isimlerin yarattığı o karanlık labirentlerde kaybolma riski azalmıştır. Fakat bu okunabilirlik, coğrafyanın o gizemli ve çok dilli ruhunun bir miktar buharlaşması anlamına da gelir. İsimlerin standartlaştırılması, insanlığın ortak bir dil (lingua franca) arayışının haritalar üzerindeki zaferidir; ancak her zafer gibi bu da arkasında bir miktar kültürel enkaz bırakır. UNGEGN’in o gri klasörleri arasına sıkışmış binlerce isim, artık birer yerel kimlik olmaktan çıkıp küresel birer trafik levhasına dönüşmüştür. Modern insanın ihtiyacı olan bu “düzen”, belki de yeryüzünün o kadim ve karmaşık isimlendirme oyununun son perdesidir. İsimlerin zabıtası görevini yaparken, harita üzerindeki o son vahşi ve ehlileştirilmemiş kelimeleri de birer birer barkodlayarak sisteme dahil etmektedir. Bu, ilerlemenin kaçınılmaz bir sonucu olduğu kadar, dillerin kıtalara fısıldadığı o özgün masalların son bulmasıdır.
BÖLÜM 31: Uzayın İsimlendirilmesi: Dünya Dışı Ekzonimler
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki o bitmek bilmeyen iktidar mücadelesini, imparatorlukların kıtalara vurduğu mühürleri ve Birleşmiş Milletler gibi yapıların bu kaosu nasıl bir nizam altına almaya çalıştığını önceki bölümlerde geniş bir perspektifle incelemiştik. Ancak isimlendirme hırsı, yeryüzünün sınırlarına ulaşıp okyanusları ve dağları tükettiğinde durmamış; bakışlarını gökyüzüne, o uçsuz bucaksız ve sessiz boşluğa çevirmiştir. Uzayın isimlendirilmesi, insanoğlunun sadece fiziksel olarak değil, zihinsel ve dilsel olarak da evreni “kendi mülkü” haline getirme çabasının ulaştığı en soyut ve en görkemli aşamadır. Mars’taki kraterlerden Ay’daki o kurumuş denizlere, uzak galaksilerden yeni keşfedilen ötegezegenlere kadar her bir kozmik noktaya isim vermek, aslında o devasa bilinmezliği insan dilinin dar ve güvenli sınırları içine hapsetme eylemidir. Bu noktada karşımıza çıkan en büyük otorite, gökyüzünün tek hakimi ve isimlendirme zabıtası rolünü üstlenen Uluslararası Astronomi Birliği’dir (IAU). 1919 yılından bu yana, evrendeki her bir gökcismine resmi olarak kimin, hangi dilde ve hangi kurallara göre isim vereceğini belirleyen bu yapı, aslında yeryüzündeki haritacıların gökyüzündeki temsilcisidir.
Uzayın isimlendirilme sürecinde kullanılan dil ve referans dünyası, insanlık tarihinin en büyük kültürel paradokslarından birini barındırır. Bugün modern teleskoplarla, yapay zeka algoritmalarıyla ve devasa uzay istasyonlarıyla keşfettiğimiz o fütüristik evreni tanımlamak için neden hala iki bin beş yüz yıl önceki Antik Yunan ve Roma mitolojisine sığınıyoruz? Gezegenlerin isimlerinden (Mars, Jüpiter, Venüs), takımyıldızlara ve Ay üzerindeki o hayali denizlere (Mare Tranquillitatis gibi Latince isimler) kadar her yer, ölü dillerin ve antik tanrıların istilası altındadır. Kendi düşünsel düzlemimde bu durumu, Batı medeniyetinin evreni de kültürel olarak sömürgeleştirme çabasının en rafine ve en kalıcı biçimi olarak görüyorum. Daha önce Roma’nın Avrupa’yı nasıl Latince isimlerle ehlileştirdiğini konuşmuştuk; şimdi ise aynı Roma, yeryüzünden binlerce ışık yılı uzaklıktaki galaksilere kendi tanrılarının adını vererek evrenin tapusunu kendi mitolojik mirasına tescil etmektedir. Bu, sadece bir gelenek değil, evrenin “kimin hikayesiyle” anlatılacağına dair verilmiş mutlak bir karardır.
Dünya dışı yerlere genellikle Antik Yunan ve Roma isimlerinin verilmesi, bilimsel devrimin Avrupa merkezli gelişmesinin doğal bir sonucu gibi sunulsa da, aslında derin bir ideolojik tercihtir. Ay üzerindeki bir kratere bir Çinli şairin veya bir İnka tanrısının adını vermek yerine sürekli olarak Yunan trajedilerinden veya Roma panteonundan isimler seçmek, gökyüzünü bir “Avrupa gölüne” dönüştürmektir. Uluslararası Astronomi Birliği, her ne kadar son yıllarda bu durumu dengelemek için farklı kültürlerden, azınlık dillerinden ve dünya genelindeki nehir, şehir veya bilim insanı isimlerinden faydalanmaya çalışsa da, isimlendirme sisteminin çekirdeği hala o “klasik” köklere sıkı sıkıya bağlıdır. Bu durum, uzay keşiflerinin bir insanlık mirası olduğu iddiasıyla, o mirasın sadece Batılı bir terminolojiyle kodlanması arasındaki çelişkiyi gözler önüne serer. Evreni isimlendirmek, onu “evcilleştirmek” demektir ve Batı, evreni kendi antik atalarının diliyle evcilleştirerek ona bir nevi kültürel bir tasma takmaktadır.
İsimlendirme oyununun bu dünya dışı boyutu, ekzonim kavramını tamamen yeni bir seviyeye taşır. Yeryüzünde bir şehre dışarıdan isim verildiğinde (exonym), orada yaşayan ve bu isme itiraz edebilecek bir halk vardır. Ancak uzayda, o kraterlerin veya galaksilerin üzerinde onlara “Hayır, bizim adımız bu değil!” diyecek hiçbir yerli yoktur. Bu, isimlendiren özneye mutlak ve sınırsız bir iktidar verir. Boşluk, isimlendirilmeye muhtaç bir nesne olarak insanın önünde durmaktadır ve bizler o boşluğu kendi kelimelerimizle doldurarak orada bir hakimiyet illüzyonu yaratıyoruz. Bir gökcismine isim verildiği an, o artık anonim bir toz yığını olmaktan çıkar ve insan hafızasının bir parçası haline gelir. Bu süreçte seçilen dilin Latince olması veya antik referanslar taşıması, o mekana bir “soyluluk” ve “ezelilik” atfetme çabasıdır.
Bununla birlikte, uzayın isimlendirilmesinde bazen çok daha insani ve yerel dokunuşlar da karşımıza çıkar. Örneğin Mars’taki küçük kraterlere dünyanın farklı yerlerindeki küçük kasabaların isimlerinin verilmesi (Sinop gibi, örneğin), yeryüzündeki o mahalli kimliklerin kozmik birer tabelaya dönüşmesidir. Ancak bu bile, yeryüzündeki o hiyerarşik haritacılığın gökyüzüne yansımasından başka bir şey değildir. Hangi ülkenin kasabası Mars’ta bir kratere adını verecek? Hangi dil, yeni keşfedilen bir yıldız sisteminde yankılanacak? Bu soruların cevabı, yeryüzündeki siyasi ve teknolojik güç dengeleriyle doğrudan ilişkilidir. Uzay haritacılığı, yeryüzündeki güç savaşlarının gökyüzündeki sessiz ama derin bir uzantısıdır.
Sonuç olarak, uzayın isimlendirilmesi insanlığın en büyük ekzonim projesidir. Bizler evrene fısıldarken aslında kendimize, kendi tarihimize ve kendi kültürel hegemonyamıza fısıldıyoruz. Gezegenlerin ve yıldızların o kadim isimleri, bir gün o topraklara ayak bastığımızda bizi bekleyen en eski yabancılar olacaktır. Antik Yunan ve Roma’nın o bitmek bilmeyen gölgesi, sadece kıtaları değil, artık galaksileri de kendi mülkiyet diliyle kuşatmış durumdadır. İnsanoğlu, gökyüzüne baktığında orada Tanrıları veya atomları değil, aslında kendi isimlendirme hırsının ve kültürel sömürgeciliğinin pırıl pırıl parlayan yansımalarını görmektedir. Evrenin sessizliğini kendi dillerimizle bozarken, aslında o uçsuz bucaksız boşluğu kendi küçük haritalarımıza hapsetmeye devam ediyoruz. Uzay haritaları, insanoğlunun kibrinin yeryüzüne sığmayıp yıldızlara kadar taştığının en görkemli ve en melankolik belgesidir.
BÖLÜM 32: Çevrilemeyen İsimler ve Kültürel Direnç
Haritaların imparatorluklar tarafından nasıl birer mülkiyet belgesi gibi kullanıldığını, Roma’nın Latinceyle kıtaları nasıl mühürlediğini ve sömürgeci güçlerin yerel hafızayı silip yerine kendi “Yeni” dünyalarını nasıl inşa ettiklerini daha önceki bölümlerde derinlemesine incelemiştik. Dilin bir egosu olduğunu, yabancı kelimeleri kendi ses kurallarıyla nasıl parçalayıp sindirdiğini ve bu asimilasyonun aslında bir hayatta kalma mekanizması olduğunu da biliyoruz. Ancak dünya dillerinin o iştahlı ve dönüştürücü midesine girmeyi reddeden, yüzyıllardır küresel gürültünün ortasında kendi orijinal sadasını bir zırh gibi koruyan bazı istisnai isimler vardır. Dünyanın neredeyse her köşesinde, hangi dili konuşursa konuşsun insanların aynı şekilde telaffuz etmek zorunda kaldığı, Batı’nın o meşhur “ekzonim” üretme fabrikasından hasar almadan çıkmış “mutlak” şehir isimleri mevcuttur. Tokyo ve Kyoto gibi örnekler, haritacılık tarihinde ve dilbilimsel hiyerarşide eşine az rastlanır bir direnç noktası oluşturur. Bu isimlerin hiçbir dile tam olarak tercüme edilememesi veya fonetik olarak köklü bir değişikliğe uğratılamaması, sadece birer coğrafi rastlantı değil, Uzak Doğu dillerinin ve kültürlerinin o aşılmaz yapısal duvarlarının bir sonucudur.
Bu direncin kaynağını anlamak için önce “çevrilebilirlik” ve “asimilasyon” kavramlarının neden bu coğrafyada işlemediğine bakmamız gerekir. Roma için “Rome”, “Rom” veya “Rzym” diyebilen Batı dilleri, Tokyo ismine geldiğinde adeta bir duvara çarparlar. Tokyo, Japonca kökenli bir isim olarak “Doğu’nun Başkenti” (Tōkyō) anlamına gelir. Batı dilleri normal şartlarda bu tür anlamsal olarak şeffaf isimleri çevirmeyi sever; ancak Japonya’nın Batı dünyasıyla olan tarihsel karşılaşmasının geçliği ve bu karşılaşmanın yaşandığı dönemdeki küresel dengeler, ismin orijinal haliyle korunmasını zorunlu kılmıştır. Japonya, daha önce Afrika veya Amerika örneklerinde gördüğümüz o kaba sömürgeci isimlendirme sürecinden geçmemiştir. Batı buraya geldiğinde karşısında yıkılmaya hazır kabileler değil, kendi alfabesi, kendi kadim bürokrasisi ve kendi sarsılmaz dilbilgisi olan bir imparatorluk bulmuştur. Bu durum, ismin dışarıdan bir müdahaleyle değiştirilmesini imkansız kılan ilk büyük barikattır.
Uzak Doğu dillerinin, özellikle de Japoncanın yapısı, Batı dillerinin onları asimile etmesini engelleyen doğal bir bağışıklık sistemine sahiptir. Japonca, hece tabanlı (mora) bir dildir ve ses yapısı son derece sınırlı ama bir o kadar da dengelidir. “To-kyo” veya “Kyo-to” gibi kelimeler, her dilde telaffuz edilebilecek kadar basit ünlü-ünsüz dizilimlerine sahiptir. Batı dillerinin bir kelimeyi asimile etmek için kullandığı o “fonetik yontma” işlemi, zaten yontulacak bir köşesi olmayan, su damlası kadar pürüzsüz olan bu isimler karşısında etkisiz kalır. Örneğin, bir önceki bölümde Türkçenin “Wien” kelimesini “Viyana” yaparak nasıl yumuşattığını görmüştük; ancak Tokyo zaten Türkçenin, İngilizcenin veya Fransızcanın ses kurallarına hiçbir zorluk çıkarmadan eklemlenir. Bu “basitlik”, aslında en büyük kültürel dirençtir. Bir ismi değiştiremezsiniz çünkü o isim zaten her dilde minimum sürtünmeyle akıp gitmektedir.
Kyoto ve Tokyo arasındaki o ayna görüntüsü (Kyoto “Başkent Şehri”, Tokyo “Doğu’nun Başkenti”), Batı’nın bu isimleri birer “kavram” olarak değil, birer “ses bloğu” olarak kabul etmesine yol açmıştır. Uzak Doğu dillerinde kullanılan karakterlerin (Kanji) anlamsal derinliği, Latin alfabesi kullanan bir zihin için başlangıçta tamamen kapalıdır. Batılı haritacı, Afrika’da gördüğü bir nehre kendi dilinde bir sıfat takabilirken, Japonya’daki bir şehre baktığında gördüğü o karmaşık semboller karşısında sadece o sembollerin nasıl okunduğuna (romaji) teslim olmak zorunda kalmıştır. Bu, yazının kutsallığının ve karmaşıklığının yarattığı bir koruma kalkanıdır. Uzak Doğu dilleri, kendi yazı sistemlerinin o aşılmaz estetiği sayesinde, isimlerini Batı’nın o basitleştirici ve tercüme edici egosundan korumayı başarmıştır. Bir ismi çeviremezsiniz çünkü o ismin kökleri sizin alfabenizin mantığının tamamen dışındadır.
Kendi düşünsel penceremden baktığımda, Tokyo ve Kyoto gibi isimlerin mutlaklığını, bir tür “kültürel vize” olarak görüyorum. Bu isimler dünya dillerinde dolaşırken hiçbir gümrüğe takılmazlar, hiçbir pasaport kontrolünden (asimilasyondan) geçmezler. Herkes onları olduğu gibi kabul eder. Bu durum, Japonya’nın küresel sahnedeki modernleşme başarısıyla da doğrudan ilişkilidir. Japonya, ismini dünyaya kabul ettirirken bunu bir güç gösterisiyle değil, bir “vazgeçilmezlik” üzerinden yapmıştır. Tokyo bugün teknolojinin, modanın ve geleceğin ismidir. Bir dili konuşan kolektif zihin, geleceği temsil eden bir kelimeyi bozmak istemez; aksine o kelimeyi bir standart olarak benimser. Bu yüzden Tokyo, tıpkı dijital bir kod gibi, dünyanın her yerinde aynı veriyle işlenir.
Peki, Uzak Doğu dillerinin yapısı Batı’nın asimilasyonunu gerçekten engelliyor mu? Evet, çünkü bu dillerdeki “anlam” ve “ses” ilişkisi, Batılı dillerin o rasyonel çeviri mantığına meydan okur. Çince’de Pekin (Beijing – Kuzey Başkenti) veya Şanghay (Shanghai – Deniz Üstü) gibi isimler de benzer bir direnç gösterir. Gerçi “Pekin” örneğinde olduğu gibi, farklı dillerde küçük fonetik kaymalar (Peking vs Beijing) yaşanmıştır; ancak bu kaymalar bile ismin özünü değiştirmeye yetmemiştir. Uzak Doğu isimleri, Batı dillerinin midesinde sindirilemeyen o sert ama pürüzsüz inci taneleri gibidirler. Dilin asitleri onları parçalayamaz, sadece çevrelerinde dolaşır. Bu durum, isimlendirme oyununda Batı merkezli hegemonya karşısında kazanılmış en sessiz ve en estetik zaferlerden biridir.
Sessiz şehirlerin isyanını ve asimilasyonun önemsenmekle ilgili olduğunu daha önce konuşmuştuk. Ancak Tokyo ve Kyoto önemsendikleri halde asimile edilemeyen nadir örneklerdendir. Onlar, küresel sistemin tam merkezinde durmalarına rağmen, kendi isimlerini (endonim) dünyanın tek gerçeği (ekzonim) haline getirmeyi başarmışlardır. Bu, bir şehrin dünyayla girdiği iletişimde kendi ismini bir dayatma olarak değil, bir “hediye” olarak sunmasıdır. Herkes “Tokyo” derken aslında Japonca konuşmaktadır ve bunun farkında bile değildir. İsimlerin bu mutlaklığı, haritalardaki o çok sesliliğin içindeki en net ve en kararlı notadır. Uzak Doğu’nun o kadim ve yapısal direnci, dillerin birbirlerini yutma yarışında haritaya atılmış en sarsılmaz çapadır. Bu isimler, dilin her şeyi dönüştürebileceği iddiasına karşı duran, çevrilemezliğin o vakur ve asil anıtlarıdır. Harita, bu noktada artık bir savaş alanı değil, bir kabul ediş ve saygı duruşu mekanıdır.
BÖLÜM 33: “Pekin” Nasıl “Beijing” Oldu? Pinyin Devrimi
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki o bitmek bilmeyen iktidar mücadelesini, imparatorlukların kıtalara vurduğu mühürleri ve özellikle de Batı dillerinin egzotik coğrafyaları kendi fonetiğine uydurma arzusunu daha önceki bölümlerde geniş bir perspektifle incelemiştik. Uzak Doğu isimlerinin, özellikle de Tokyo ve Kyoto gibi örneklerin çevrilemezliğine ve yapısal direncine değinirken, bazı isimlerin küresel gürültüde nasıl birer sarsılmaz kale gibi durduğundan bahsetmiştik. Ancak Çin’in başkenti olan o devasa metropolün “Pekin”den “Beijing”e dönüşümü, sadece bir ismin fonetik olarak iyileştirilmesi süreci değil, dünya diplomasi ve dilbilim tarihinin en planlı, en sistematik ve en başarılı “dilsel egemenlik” operasyonudur. Bu dönüşüm, bir ülkenin sadece sınırlarını değil, aynı zamanda o sınırların dünya dillerindeki telaffuzunu da bizzat kendisinin belirlemesi gerektiğini tüm dünyaya kanıtlayan bir “Pinyin Devrimi”dir.
Çin, 1950’li yıllardan itibaren kendi yazı sistemini modernize etmeye ve Batı dünyasının Çince isimleri kaotik bir şekilde Latin alfabesine aktarma geleneğine son vermeye karar verdiğinde, karşısında yüzyılların biriktirdiği devasa bir “exonym” (dış isim) barajı vardı. Batılılar, özellikle de İngilizler ve Fransızlar, Çince isimleri “Wade-Giles” veya “Posta Haritası” (Postal Map) gibi sistemlerle kendi duyumlarına göre kağıda dökmüşlerdi. Bu sistemlerin sonucunda ortaya çıkan “Peking”, “Canton” veya “Tientsin” gibi isimler, aslında Çincenin gerçek sadasıyla sadece uzaktan akrabaydı. Özellikle “Peking” ismi, güney lehçelerinin etkisiyle şekillenmiş ve Batı’nın o asimilasyoncu midesinde yüzyıllarca öğütülmüş bir kavramdı. Çin Halk Cumhuriyeti, 1958 yılında resmi olarak kabul ettiği “Hanyu Pinyin” sistemiyle, bu duruma radikal bir son verdi. Pinyin, Çince karakterlerin seslerini standart bir Latin alfabesiyle gösterme yöntemiydi ve bu sistemde “Kuzeyin Başkenti” anlamına gelen şehrin adı “Beijing” olarak kodlanmıştı.
Bu değişim, Çin’in dünyayı kendi şehirlerini yeni bir şekilde okumaya nasıl ikna ettiği sorusunun cevabıdır: Stratejik bir inat ve uluslararası kurumlar üzerindeki diplomatik ağırlık. Çin yönetimi, “Beijing” isminin sadece akademik bir tercih değil, devletin resmi bir talebi olduğunu Birleşmiş Milletler dahil tüm uluslararası platformlara bir ültimatom gibi sundu. 1970’lerin sonundan itibaren, uluslararası haber ajanslarından uçuş kartlarına kadar her yerde “Peking” isminin silinip yerine “Beijing”in yazılması için devasa bir lobi faaliyeti yürütüldü. Bu, bir halkın kendi ismine sahip çıkma iradesinin, küresel bürokrasiyi nasıl dize getirebileceğinin en somut örneğidir. Batı, başlangıçta bu yeni telaffuza dirense de, Çin’in sunduğu standartlaşma ve modernleşme vizyonu karşısında boyun eğmek zorunda kaldı. Çünkü isimlendirme, daha önce de belirttiğimiz gibi, bir egemenlik ilanıdır ve Çin kendi başkentinin adını belirlerken bu hakkı kimseye devretmeyeceğini açıkça beyan etmiştir.
Bu muazzam dönüşüm, Çin’in yükselen ekonomik ve politik gücünün Batı dilleri üzerindeki somut, ölçülebilir ve kesin bir zaferi midir? Kendi düşünsel perspektifimden baktığımda, bu sorunun cevabı tereddütsüz bir “evet”tir. Bir dilin, yüzyıllardır kullandığı bir ismi (Peking) terk edip, başka bir kültürün dayattığı yeni bir formu (Beijing) benimsemesi, o kültürün küresel sistem içindeki “vazgeçilmezliğinin” tasdikidir. Eğer Çin, bugün sahip olduğu devasa ekonomik güce, üretim kapasitesine ve politik ağırlığa sahip olmasaydı, Batılı gazete editörleri veya haritacılar muhtemelen “Peking” demeye devam edeceklerdi. Ancak Çin, Batı’ya şunu hissettirdi: “Eğer benimle ticaret yapmak, benimle masaya oturmak ve benimle bir gelecek inşa etmek istiyorsan, beni benim istediğim sesle çağıracaksın.” Bu, tarihin gördüğü en başarılı “yumuşak güç” (soft power) uygulamalarından biridir. İsim, burada bir ön koşuldur; egemenliğin tanınması için ödenen dilsel bir haraçtır.
Pinyin Devrimi ile birlikte “Canton”un “Guangzhou”, “Szechuan”ın “Sichuan” ve “Tibet”in “Xizang” (Çin resmi söyleminde) olması, haritadaki Batılı izlerin sistematik olarak silinmesi operasyonudur. Bu durum, sömürgecilik sonrası dekolonizasyon sürecindeki isim iadesi çabalarıyla büyük benzerlik gösterir, ancak bir farkla: Çin bu değişimi sadece geçmişin bir intikamı olarak değil, geleceğin bir gerekliliği olarak sunmuştur. Dijital çağda verilerin tek bir standart üzerinden akması zorunluluğu, Çin’in Pinyin sistemini dünyaya kabul ettirmesini kolaylaştıran teknolojik bir manivela olmuştur. Bugün Google Maps’te veya bir uçak biletinde “Beijing” yazdığında, aslında Çin’in 1950’lerde başlattığı o sessiz dilsel savaşın mutlak zaferini her gün yeniden onaylıyoruz.
Sonuç olarak, “Pekin”in “Beijing”e dönüşümü, haritacılık tarihinin en görkemli “format atma” işlemidir. Batı dilleri, Çin’in o devasa varlığı karşısında kendi asimilasyoncu reflekslerinden vazgeçmek ve yabancı bir ses sistemine boyun eğmek zorunda kalmıştır. Bu zafer, sadece harflerin yer değiştirmesi değildir; dünyadaki güç dengesinin artık tek kutuplu olmadığını, Doğu’nun kendi ismini ve kaderini belirleme iradesinin Batı’nın dilbilgisi kitaplarını bile değiştirebilecek kadar güçlü olduğunu gösteren sarsıcı bir dönüm noktasıdır. Haritalarımızdaki o her bir “j” ve “q” harfi, Çin’in dünyaya attığı birer dilsel imzadır ve bu imza, yüzyıllar süren Batı merkezli isimlendirme geleneğinin artık sona erdiğinin en net kanıtıdır. İsimler, sadece yerleri göstermez; onlar aynı zamanda kimin masada en güçlü oturduğunu da fısıldarlar. Bugün dünya “Beijing” derken, aslında Çin’in o devasa gölgesinin altında, onun seçtiği kelimelerle konuşmaktadır.
BÖLÜM 34: Turizm Endüstrisinde Ekzonim Kullanımı
Dünya haritasının tarihsel süreçte nasıl birer mülkiyet belgesine dönüştüğünü, imparatorlukların dilleri birer fetih aracı olarak kullandığını ve ulusların kendi öz isimlerini (endonim) küresel arenada nasıl birer onur mücadelesine dönüştürdüklerini önceki bölümlerde geniş bir perspektifle incelemiştik. Ancak isimlendirme oyununun, siyasi ve askeri hırslardan ziyade doğrudan doğruya “kâr marjı”, “tüketici psikolojisi” ve “hayal tacirliği” üzerine kurulu olan çok daha sinsi ve pragmatik bir cephesi daha vardır: Turizm endüstrisi. Modern dünyada seyahat acenteleri, havayolu şirketleri ve küresel otel zincirleri, coğrafyayı sadece bir yer olarak değil, paketlenip satılması gereken bir “deneyim” olarak görürler. Bu noktada ekzonim kullanımı, yani bir yerin adını yabancı bir dile çevirmek veya ona yeni bir pazarlama etiketi yapıştırmak, turizm sektörünün en güçlü manipülasyon araçlarından birine dönüşür. Bir yerin adını değiştirmek, o yerin turist zihnindeki koordinatlarını yeniden belirlemek ve ona satılabilir bir ruh yüklemektir.
Turizm endüstrisinde en sık karşılaşılan ikilemlerden biri, yerel ismin yarattığı egzotizm ile küresel dilin (ekzonim) sunduğu tanıdıklık arasındaki o hassas dengedir. “Cote d’Azur” (Mavi Kıyılar) örneği, bu denge oyununun şahikasıdır. Bir Fransız için bu isim kendi dilinin şiirselliğini taşır, ancak küresel turizm pazarı bu bölgeyi dünyaya “Fransız Rivierası” (French Riviera) olarak sunmayı tercih eder. Neden? Çünkü “Riviera” kelimesi, İtalyanca kökenli bir ekzonim olmasına rağmen, Batılı turist zihninde lüksün, güneşin, kumarhanelerin ve aristokratik bir yaşam tarzının evrensel kodudur. “Cote d’Azur” demek, turisti bir dil bariyeriyle karşı karşıya bırakmak ve ondan Fransızca bilmesini talep etmektir; oysa “Fransız Rivierası” demek, turiste neyle karşılaşacağını bildiği, güvenli, konforlu ve standartları daha önce belirlenmiş bir “marka” sunmaktır. Ekzonim kullanımı burada bir “güvence” işlevi görür. Turist, telaffuz edemediği ve anlamını tam olarak çözemediği bir yere gitmekten çekinebilir; ancak kendi dilinde “Riviera” gibi tanıdık bir etiket gördüğünde, bilinmezliğin yarattığı o ilkel korku yerini satın alınabilir bir arzuya bırakır.
Seyahat acenteleri, egzotik bir algı yaratmak için bir yerin adını orijinal tutarken, aynı zamanda güvenli ve tanıdık bir his yaratmak için neden kendi dillerine çevirirler? Bu, turizmin o temel şizofrenisidir: İnsanlar hem kendilerini tamamen yabancı ve yeni bir yerde hissetmek isterler hem de bu yabancılığın içinde kendi konfor alanlarını korumayı arzularlar. Bu yüzden pazarlama broşürlerinde genellikle bir “melezleme” yöntemi izlenir. Şehrin adı orijinal tutulur (Örn: “Kyoto’nun büyüsünü keşfedin”) çünkü bu, o “ötekilik” hissini ve keşfetme arzusunu besler. Ancak o şehrin bulunduğu bölge veya sunduğu deneyim, turistin dilindeki ekzonimlerle desteklenir (Örn: “Uzak Doğu’nun gizemi”). İsim orijinal kaldığında “macera”, isim çevrildiğinde “güven” mesajı verilir. Bu durum, önceki bölümlerde tartıştığımız asimilasyon mekanizmasının turizmdeki “yumuşak” versiyonudur. Turizm sektörü, coğrafyayı turist için “evcilleştirirken”, onun tamamen evcil görünmesini de istemez; çünkü tamamen evcil olan bir yer “keşfedilmeye değer” olmaktan çıkar.
Kendi düşünsel penceremden baktığımda, turizm endüstrisinin haritayı bir “adlar ve sıfatlar kataloğu” olarak yeniden kurguladığını görüyorum. Bu sektörde ekzonim kullanımı, coğrafi bir doğruluk arayışı değil, tamamen algısal bir “atmosfer inşası”dır. Örneğin, neden Orta Avrupa yerine “Büyülü Prag” veya “Müzik Şehri Viyana” gibi eklemeler kullanılır? Çünkü tek başına “Prag” veya “Wien” (Viyana’nın endonimi) sadece birer lokasyondur. Ancak ekzonim ve ona eşlik eden sıfatlar, o lokasyonu bir “ürün”e dönüştürür. Turizm, daha önce 12. bölümde gördüğümüz “Yeni Dünya” isimlerindeki o vatan hasretini, bu kez “tüketici hasreti”ne dönüştürür. İnsanlara, aslında hiç gitmedikleri ama ismini kendi dillerinde binlerce kez duydukları o “tanıdık rüya”yı satar.
Bir yerin adının çevrilmesi veya orijinal tutulması konusundaki tercihler, aynı zamanda o ülkenin küresel turizm hiyerarşisindeki yerini de belirler. Gelişmiş ve lüks turizm merkezleri genellikle isimlerini “markalaştırarak” korumaya çalışırken, daha düşük gelirli veya “macera turizmi” odaklı bölgeler, seyahat acentelerinin onlara taktığı o egzotik isimlere boyun eğerler. Daha önce 13. bölümde yerli isimlerin nasıl silindiğini konuşmuştuk; turizm endüstrisinde bu silme işlemi fiziksel bir yıkımla değil, “estetik bir yeniden isimlendirme” ile yapılır. Bir koya “Turkuaz Kıyılar” (Turquoise Coast) veya bir ormana “Zümrüt Vadi” demek, oranın binlerce yıllık yerel adını bir kenara itip, turistin görsel iştahına hitap eden yapay bir isim uydurmaktır. Bu, isimlendirme eyleminin ticarileşmiş zirvesidir.
Sonuç olarak, turizm endüstrisi haritaları birer bilimsel belge olmaktan çıkarıp birer “hayal panosu” haline getirir. Ekzonim kullanımı, bu hayal panosundaki en parlak renklerden biridir. “Cote d’Azur” yerine “Fransız Rivierası” demek, turiste sadece bir yön değil, aynı zamanda bir sınıf, bir kalite ve bir rüya vaat etmektir. Seyahat acenteleri, isimleri birer hamur gibi yoğurarak, bilinmezliğin soğukluğunu tanıdıklığın sıcaklığıyla örterler. Bu süreçte yerel kimlikler bazen birer aksesuar olarak orijinal adlarıyla korunur, bazen de satış rakamlarını artırmak için küresel dillerin o pratik ve pürüzsüz ekzonimlerine kurban edilirler. Harita, turizm endüstrisinin elinde artık kıtaları değil, arzuları fısıldayan bir araçtır ve bu araçta isimler, sadece birer etiket değil, birer fiyat etiketi işlevi görürler. İsimlendirme, turizmde bir keşif eylemi değil, bir paketleme sanatıdır.
DÜŞÜNCE ARASI 6: KELİMELERİN AĞIRLIĞI
Auschwitz ile Oświęcim aynı yerdir. Bu cümle, ilk bakışta basit bir coğrafi eşleme, bir harita dipnotu veya diller arası bir sözlük karşılığı gibi görünebilir. Ancak bu iki kelime arasındaki uçurum, insanlık tarihinin en derin, en karanlık ve en sarsıcı semantik yarılmalarından birini temsil eder. Daha önceki kısımlarda dillerin coğrafyayı nasıl birer mülkiyet belgesine dönüştürdüğünü, sömürgeci güçlerin yerel isimleri silerek yerine kendi “Yeni” dünyalarını nasıl inşa ettiklerini ve ideolojilerin tabelalar üzerinden nasıl birer hafıza operasyonu yürüttüğünü geniş bir perspektifle incelemiş de olsak, buradaki durum tüm bu örneklerin ötesinde, kelimenin tam anlamıyla bir “ontolojik dehşet” barındırır. Aynı koordinatlara sahip, aynı toprağa basan, aynı gökyüzünün altında duran iki farklı kelime, insan zihninde nasıl olur da bir yanda sıradan, huzurlu bir kasabayı, diğer yanda ise tarihin gördüğü en organize ve mutlak kötülüğü var edebilir? Bu, isimlendirme eyleminin sadece toprağı işaretlemekle kalmadığını, aynı zamanda o toprağın üzerine görünmez ama sökülmesi imkansız birer ruh giydirdiğinin en kanlı kanıtıdır.
Oświęcim, Polonya’nın güneyinde, Vistül nehrinin kıyısında kurulu, kökleri orta çağa kadar uzanan kadim bir yerleşim yeridir. Lehçe olan bu isim, yerel halk için yüzyıllar boyunca ev, pazar yeri, çocukluk anıları ve gündelik hayatın ritmi anlamına gelmiştir. Oświęcim dendiğinde, bir Polonyalının zihninde canlanan imge; nehrin huzurlu akışı, meydandaki eski kilise ve toprağın tarımsal bereketiydi. Bu isim, bir “endonim” olarak, o coğrafyanın organik, tarihsel ve insani dokusunu temsil eder. Ancak 1939 yılında Nazi Almanyası Polonya’yı işgal ettiğinde, sadece toprakları ilhak etmekle kalmamış, daha önce 14. bölümde sömürgecilerin yaptığı gibi, coğrafyanın ismini de kendi ideolojik ve fonetik makinelerinde yeniden üretmişlerdir. İşte “Auschwitz” ismi, bu işgalci aklın, o huzurlu Leh kasabasının üzerine bir kefen gibi örttüğü Almanca karşılıktır. Naziler için bu sadece bir tercüme değil, o mekanı insanlıktan çıkarma ve bir ölüm fabrikasına dönüştürme operasyonunun ilk adımıydı.
Auschwitz kelimesi, bugün dünya dillerinin hemen hepsinde bir “ekzonim” olarak kullanılsa da, o artık bir yer adı olmaktan çıkmış, mutlak kötülüğün, soykırımın ve endüstriyel ölümün evrensel sembolü haline gelmiştir. Bu kelimeyi duyduğumuzda zihnimizde canlanan şey bir kasaba manzarası değildir; dikenli teller, gaz odaları, bacalardan yükselen dumanlar ve milyonlarca masum insanın çalınmış hayatlarıdır. Auschwitz, dilin içine sızmış bir karabasan, haritanın üzerine damlamış ve asla temizlenemeyecek bir mürekkep lekesidir. Oświęcim ise bu devasa ve karanlık gölgenin altında ezilen, kendi gerçekliğini dünyaya anlatmaya çalışan ama her seferinde o Almanca ismin yarattığı dehşet duvarına çarpan masumiyettir. Bir yanda “melek” diyebileceğimiz, insanların doğup büyüdüğü, aşık olduğu sıradan bir yaşam alanı; diğer yanda “şeytan” olarak kodlanmış, insanlığın onurunun ayaklar altına alındığı bir cehennem çukuru. Aynı toprak parçası, iki farklı isimle iki farklı evrene açılır.
Kendi düşünsel süzgecimden geçirdiğimde, bu durumun dilin insan algısı üzerindeki mutlak otoritesini gösterdiğini fark ediyorum. İsimler, bizlere nesnelerin ve yerlerin ne olduğunu değil, onlara karşı nasıl hissetmemiz gerektiğini de fısıldarlar. Auschwitz ismi, Alman fonetiğinin o sert ve disiplinli tınısıyla, Nazilerin o dönemki mekanik ve duygusuz yok etme arzusunu bugüne taşır. Oświęcim ise Slav dillerinin o daha yumuşak, genizden gelen ve organik tınısıyla, toprağın asıl sahibinin feryadını barındırır. Dünya, bu bölgedeki dehşeti Almanca isim üzerinden tanımayı seçmiştir; çünkü o cinayetler o isim altında işlenmiştir. Ancak bu seçim, Polonya kasabası Oświęcim’i sonsuza dek bir mezarlığın bekçisi olmaya mahkum etmiştir. Bugün orada yaşayan insanlar için bu bir kimlik şizofrenisidir; onlar Oświęcim’de yaşarlar ama dünya onlara baktığında sadece Auschwitz’i görür. Kelimelerin ağırlığı, toprağın yerçekiminden daha güçlüdür ve bazen bir isim, bir yeri coğrafyadan koparıp sonsuza dek tarihin karanlık bir odasına hapsedebilir.
Bu iki kelime arasındaki gerilim, isimlendirmenin sadece bir etiketleme değil, bir “vaziyet alış” olduğunu kanıtlar. Auschwitz dendiğinde kurbanları ve cellatları hatırlarız; Oświęcim dendiğinde ise bir yurdu ve o yurdun çalınan huzurunu. Aynı koordinatların bu şekilde ikiye bölünmesi, insan zihninin gerçeği değil, kelimelerin ona sunduğu kurguyu ve duygusal yükü tükettiğinin göstergesidir. Haritacılık ve dilbilim burada birleşerek insan ruhuna en ağır dersi verir: Bir yere ne derseniz, orası o olur. Ve bazen, bir isim o kadar ağırlaşır ki, altındaki toprağı sonsuza dek ezer ve o toprağın yeniden yeşermesine izin vermez. Auschwitz ve Oświęcim, dilin bir yeri hem cennete hem de cehenneme nasıl çevirebileceğinin, harflerin nasıl birer silaha veya birer ağıta dönüşebileceğinin en sarsıcı örneğidir. Kelimeler sadece seslerden ibaret değildir; onlar içine dökülen tarihle, kanla ve gözyaşıyla ağırlaşan, taşıması en zor yüklerimizdir.
BÖLÜM 35: Dil Yapay Zekaları ve Anlık Çeviri Haritaları
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki o bitmek bilmeyen iktidar mücadelesini, imparatorlukların kıtalara vurduğu mühürleri ve özellikle de Batı dillerinin egzotik coğrafyaları kendi fonetiğine uydurma arzusunu daha önceki bölümlerde geniş bir perspektifle incelemiştik. Roma’nın Latinceyle kıtaları nasıl mühürlediğini, sömürgeci güçlerin yerel hafızayı silip yerine kendi dünyalarını nasıl inşa ettiklerini artık biliyoruz. Ancak bugün, isimlendirme oyununun en yeni, en sessiz ve belki de en mutlak evresine tanıklık ediyoruz. Artık haritaları sadece krallar çizmiyor ya da seyahat acenteleri pazarlamıyor; artık haritaları ve o haritaların üzerindeki isimlerin kaderini, saniyeler içinde milyarlarca veriyi işleyen dil yapay zekaları belirliyor. Yapay zeka araçları, anlık çeviri yaparken endonimleri otomatik olarak ekzonimlere dönüştürdüğünde, sadece bir dilsel bariyeri yıkmıyor, aynı zamanda yüzyıllardır süregelen o karmaşık, sancılı ama yaşayan dilsel etkileşim sürecini tamamen yeni bir boyuta taşıyor. Bu teknolojik devrim, diller arasındaki o aşılmaz görünen duvarları kağıt üzerinde şeffaflaştırırken, aslında dillerin o doğal, organik ve bazen kaotik evrimini dondurma riskiyle bizi karşı karşıya bırakıyor.
Yapay zeka araçlarının bir endonimi (yerel ismi) anında bir ekzonime (dış isme) dönüştürmesi, küresel iletişimde muazzam bir pratiklik sağlar. Bir kullanıcı kendi ana dilinde bir yer arattığında, yapay zeka ona o yerin “kendine ait” olan halini değil, kullanıcının “anlayabileceği” halini sunar. Bu durum, ilk bakışta dilsel bir bariyerin yıkılması ve bilgiye erişimin demokratikleşmesi gibi görünse de, derinlemesine bakıldığında bir “anlam düzleştirme” operasyonudur. Yapay zeka, bir ismi çevirirken o ismin arkasındaki tarihsel yükü, siyasi tartışmaları veya yerel halkın o isme yüklediği duygusal anlamı hesaba katmaz. O sadece istatistiksel olarak en yaygın olan karşılığı seçer. Bu seçicilik, dillerin birbirini yavaş yavaş etkileyerek, yanlış duyarak veya bilerek değiştirerek oluşturduğu o doğal evrim sürecini baypas eder. Eskiden bir ismin yabancı bir dile yerleşmesi için yüzyıllar süren bir ticaret, savaş veya edebiyat köprüsü gerekirdi; şimdi ise bir algoritmanın saniyelik kararı bir ismi mutlak gerçeklik olarak atayabiliyor. Bu durum, dillerin o yaşayan, hata yapan ve bu hatalardan yeni formlar türeten yapısını dondurarak, coğrafi isimlendirmeyi statik bir veri setine dönüştürür.
Makine çevirisinin “hatalı” ama “tarihi” olan isimleri düzeltip düzeltmeyeceği meselesi, bu teknolojik tahakkümün en kritik tartışma noktalarından biridir. Daha önce 29. bölümde Kolomb’un o meşhur “West Indies” hatasını ve bu hatanın nasıl kalıcı bir coğrafi isme dönüştüğünü incelemiştik. Yapay zeka, veriye dayalı rasyonalitesiyle bu tür tarihsel hataları “düzeltme” eğilimi gösterebilir mi? Yoksa veritabanındaki yaygınlık ilkesine sadık kalarak bu hataları ebedileştirir mi? Mevcut durumda yapay zeka, tarihsel derinliği olan hataları düzeltmek yerine, onları dijital hafızanın sarsılmaz birer parçası haline getirmektedir. Çünkü yapay zeka sistemleri, gerçekliği değil, veriyi temel alır. Eğer dünya genelinde “West Indies” kullanımı “Caribbean” kullanımından veya yerel adlandırmalardan daha baskınsa, makine çevirisi bu hatayı bir “doğru” olarak kabul eder ve her anlık çeviride bu yanılgıyı yeniden üretir. Bu durum, makinelerin tarihin tozlu sayfalarındaki haksızlıkları veya yanlışları düzelten birer adalet dağıtıcı değil, mevcut dilsel hegemonyanın en sadık bekçileri olduğunu gösterir.
Kendi düşünsel penceremden baktığımda, yapay zekanın haritalar ve isimler üzerindeki bu etkisini, coğrafyanın “piksellenmesi” olarak görüyorum. İsimler artık birer kültürel miras değil, birer arama anahtar kelimesidir. Yapay zeka sistemleri endonim ve ekzonim arasındaki o gerilimli ilişkiyi ortadan kaldırmak için tasarlanmıştır; oysa bu gerilim, tarihin bizzat kendisidir. Bir yapay zekanın “Oświęcim” ismini gördüğü anda onu yabancı bir kullanıcıya “Auschwitz” olarak çevirmesi, iletişimsel bir başarı olsa da, 6. düşünce arasında tartıştığımız o ağır hafıza yükünü mekanik bir işleme indirger. Makine, kelimelerin ağırlığını hissetmez; o sadece eşleşme yapar. Bu eşleşme hızı, insanın bir yerin adını öğrenirken geçirdiği o keşif ve idrak sürecini öldürür. Her şeyin anında “tercüme edilebilir” olduğu bir dünyada, hiçbir yer artık gerçekten “yabancı” ve dolayısıyla “keşfedilmeyi bekleyen” bir yer değildir.
Ayrıca, yapay zekanın isimlendirme konusundaki bu standartlaştırıcı gücü, azınlık dillerinin ve yerel diyalektlerin haritadan silinmesini hızlandırabilir. Algoritmalar, baskın dillerin (İngilizce, Çince, İspanyolca gibi) veri setleriyle beslendiği için, bu dillerin coğrafi isimlendirme biçimlerini evrensel bir norm olarak dayatırlar. Bir yapay zeka aracı için “resmi olmayan” yerel bir isim, çoğu zaman “gürültü” (noise) olarak kabul edilir ve temizlenir. Bu, isimlendirme eyleminin dijital bir “küresel isim zabıtası” (UNGEGN örneğinde olduğu gibi ama daha hızlı ve görünmez bir biçimde) tarafından denetlenmesi demektir. Harita, artık toprağın değil, verinin bir yansımasıdır ve bu veride yer bulamayan her isim, teknolojik bir yok oluşa mahkumdur.
Sonuç olarak, dil yapay zekaları ve anlık çeviri haritaları, insanlığa muazzam bir hız ve kolaylık sunarken, binlerce yıllık coğrafi isimlendirme oyununun ruhunu da kökten değiştirmektedir. Bariyerler yıkılırken, o bariyerlerin arkasındaki özgünlükler de düzlenmektedir. Yapay zeka, tarihi hataları düzeltmek yerine onları dijital birer standart olarak mühürlemekte ve dillerin o güzel, kaotik evrimini “en muhtemel sonuç” algoritmasına hapsetmektedir. Harita artık sadece nereye gideceğimizi değil, orayı hangi kelimeyle, hangi duygusuzlukla ve hangi küresel normla çağırmamız gerektiğini de bize dikte etmektedir. Yeni dönemin haritacıları artık kod yazanlar ve o kodları işleten sunuculardır; diller ise bu devasa makinenin içine dökülen ham maddelerden ibarettir. İsimlerin kıtalara fısıldadığı o sırlar, anlık çevirinin o pürüzsüz ama soğuk yüzeyinde yavaş yavaş kaybolmaktadır.
BÖLÜM 36: Metaverse ve Sanal Dünyalarda Yer İsimleri
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki o bitmek bilmeyen iktidar mücadelesini, imparatorlukların kıtalara vurduğu mühürleri ve özellikle de Batı dillerinin egzotik coğrafyaları kendi fonetiğine uydurma arzusunu daha önceki bölümlerde geniş bir perspektifle incelemiştik. Roma’nın Latinceyle kıtaları nasıl mühürlediğini, sömürgeci güçlerin yerel hafızayı silip yerine kendi dünyalarını nasıl inşa ettiklerini artık biliyoruz. Hatta uzayın isimlendirilmesiyle bu hırsın yeryüzünden gökyüzüne nasıl taştığını, dijital haritaların Silikon Vadisi’ndeki yeni tanrıları nasıl yarattığını da gördük. Ancak şimdi, isimlendirme oyununun en soyut, en yapay ve belki de en “saf” aşamasına, yani Metaverse ve sanal evrenlere adım atıyoruz. Metaverse gibi sanal dünyalarda, bildiğimiz anlamda fiziksel ülkeler, ordular tarafından savunulan sınırlar veya binlerce yıllık jeolojik oluşumlar olmadığında, oradaki kıtaları ve şehirleri hangi kurallara göre isimlendireceğiz? Bu dijital topraklar, tarihin o kanlı ve tozlu sayfalarından süzülüp gelen ekzonim ve endonim savaşlarından gerçekten muaf olabilecek mi, yoksa insan zihni kendi kurgusal dünyasına da o kadim mülkiyet ve isimlendirme hırslarını mı taşıyacak?
Metaverse, fiziksel gerçekliğin kısıtlamalarından azade bir alan olarak sunulsa da, isimlendirme kuralları söz konusu olduğunda karşımıza tamamen yeni bir “mülkiyet ve algı” rejimi çıkar. Sanal dünyalarda isimler, artık toprağın binlerce yıllık organik sürecinden değil, platform sahiplerinin kararlarından veya o sanal parseli satın alan dijital mülk sahiplerinin tercihlerinden doğar. Burada isimlendirme kuralları, tarihin akışından ziyade algoritmaların işleyişine ve marka değerine göre şekillenir. Bir sanal kıtaya isim verirken artık oranın nehirlerine veya dağlarına bakmak zorunda değiliz; çünkü o nehirler ve dağlar zaten birer kod satırından ibarettir. Dolayısıyla Metaverse’de isimlendirme, bir keşif eyleminden ziyade bir “tasarım ve pazarlama” eylemidir. Bu dünyalarda şehirler, fiziksel dünyanın kısıtlayıcı ekzonimlerinden kaçmak isteyen birer “fantastik vaha” olarak isimlendirilebilir ya da tam tersine, fiziksel dünyanın güvenli ve tanıdık isimlerini taklit ederek birer “dijital ikiz” (digital twin) olarak var olabilirler.
Fiziksel tarihi olmayan sanal toprakların, ekzonim ve endonim savaşlarından muaf olup olmayacağı sorusu, insan psikolojisinin en derin katmanlarına dokunur. İlk bakışta, üzerinde hiç kan dökülmemiş, hiçbir imparatorluğun geçmediği bir dijital piksel yığını için neden isim savaşı yapılsın ki diye düşünebiliriz. Ancak isimlendirme, sadece fiziksel bir sahiplik değil, aynı zamanda bir “zihinsel işgal” aracıdır. Metaverse içinde kurulan topluluklar, kendi sanal mahallelerini isimlendirirken dillerinin ve kültürlerinin o meşhur “egosunu” oraya da taşıyacaklardır. Bir sanal şehre Fransızlar kendi dillerinde bir isim vermek isterken, İngilizler onu kendi fonetiklerine uydurmaya çalışacaklardır. Ekzonim ve endonim savaşı, Metaverse’de fiziksel bir çatışma olarak değil, birer “etiketleme” (tagging) ve “arama motoru optimizasyonu” (SEO) savaşı olarak yeniden doğacaktır. Eğer bir sanal dünya küresel bir kitleye hitap ediyorsa, o dünyadaki yerlerin isimleri de kaçınılmaz olarak farklı dillerin asimilasyonuna uğrayacaktır. Kimlik, sanal dünyada bile kendini diğerinden ayırmak için “ismine” tutunmak zorundadır.
Kendi düşünsel penceremden baktığımda, Metaverse’deki isimlendirme sürecini, coğrafyanın “markalaşması” olarak görüyorum. Sanal dünyalarda isimler, birer koordinat olmaktan çok birer “anahtar kelime” ve “deneyim etiketi” işlevi görürler. Fiziksel dünyada bir yerin adı onun geçmişini fısıldarken, sanal dünyada bir yerin adı onun vaat ettiği eğlenceyi veya ticari potansiyeli bağırır. Bu durum, isimlendirme eyleminin o kadim, ruhani ve tarihsel derinliğini tamamen buharlaştırarak onu bir “arayüz öğesine” indirger. Metaverse’de ekzonim savaşı olmayabilir ama çok daha acımasız bir “telif hakkı” ve “marka tescili” savaşı olacaktır. Bir sanal şehrin isminin kime ait olduğu, o ismin hangi dilde daha çok tıklandığı ve hangi algoritma tarafından daha üstte gösterildiği, geleceğin haritacılık kavgalarının temelini oluşturacaktır.
Ayrıca, Metaverse’deki isimlendirme pratikleri, fiziksel dünyadaki o “merkez-çevre” ilişkisini de dijital olarak yeniden üretebilir. Baskın diller ve kültürler, sanal evrenin en kıymetli kıtalarını ve şehirlerini kendi dillerindeki isimlerle mühürlerken; daha az temsil edilen diller, sanal dünyanın uçsuz bucaksız ama değersiz “kenar mahallelerine” itilebilirler. Bu, 31. bölümde uzayın isimlendirilmesinde gördüğümüz o kültürel sömürgeciliğin bir benzeridir. Sanal dünya boştur ve bu boşluğu ilk dolduran, kendi dilini ve kendi isimlerini oraya bir bayrak gibi dikecektir. Tarihi olmayan bir toprağa isim vermek, aslında o toprağa bir “tarih icat etmek” demektir ve bu icat süreci asla masum değildir.
Sonuç olarak, Metaverse ve sanal dünyalar, isimlendirme oyununun en yeni ve en yapay sahnesidir. Fiziksel sınırlar yıkılsa da, zihinsel sınırlar ve dillerin o asimilasyoncu iştahı dijital evrene de sızmaktadır. Sanal topraklar ekzonim ve endonim savaşlarından muaf olmak yerine, bu savaşları çok daha hızlı, çok daha teknolojik ve çok daha ticari bir boyutta yeniden yaşamaya mahkumdur. İnsanoğlu, ayağını bastığı her yere kendi sesini ve kendi ismini verme arzusundan asla vazgeçmeyecektir. Metaverse’deki kıtalar ve şehirler, birer kod yığını olsalar bile, onlara verdiğimiz isimler bizim o dijital boşlukta kendimize yarattığımız yeni aidiyetlerin, yeni çatışmaların ve yeni hayallerin en somut kanıtları olacaktır. Harita artık topraktan kopmuş olsa da, isimler hala ruhumuzun o bitmek bilmeyen “isimlendirerek hükmetme” arzusunun aynasıdır. Sanal evrenin haritaları, piksellerden değil, hırslarımızdan ve kelimelerimizden örülmektedir.
BÖLÜM 37: Göçmenlerin Kendi Mahallelerini Yeniden Adlandırması
İnsan hareketliliği, tarihin en başından beri haritaların en dinamik ve en dirençli kalemidir. Daha önceki bölümlerde devletlerin, imparatorlukların ve küresel teknoloji devlerinin haritaları nasıl yukarıdan aşağıya bir hiyerarşiyle çizdiklerini, isimleri birer egemenlik mührü olarak nasıl kullandıklarını detaylarıyla incelemiştik. Ancak isimlendirme eylemi sadece saraylarda, meclis binalarında veya Silikon Vadisi’ndeki sunucularda gerçekleşmez. Bazen en güçlü haritacılık faaliyeti, hayatta kalmak, aidiyet kurmak ve bir nebze olsun “evinde” hissetmek amacıyla bir valizle yola çıkan insanların, sığındıkları yeni şehirlerin sokaklarına fısıldadıkları isimlerle başlar. Göçmenlerin gittikleri yabancı ülkelerin haritalarına kendi mikro-ekzonimlerini çizmeleri, resmi haritacılığa karşı tabandan gelen, sessiz ama son derece köklü bir müdahaledir. “Little Italy”, “Chinatown” veya Berlin’in kalbindeki “Küçük İstanbul” (Kreuzberg) gibi adlandırmalar, sadece coğrafi birer tarif değil, yabancı bir gövdenin içinde atan farklı bir kalbin, kendi varlığını dünyaya ilan etme biçimidir.
Bu mikro-ekzonimler, göçmen toplulukların yabancı bir dilin ve kültürün egemen olduğu bir mekanda, kendi sembolik evrenlerini inşa etme çabasının bir sonucudur. Bir İtalyan göçmeni New York’un o soğuk ve devasa beton yığınları arasında bir sokağa “Little Italy” dediğinde, aslında o sokağın resmi adını silmez; ancak o ismin üzerine kendi hatıralarını, yemek kokularını ve dilinin melodisini bir katman olarak ekler. Bu, mekanın “psikolojik olarak yeniden fethi”dir. Göçmenler, içine doğmadıkları ama içinde yaşamak zorunda kaldıkları o yabancı haritayı, kendi tanıdık kelimeleriyle evcilleştirirler. Chinatown’lar, dünyanın neresinde olursa olsun, sadece Çinlilerin yaşadığı yerler değil, Çin dilinin ve estetiğinin o yabancı şehre vurduğu birer mühürdür. Bu mahalle isimleri, çoğunlukla ev sahibi toplum tarafından birer “tanımlama” olarak başlar ancak zamanla göçmenler tarafından birer “gurur nişanı” ve “direniş kalesi” olarak benimsenir.
Bu mahalle isimleri, bir şehrin içindeki küçük isyanlar ve kültürel direnç merkezleri midir? Kendi düşünsel perspektifimden baktığımda, bu isimlerin aslında birer “semantik getto” değil, birer “hafıza sığınağı” olduğunu görüyorum. Ev sahibi toplum için “Kreuzberg” sadece bir semt adıyken, oraya giden Türk işçiler için orası “Küçük İstanbul”dur. Bu isimlendirme, Berlin’in ortasında İstanbul’un ruhunu yaşatma iradesidir. Resmi haritalar bu ismi asla onaylamaz, pasaportlarda bu mahalleler geçmez ama insanların zihninde ve günlük dilinde bu mikro-ekzonimler, resmi isimlerden çok daha gerçektir. Bu, dillerin kıtalara fısıldadığı o büyük oyunun en insani ve en dokunaklı sahnesidir. İsimlendirme burada bir baskı aracı değil, bir tutunma dalıdır. Göçmen, yabancı bir şehirde kendi dilindeki bir ismi sokağa verdiğinde, o sokağın yabancılığını kırar ve orayı kendine ait kılar.
Bu isimlendirme pratikleri, aynı zamanda ev sahibi toplumun o meşhur “asimilasyon” arzusuna karşı birer settir. Daha önce 11. bölümde dillerin birbirini nasıl yuttuğunu konuşmuştuk; ancak göçmen mahalleleri, bu yutulma işlemine karşı kendi mikro-ekzonimlerini birer panzehir olarak üretirler. Bir mahalle “Chinatown” olarak anılmaya başlandığında, o mahalle artık sadece bir coğrafi birim değil, korunması gereken bir kültürel sınır hattıdır. Bu isimler, göçmenlerin kendi dillerini, geleneklerini ve toplumsal bağlarını koruyabildikleri o “güvenli alanların” haritadaki tabelalarıdır. İsyan, burada sokağa dökülüp barikat kurmakla değil, o sokağın adını kendi dilince söylemekte ısrar etmekle başlar. Kelimeler, göçmenin yeni dünyadaki en güçlü savunma silahıdır.
Kendi düşünsel süzgecimden geçirdiğimde, bu mikro-isimlendirmelerin şehri bir “palimpsest”e (üzerine defalarca yazı yazılmış parşömen) dönüştürdüğünü fark ediyorum. Resmi haritacılığın o pürüzsüz ve tek dilli yüzeyinin altında, göçmenlerin elleriyle çizdiği çok renkli ve çok dilli bir alt-harita uzanır. “Küçük İstanbul” veya “Little India” dediğimizde, aslında şehrin homojen yapısına yapılmış bir müdahaleyi onaylıyoruzdur. Bu isimler, şehrin sadece yerlilerine değil, o şehri emeğiyle ve kültürüyle yeniden kuran “ötekilere” de ait olduğunun en net kanıtıdır. İsimlendirme, göçmenin o şehirdeki varoluş hakkının dilsel bir tapusudur.
Sonuç olarak, göçmenlerin kendi mahallelerini yeniden adlandırması, haritacılık tarihinin en etkileyici ve tabandan gelen fenomenlerinden biridir. Bu mikro-ekzonimler, büyük imparatorlukların veya teknoloji devlerinin çizdiği o devasa haritaların gözeneklerinden sızan birer hayat belirtisidir. “Little Italy” veya “Kreuzberg” gibi isimler, bir şehrin içindeki küçük isyanlar değil, o şehrin çok kültürlü ruhunun en samimi itiraflarıdır. Göçmen, yabancı bir toprağa kendi ismini fısıldadığında, aslında o toprağa şu mesajı verir: “Ben buradayım, benim bir tarihim var ve senin haritan benim hikayemi de kapsamak zorunda.” İsimlendirme, bu bağlamda bir sığınak kurmak ve o sığınağın kapısına kendi dilinden bir tabela asmaktır. Haritalar sadece devletlerin değil, o toprağı adımlarıyla ve dilleriyle yeniden canlandıran her bir insanın kaleminden dökülen kelimelerle şekillenmeye devam etmektedir. Kelimelerin ağırlığı, göçmenin valizinden daha büyüktür; çünkü o kelimeler, yeni dünyada inşa edilen o küçük ve hüzünlü vatanların yegane sınır taşlarıdır.
BÖLÜM 38: Seslerin Geleceği: Tek Bir Küresel Dile Doğru mu?
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki o bitmek bilmeyen iktidar mücadelesini, imparatorlukların kıtalara vurduğu mühürleri ve özellikle de Batı dillerinin egzotik coğrafyaları kendi fonetiğine uydurma arzusunu daha önceki bölümlerde geniş bir perspektifle incelemiştik. Roma’nın Latinceyle kıtaları nasıl mühürlediğini, sömürgeci güçlerin yerel hafızayı silip yerine kendi dünyalarını nasıl inşa ettiklerini artık biliyoruz. Hatta uzayın isimlendirilmesiyle bu hırsın yeryüzünden gökyüzüne nasıl taştığını, dijital haritaların Silikon Vadisi’ndeki yeni tanrıları nasıl yarattığını ve yapay zekanın bu süreci nasıl mekanikleştirdiğini de gördük. Ancak bugün, tüm bu tarihsel ve teknolojik birikimin ulaştığı nihai kavşaktayız: Seslerin geleceği. İngilizcenin küresel dominasyonu, dillerin birbirlerine fısıldadığı o çok sesli ve kaotik ekzonim üretim fabrikasını gerçekten durdurdu mu? Artık yeni keşfedilen bir yıldız sistemine, sanal bir Metaverse adasına veya teknolojik bir buluşun merkezine isim verirken sadece İngilizcenin o pratik ve pürüzsüz fonetiğine mi mahkumuz? Bu bölüm, dillerin o binlerce yıllık “isimlendirerek sahiplenme” savaşının tek bir küresel dile teslim olup olmadığını ve haritaların gelecekte tek dilli birer veritabanına dönüşüp dönüşmeyeceğini sorguluyor.
İngilizcenin günümüzdeki mutlak egemenliği, sadece bir iletişim aracı olmasından değil, aynı zamanda teknolojinin, bilimin, finansın ve küresel popüler kültürün ana dili olmasından kaynaklanır. Bu dominasyon, diğer dillerin yeni coğrafyalar veya fenomenler için kendi ekzonimlerini üretme refleksini ciddi şekilde felç etmiş durumdadır. Daha önce 22. bölümde Kahramanmaraş örneği üzerinden tartıştığımız o “popülerlik ve çevrilebilirlik” orantısı, bugün İngilizce lehine muazzam bir şekilde bozulmuştur. Eskiden bir dil, yabancı bir ismi kendi bünyesine alırken onu yüzyıllar süren bir fonetik aşındırmayla kendine benzetirdi; oysa bugün İngilizce bir terim ortaya çıktığı an, dünyanın geri kalanı o terimi olduğu gibi, hiçbir çeviri veya asimilasyon zahmetine girmeden kabul ediyor. İngilizcenin bu hızı, diğer dillerin kendi içsel sindirim mekanizmalarını devre dışı bırakıyor. Artık diller, yabancıyı “kendi yapısına uydurmak” yerine, yabancının “yapısına boyun eğmeyi” bir modernleşme kriteri olarak görüyorlar. Bu durum, dillerin o binlerce yıllık yaratıcı ekzonim üretim kapasitesinin üzerine dökülmüş devasa bir beton tabakası gibidir.
Artık yeni kurulan veya keşfedilen bir yere, bir platforma ya da bir kavrama herkesin sadece İngilizce isim veriyor olması, isimlendirme oyununun en tekdüze evresine girdiğimizi gösterir. Silikon Vadisi’nde kurulan yeni bir teknoloji merkezi veya Metaverse’deki bir sanal bölge, daha doğduğu an İngilizce bir etiketle dünyaya sunuluyor. Diğer diller, bu yeni varlığı kendi kelimeleriyle tanımlamak yerine, o İngilizce etiketi bir “marka” olarak benimsiyorlar. Bu, isimlendirme eyleminin bir kültürel eylemden çıkıp tamamen bir lojistik ve ticari operasyona dönüşmesidir. İngilizce, diller arası etkileşimin o çok katmanlı haritasını silerek yerine tek dilli, pürüzsüz ve çatışmasız bir “küresel standart” koymaktadır. Bu standartlaşma, iletişimi hızlandırsa da, haritacılık tarihinde gördüğümüz o zengin kimlik savaşlarının ruhunu öldürmektedir.
Kendi düşünsel süzgecimden geçirdiğimde, bu süreci bir “fonetik çölleşme” olarak görüyorum. Dillerin birbirlerine taktığı o ilginç isimler, o yanlış anlamalardan doğan şiirsel ekzonimler artık tarih oluyor. Herkesin aynı kelimeyi, aynı vurguyla ve aynı aksanla söylemeye çalıştığı bir dünya, seslerin o muazzam gökkuşağını griye boyamaktadır. İngilizce birer “koordinat” verirken, diğer dillerin o koordinatlara yüklediği “anlamlar” buharlaşıyor. Eğer yeni bir gezegene veya sanal bir şehre isim verirken sadece tek bir dilin kuralları geçerliyse, o yer aslında tüm insanlığa değil, sadece o dile ve o dilin temsil ettiği kültürel hegemonyaya aittir. İsimlendirme, 31. bölümde uzay için konuştuğumuz gibi, bir sömürgeleştirme biçimidir ve İngilizcenin bu alandaki tekeli, evrenin zihinsel tapusunu tek bir kültüre devretmek demektir.
Buna rağmen, dillerin derinliklerinde hala bir direniş potansiyeli olduğuna inanıyorum. İngilizcenin bu mutlak dominasyonu, belki de yerel dillerin kendi içlerine kapanıp daha otantik ve daha savunmacı bir isimlendirme stratejisi geliştirmesine yol açacaktır. 28. bölümde Türkiye’nin kendi ismini dünyaya dikte etme çabasında gördüğümüz gibi, uluslar bir noktadan sonra küresel dillerin o asimilasyoncu iştahına karşı “dur” deme ihtiyacı hissedeceklerdir. Ancak bu direniş, İngilizcenin yarattığı o devasa dijital ve teknolojik hıza karşı ne kadar başarılı olabilir? Haritaların geleceği, muhtemelen iki katmanlı bir yapıya bürünecektir: Üstte herkesin anladığı o pürüzsüz, tek dilli İngilizce katman; altta ise halkların kendi aralarında fısıldaştığı, küresel radarların yakalayamadığı o eski ve inatçı yerel isimler.
Sonuç olarak, seslerin geleceği, tek bir küresel dilin mutlak zaferi ile yerel kimliklerin son çırpınışları arasındaki o gerilimli çizgide durmaktadır. İngilizcenin dominasyonu, ekzonim üretimini durdurmuş gibi görünse de, insan ruhunun o “farklı olma” ve “kendine ait bir isim verme” arzusu tamamen yok edilemez. Haritalar gelecekte belki tek bir dilde yazılacak, navigasyon cihazları bize tek bir aksanla yol tarif edecek; ancak bizler bir yere kendi ismimizi verdiğimizde kazandığımız o “ait olma” hissini asla bir algoritmanın standart kelimesinde bulamayacağız. Sesler tek bir nehre aksa da, o nehrin altındaki yatakta her zaman eski dillerin ve eski isimlerin o pütürlü, dirençli ve unutulmaz çakıl taşları durmaya devam edecektir. Gelecek, seslerin birleştiği değil, belki de o büyük sessizliğin içinde her birimizin kendi küçük adasını isimlendirdiği bir yer olacaktır. İsimlendirme savaşı bitmemiştir; sadece artık kelimelerin arasında değil, sessizliğin derinliklerinde sürdürülmektedir.
BÖLÜM 39: İklim Krizi ve Yok Olan İsimler
İnsanlık tarihinin haritalar üzerindeki o bitmek bilmeyen iktidar mücadelesini, imparatorlukların kıtalara vurduğu mühürleri, sömürgeci güçlerin yerel hafızayı silip yerine kendi dünyalarını inşa edişlerini ve son olarak dijital haritacılığın teknolojik tahakkümünü önceki bölümlerde geniş bir perspektifle incelemiştik. Dillerin bir egosu olduğunu, yabancı kelimeleri kendi ses kurallarıyla nasıl parçalayıp sindirdiğini ve bu asimilasyonun aslında bir hayatta kalma mekanizması olduğunu artık biliyoruz. Ancak bugün, isimlendirme oyununun en trajik, en kaçınılmaz ve belki de en sessiz evresine tanıklık ediyoruz. Bu aşamada karşımızdaki rakip bir ordu, bir devlet veya bir yazılım şirketi değil; doğrudan doğruya doğanın kendisi ve onun değişen dengeleridir. İklim krizi, coğrafi isimlendirme tarihinde yepyeni ve korkutucu bir sayfa açıyor. Eskiden isimler, siyasi haritalar değiştiği için yer değiştirirdi; bugün ise isimler, bizzat o ismin temsil ettiği toprağın fiziksel olarak yok oluşuyla karşı karşıya. Tuvalu, Kiribati veya Maldivler gibi sular altında kalma tehlikesiyle yaşayan ada ülkeleri haritadan silindiğinde, o binlerce yıllık kadim isimler nereye gidecek? Bu, sadece bir toprak kaybı değil, dillerin ve hafızanın sığınacak bir kara parçası bulamaması meselesidir.
Bir ada ülkesinin okyanusun derinliklerine gömülmesi, haritacılık tarihinde eşi benzeri görülmemiş bir boşluk yaratır. Daha önce 18. bölümde Hindistan’daki şehir isimlerinin dekolonizasyon sürecinde nasıl geri alındığını konuşmuştuk; orada toprak duruyordu, sadece üzerindeki isim etiketi değişiyordu. Oysa iklim krizi senaryosunda etiketin yapıştırılacağı bir yüzey kalmıyor. Tuvalu veya Maldivler haritadan silindiğinde, bu isimler artık bir coğrafi koordinatı değil, bir “kayıp cenneti” temsil etmeye başlayacaktır. İsim, toprağından koptuğu an bir hayalete dönüşür. Bu isimlerin nereye gideceği sorusu, aslında insanlığın kültürel mirasını dijital veya zihinsel hangi sığınaklarda saklayacağı sorusuyla eş değerdir. Fiziksel olarak var olmayan bir toprağın ismi, dillerde yaşamaya devam edebilir mi? Bu sorunun cevabı, tarihin tozlu raflarında gizlenen Atlantis efsanesinde saklıdır. Atlantis, binlerce yıldır hiçbir haritada yeri olmamasına rağmen, dillerde, edebiyatta ve kolektif bilinçaltında en canlı yaşayan yer isimlerinden biridir. Toprak yok olduğunda isim, bir mite dönüşerek ölümsüzleşir; ancak bu ölümsüzlük, yaşayan bir kültürün değil, bir müzenin veya bir trajedinin ölümsüzlüğüdür.
Fiziksel olarak yok olan bir ülkenin isminin dillerde yaşamaya devam etmesi, o ismin “anlamsal bir ağırlık” kazanmasıyla mümkündür. Eğer bir yer adı sadece bir koordinatsa, toprakla birlikte silinir gider. Ancak o isim bir yaşam biçimini, bir kültürü ve bir halkın feryadını temsil ediyorsa, coğrafyadan bağımsız bir “kavram” olarak dillerin içinde dolaşmaya devam eder. Maldivler ismi, sular altında kaldıktan sonra bile “insan eliyle yaratılan felaketin kurbanı” olarak dünya dillerinde bir metafor olarak yaşayacaktır. İsimler, 36. bölümde tartıştığımız Metaverse gibi sanal evrenlerde veya dijital arşivlerde kendilerine yeni, yapay birer yurt bulabilirler. Hatta Tuvalu hükümetinin geçtiğimiz yıllarda açıkladığı “dijital devlet” projesi, ismin ve devlet kimliğinin bulut sistemlerinde, yani topraksız bir düzlemde yaşatılma çabasının en somut örneğidir. Bu durum, isimlendirme eyleminin ontolojik temelini sarsar: Bir ismin var olması için bir kara parçasına ihtiyacı var mıdır, yoksa sadece o ismi telaffuz eden bir hafıza yeterli midir?
Kendi düşünsel penceremden baktığımda, iklim kriziyle yok olan isimleri, tarihin en hüzünlü ekzonimleri olarak görüyorum. Eskiden ekzonimler bir yeri dışarıdan tanımlardı; şimdi ise yok olmuş bir yeri “dışarıdan hatırlamak” zorunda kalacağız. Bu, asimilasyonun veya işgalin getirdiği bir değişim değil, mutlak bir “yok sayılma” tehdididir. Doğanın sessiz işgali, dillerin o kavgacı egosunu bile susturacak kadar güçlüdür. İnsanlık, üzerinde yaşayamadığı toprakları isimlendirmekte ustadır (31. bölümde uzay örneğinde gördüğümüz gibi); ancak üzerinde yaşadığı ve kaybettiği toprakları isimlendirmeye devam etmek, muazzam bir yas sürecidir. Haritadaki o boşluklar, dillerin içine birer yara gibi yerleşecektir.
Ayrıca, sular altında kalan bu ülkelerin halkları dünyanın farklı yerlerine göç ettiğinde, 37. bölümde bahsettiğimiz “mikro-ekzonim” üretme refleksi devreye girecektir. Tuvalu’dan giden bir göçmen, sığındığı yeni ülkedeki mahallesine kendi kayıp vatanının ismini verebilir. Böylece isim, okyanusun dibindeki orijinal yerinden kopup, dünyanın farklı şehirlerinde küçük hatıra adacıkları olarak yaşamaya devam eder. Bu, ismin bir “direniş” olarak yeniden doğuşudur. Fiziksel toprak çekilse de, dilin o inatçı tutunma arzusu, ismin buharlaşmasını engeller. Ancak bu yeni yerleşimlerde isim, artık bir “ev” değil, bir “sürgün” tınısı taşıyacaktır.
Sonuç olarak, iklim krizi haritacılık ve isimlendirme tarihine “silinen coğrafyalar” trajedisini eklemektedir. Tuvalu ve Maldivler gibi isimler, fiziksel varlıklarını yitirdiklerinde dillerin o derin labirentlerinde, tıpkı Atlantis gibi birer mitolojik referans noktası olarak kalacaklardır. Harita artık sadece var olanı değil, “bir zamanlar var olanı” da göstermek zorunda kalacaktır. İsimler, topraksız kaldıklarında rüzgara ve dalgalara karışmazlar; aksine insan zihninin en kuytu köşelerine sığınıp, orada birer uyarı levhası gibi parlamaya devam ederler. İnsanoğlu, isimlendirdiği her şeyi sahiplendiğini sanırken, doğa bize o isimlerin altındaki toprağın ne kadar geçici olduğunu hatırlatmaktadır. Geleceğin haritaları, belki de yarısı sular altında kalmış, yarısı bulut sistemlerine yüklenmiş “hayalet isimler” atlası olacaktır. Kelimelerin ağırlığı, okyanusun basıncından daha güçlüdür; çünkü bir toprağı yutabilirsiniz ama o toprağın adını insanların dilinden söküp atamazsınız. Yok olan her ada, dillerde birer ebedi ekzonim olarak yaşamaya mahkumdur. Bu, dillerin kıtalara değil, artık dalgaların altındaki hatıralara fısıldadığı o büyük ve kederli finalin hikayesidir.
BÖLÜM 40: Sonuç: İsmin İçindeki Evren
Bu uzun yolculuğun nihayetinde anlıyoruz ki, şehir isimleri sadece haritaların üzerine serpiştirilmiş statik kelimeler veya koordinatları belirleyen kuru etiketler değildir; aksine onlar zamanın, dökülen kanın, biriken paranın ve el değiştiren gücün en şeffaf, en dürüst fosilleşmiş halleridir. Daha önceki bölümlerde dillerin kıtalara fısıldadığı o sinsi ve görkemli hikâyeyi ilmek ilmek işlerken, bir ismin nasıl bir savaş meydanına dönüşebildiğini, nasıl bir halkın onurunu taşıdığını ya da nasıl bir sömürgeci kibrin mührü haline geldiğini gördük. Roma’nın Latinceyle ördüğü o devasa ağdan, sömürgecilerin “Yeni” dünyalar yaratma hırsına, dekolonizasyonun sancılı isim iadesi süreçlerinden dijital haritaların Silikon Vadisi’ndeki yeni tanrılarına kadar her durak bize aynı gerçeği haykırdı: Coğrafyayı isimlendirmek, dünyaya sahip olmaktır. İsim, toprağın üzerine giydirilmiş bir ruh gibidir; o ruhun kim tarafından, hangi dilde ve hangi niyetle biçildiği, o toprağın kaderini belirleyen asıl unsurdur.
Kendi dilimizde, sabah kahvemizi içerken veya bir uçak bileti alırken rahatça telaffuz ettiğimiz her coğrafi ismin arkasında, aslında yüzyıllar süren bir tarihsel savaşın, bir dilsel asimilasyonun veya bir kültürel direnişin yattığını bilmek, dünyayı okuma biçimimizi kökten ve geri dönülemez bir şekilde değiştirir. Birine “Münih” yerine “Munich” dediğimizde ya da “Pekin” yerine “Beijing” demeye zorlandığımızda, aslında sadece bir ses değişimi yapmıyoruz; o anki küresel güç dengelerine, tarihin hangi tarafında durduğumuza ve kimin isimlendirme otoritesine boyun eğdiğimize dair sessiz bir beyanda bulunuyoruz. Haritalar artık bizim için sadece yön bulma araçları değil, dillerin birbirini nasıl yuttuğunu, hangi isimlerin sular altında kalarak birer “Atlantis”e dönüştüğünü ve hangi mikro-ekzonimlerin göçmen mahallelerinde birer direniş kalesi gibi yükseldiğini gösteren yaşayan birer palimpsesttir. İsimlerin içindeki bu evreni fark etmek, bizi basit birer kullanıcı olmaktan çıkarıp, coğrafyanın o çok katmanlı ve bazen de kanlı olan semantik arkeolojisinin birer gözlemcisi haline getirir.
Bir şehre ismini veren elin, o ismi haritaya kazırken kullandığı mürekkebin içinde sadece harfler değil, o dönemin tüm siyasi hırsları ve ekonomik çıkarları da gizlidir. Daha önce 25. bölümde tartıştığımız isim değişikliklerinin ekonomik maliyetleri veya 27. bölümdeki Makedonya krizi gibi örnekler, bir kelimenin bazen bir ordudan daha ağır gelebileceğini kanıtlamıştır. İsimlendirme eylemi, insanlığın varoluşundan beri süregelen “isimlendirerek hükmetme” arzusunun en rafine formudur. Bizler bugün, o eski imparatorlukların, hırslı kâşiflerin ve devrimci liderlerin bize bıraktığı bu dilsel mirasın içinde yaşıyoruz. Her telaffuzumuz, aslında tarihin o büyük ve gürültülü tiyatrosunda küçük birer repliktir. Seslerin geleceği bölümünde değindiğimiz o küresel dil dominasyonu, belki bu çok sesliliği susturmaya çalışacaktır; ancak isimlerin içindeki o fosilleşmiş tarih, haritaların en kuytu köşelerinde birer sır gibi saklanmaya devam edecektir.
Bana göre dünyayı bu perspektifle okumak, bir tür entelektüel özgürleşmedir. Bir yerin adını söylerken onun endonimi ile ekzonimi arasındaki o gerilimi hissetmek, o toprağın gerçek sahibi ile o toprağı dışarıdan tanımlayan güç arasındaki diyaloğa kulak misafiri olmaktır. İklim kriziyle yok olan adaların veya Metaverse’deki yapay kıtaların isimlendirilmesi, bu kadim oyunun sadece yeni sahneleridir. Özünde insan, her zaman ayağını bastığı yere kendi sesini vermek isteyecektir. Şehir isimleri statik değildir; onlar biz konuştukça, savaştıkça ve değiştikçe dönüşen canlı organizmalardır. Bu kitabı bitirirken, elinize bir harita aldığınızda artık sadece çizgileri ve renkleri görmeyeceksiniz; o isimlerin altındaki dökülen teri, parlayan altını, çekilen acıları ve kurulan hayalleri, yani o küçücük harflerin içine sığdırılmış koca bir evreni hissedeceksiniz. Diller kıtalara fısıldamaya devam ediyor; önemli olan, o fısıltıların içindeki asıl gerçeği duyabilmek ve isimlendirilmiş her yerin aslında anlatılmamış bir hikâye olduğunu unutmamaktır. Dünyayı artık sadece gözlerimizle değil, dillerimizin o binlerce yıllık hafızasıyla okuyoruz.