Türkiye’nin modern tarihi, yüz yıldır devam eden, bitmeyen bir düellonun gürültüsüyle yankılanır. Bu, iki zıt dünyanın, iki uzlaşmaz kampın kavgasıdır. Vitrinin bir tarafında, kurucu lider Mustafa Kemal Atatürk’ün mirası durur: Batı’ya dönük yüzüyle sekülerizm, devrimlerle köklerinden koparıldığı iddia edilen bir alfabe, kamusal alandan dışlanan dini semboller ve modern, laik bir yaşam tarzının vaadi. Vitrinin diğer tarafında ise, bu mirasa bir tepki olarak yükselen, Recep Tayyip Erdoğan’ın temsil ettiği bir karşı-proje vardır: yüzünü Doğu’ya ve İslami geçmişe dönen muhafazakârlık, Osmanlı mirasına duyulan özlem, dini değerlerin kamusal alanda yeniden görünür kılınması ve “yerli ve milli” bir kimliğin inşası. Bu kavga, sokaklardaki heykellerden meclis kürsüsündeki atışmalara, yaşam tarzı tartışmalarından dış politika eksenine kadar her alanda kendini hissettirir. Bu, Türkiye’nin ruhunu tanımlayan, taraflarını keskin çizgilerle ayıran ve ülkenin enerjisini tüketen bir kültür savaşıdır. Bu anlatı, o kadar güçlü, o kadar her yeri kaplamıştır ki, neredeyse tüm siyasi ve sosyal analizler bu iki kutup arasındaki gerilim üzerinden okunur.
Ancak bu yazı dizisinin temel tezi, bu göz kamaştırıcı ve gürültülü kavganın, hikâyenin sadece yarısı, hatta belki de en aldatıcı kısmı olduğudur. Bu tez, vitrindeki bu amansız mücadelenin, arka odada, yani kasanın başında, her iki tarafın da zımnen anlaştığı ve korumak için çalıştığı çok daha temel bir ortaklığı gizlediğini iddia eder. Bu ortaklığın adı kapitalizmdir. Bu dizi, Atatürk ve Erdoğan’ın, tüm ideolojik zıtlıklarına ve birbirine taban tabana zıt görünen projelerine rağmen, aslında aynı temel görevi üstlenmiş iki farklı tarihsel figür olduğunu savunacaktır: Türkiye’de kapitalist bir düzeni kurmak, kökleştirmek ve bu düzenin tepesinde yer alacak, kendilerine sadık bir sermaye sınıfını, bir “milli burjuvaziyi” devletin gücünü kullanarak yaratmak. Bu perspektiften bakıldığında, sekülerizm ve İslamcılık arasındaki kavga, aynı ekonomik sistemin farklı sermaye grupları arasındaki bir hegemonya mücadelesine dönüşür. Kavga, vitrindeki ideolojik ürünler üzerinedir; ortaklık ise kasanın, yani üretim araçlarının mülkiyetinin kimde kalacağı üzerinedir.
Bu analizi derinleştirebilmek için, Karl Marx’ın geliştirdiği ve toplumu anlamada bir anahtar görevi gören iki temel kavramı ödünç almamız gerekiyor: “alt yapı” (base) ve “üst yapı” (superstructure). Bu kavramlar, bir toplumun anatomisini anlamamıza yardımcı olur. Alt yapı, bir toplumun ekonomik temelidir. O, toplumun iskeletini ve motorunu oluşturur. Bu temel, üretim ilişkilerinden oluşur: Kimin ürettiği (emekçi sınıf), kimin üretim araçlarına (fabrikalar, topraklar, makineler, sermaye) sahip olduğu (egemen sınıf) ve bu ikisi arasındaki ilişki (sömürü, ücretli emek vb.). Modern toplumlar için alt yapı, kapitalist üretim biçimidir. Yani, sermaye sahiplerinin (burjuvazi) üretim araçlarına sahip olduğu ve kâr amacıyla, emeğini satmak zorunda olan bir işçi sınıfını (proletarya) çalıştırdığı sistemdir. Alt yapı, bir toplumdaki gücün ve zenginliğin gerçekte nerede toplandığını belirler.
Üst yapı ise, bu ekonomik temel olan alt yapının üzerinde yükselen ve onu korumak, meşrulaştırmak ve yeniden üretmek için var olan her şeydir. Üst yapı, bir toplumun etini, kanını ve sinir sistemini oluşturur. Siyaset, hukuk, devlet, ordu, din, eğitim, kültür, sanat, medya ve aile gibi tüm kurumlar üst yapının bir parçasıdır. Üst yapının temel işlevi, alt yapıdaki mevcut ekonomik düzeni ve mülkiyet ilişkilerini “doğal”, “kaçınılmaz”, “adil” ve “herkesin yararına” gibi göstermektir. Örneğin, kapitalist bir toplumda hukuk sistemi, özel mülkiyeti kutsal ve dokunulmaz ilan eder. Eğitim sistemi, rekabeti ve bireysel başarıyı en yüce değerler olarak öğretir. Medya, zenginliği ve tüketimi bir başarı ölçütü olarak sunar. Siyaset ise, bu düzenin devamını sağlayacak yasaları yapar ve devleti, bu düzeni tehdit eden unsurlara karşı bir zor aygıtı olarak kullanır. Kısacası, üst yapı, alt yapıdaki ekonomik gücü, ideolojik ve siyasi bir hegemonyaya dönüştürür.
Bu kavramsal çerçeveyi Türkiye’nin modern tarihine uyguladığımızda, Atatürk ve Erdoğan arasındaki o meşhur kavganın niteliği değişmeye başlar. Onların mücadelesi, alt yapıyı, yani kapitalist sistemi değiştirmeye yönelik bir mücadele değildir. Her ikisi de özel mülkiyete, serbest piyasaya ve kâr esasına dayalı bir ekonomik düzeni temel olarak kabul eder ve savunur. Onların kavgası, tamamen üst yapı kurumlarının nasıl şekilleneceği üzerinedir. Atatürk, kapitalist alt yapının üzerinde, Batılı, seküler, laik ve ulus-devletçi bir üst yapı inşa etmeyi hedeflerken; Erdoğan, aynı kapitalist alt yapının üzerinde, muhafazakâr, Sünni-İslam referanslı, Osmanlıcı ve “yerli-milli” bir üst yapı inşa etmeyi amaçlamaktadır. Kavga, evin temelini (alt yapı) değil, evin duvarlarının ne renk olacağını, mobilyaların tarzını ve pencereden hangi manzaraya bakılacağını (üst yapı) belirleme kavgasıdır.
Ancak bu iki projenin asıl ortak noktası, sadece aynı alt yapıyı kabul etmeleri değil, bu alt yapının en tepesinde yer alacak olan egemen sınıfı, yani burjuvaziyi bizzat devlet eliyle şekillendirme ve yaratma çabalarıdır. Her iki lider de, iktidara geldiklerinde, mevcut sermaye yapısının kendi siyasi projeleriyle uyumlu olmadığını görmüş ve bu yapıyı kendi ideolojilerine sadık bir sermaye sınıfı lehine dönüştürmek için devletin tüm gücünü kullanmışlardır. Bu, Türkiye’nin modern tarihinin ana dinamiğidir: devletin, kendi “makbul” burjuvazisini yaratma projesi.
Atatürk, enkaz halindeki bir imparatorluktan yeni bir ulus-devlet kurarken, karşısında devasa bir sorun buldu: “Milli” bir burjuvazi yoktu. Osmanlı’nın zengin sınıfı, büyük ölçüde yabancı sermayeyle iç içe geçmiş, gayrimüslim Rum, Ermeni ve Yahudi tüccar ve bankerlerden oluşuyordu. Kurtuluş Savaşı ve sonrasındaki süreçlerle bu sınıf büyük ölçüde tasfiye edildiğinde, yeni Cumhuriyet’in kapitalist bir temelde yükselebilmesi için, sıfırdan, Müslüman-Türk kökenli bir sermayedar sınıfının yaratılması gerekiyordu. Bu, bir tercih değil, bir zorunluluktu. İşte Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki devletçilik, banka kurma hamleleri (İş Bankası gibi), teşvik kanunları ve terk edilmiş mülklerin dağıtımı gibi politikalar, temelde bu yeni “milli burjuvaziyi” var etme ve besleme projesinin araçlarıydı. Devlet, kendi zenginini, kendi kapitalistini yaratıyordu. Bu yeni sınıfın ideolojik harcı ise Kemalizm’di: laik, Batıcı ve devlete minnettar bir burjuvazi. Bu proje, “halk için, halka rağmen” ilkesiyle yürütülürken, “sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle” söylemi, aslında bu yeni sınıf düzeninin kuruluş sancılarını ve kaçınılmaz olarak ortaya çıkan sömürü ilişkilerini “milli birlik” ideolojisinin altında gizlemeye hizmet ediyordu.
Yıllar içinde bu proje başarılı oldu ve Türkiye’de “İstanbul sermayesi” veya “Beyaz Türk burjuvazisi” olarak adlandırılan, Batı ile entegre, laik ve uzun yıllar boyunca ülkenin hem ekonomik hem de siyasi hayatında belirleyici olan bir egemen sınıf oluştu. Ancak bu sınıfın laik ve Batıcı kimliği, Anadolu’nun muhafazakâr ve dindar çeperiyle arasında derin bir kültürel fay hattı yarattı. İşte Recep Tayyip Erdoğan’ın siyasi yükselişi, tam da bu fay hattının üzerinde, bu çeperin merkeze yürüyüşünün bir ifadesi olarak ortaya çıktı. Erdoğan, iktidara geldiğinde, tıpkı Atatürk gibi, mevcut sermaye yapısının kendi siyasi projesine bir engel teşkil ettiğini gördü. “İstanbul sermayesi”, onun muhafazakâr ve İslamcı referanslı projesine şüpheyle yaklaşıyor, laik Cumhuriyet’in temel direklerinden biri olarak konumlanıyordu.
Erdoğan’ın projesi de, bu mevcut hegemonik yapıyı kırmak ve yerine, kendisine sadık, muhafazakâr, Anadolulu yeni bir sermaye sınıfı yaratmak oldu. Bu, adeta Atatürk’ün projesinin bir tekrarı, bir versiyon 2.0’ıydı. Devletin araçları bu kez farklıydı: devasa kamu ihaleleri (özellikle inşaat ve altyapı sektöründe), TOKİ projeleri, kamu bankalarından sağlanan krediler, özelleştirmeler ve vergi politikaları, sistematik bir şekilde, iktidara yakın yeni bir burjuva sınıfını zenginleştirmek için kullanıldı. “Anadolu Kaplanları” veya “yeşil sermaye” olarak adlandırılan bu yeni sınıf, eski laik burjuvazinin yerini alarak veya onunla rekabet ederek yeni egemen güç haline getirildi. Bu yeni sınıfın ideolojik harcı ise Sünni-İslam, muhafazakârlık ve Osmanlıcı bir “yerli ve milli” söylemdi. Tıpkı Atatürk döneminde olduğu gibi, bu sermaye transferi projesi de “halk için”, “milletin iradesi” ve “kalkınma” gibi söylemlerle meşrulaştırıldı. Emeğin hakları, sendikal mücadeleler ve çevre sorunları ise, bu “büyük kalkınma” hedefi karşısında ikincil ve hatta engelleyici unsurlar olarak görüldü.
Bu açıdan bakıldığında, vitrindeki kavga, aslında aynı pastanın farklı dilimlerini kontrol etmeye çalışan iki farklı burjuva fraksiyonunun ve onların siyasi temsilcilerinin mücadelesidir. Biri, Cumhuriyet’in kurucu projesiyle var olmuş, laik ve Batıcı sermaye; diğeri ise bu projeye bir tepki olarak doğmuş, devletin yeni politikalarıyla palazlanmış, muhafazakâr ve İslamcı sermaye. Halk kitleleri ise, bu iki kamp arasında, kendi sınıfsal çıkarlarından çok, bu iki farklı üst yapı projesinin sunduğu kültürel kimlikler (laik yaşam tarzı vs. muhafazakâr değerler) üzerinden saflaşmaya ve mobilize edilmeye çalışılmaktadır. Bu durum, her iki liderin de, farklı zamanlarda ve farklı yöntemlerle, kendi “kasalarını” dolduracak sadık zenginlerini yaratırken, halkı kendi ideolojik projelerinin pasif destekçileri veya aktif savaşçıları olarak konumlandırdığı bir yapı ortaya çıkarmaktadır.
Bu yazı dizisi, işte bu temel tezi, on bölüm boyunca, tarihsel kanıtlarla ve detaylı bir analizle ortaya koymayı amaçlamaktadır. İlk olarak, Cumhuriyet’in devraldığı mülksüz mirası ve bir “milli burjuvazi” yaratma zorunluluğunu inceleyeceğiz. Ardından, Atatürk döneminin ekonomik politikalarını, devletin bu yeni sınıfı nasıl yarattığını ve bu sürecin emek üzerindeki etkilerini analiz edeceğiz. Daha sonra, bu ilk burjuvazinin nasıl bir hegemonya kurduğunu ve buna karşı Anadolu’dan yükselen yeni sermaye sınıfının doğuşunu ele alacağız. Dizinin ikinci yarısında ise, Erdoğan’ın projesini, yani devletin gücünü kullanarak bu yeni sermaye sınıfını nasıl egemen kıldığını, eski burjuvaziyi nasıl gerilettiğini ve bu yeni düzenin emek üzerindeki sonuçlarını detaylandıracağız. Sonuç olarak, bu dizi, Türkiye’nin yüz yıllık hikayesini, vitrindeki o parlak ve gürültülü ideolojik kavgadan bir an için gözümüzü ayırıp, arka odadaki kasanın sessiz ama acımasız mantığına odaklanarak yeniden okuma denemesi olacaktır.
Tarihin en ironik ve en trajik miraslarından biri, altı yüz yıl boyunca üç kıtaya hükmetmiş, orduları Viyana kapılarına dayanmış, donanması Akdeniz’i bir iç deniz haline getirmiş devasa bir imparatorluğun, yirminci yüzyılın şafağında kendi anavatanında ekonomik olarak bir yabancıya dönüşmesiydi. Osmanlı İmparatorluğu son nefesini verdiğinde, geride kalan enkaz sadece siyasi ve askeri bir çöküntüden ibaret değildi; bu, aynı zamanda derin bir ekonomik ve sınıfsal boşluktu. Yeni Türkiye Cumhuriyeti’ni kuracak olan kadrolar, ellerinde tuttukları siyasi ve askeri gücün aksine, ayaklarını basacakları milli bir ekonomik temelden yoksundular. Bankalar, fabrikalar, sigorta şirketleri, büyük ticarethaneler, madenler ve limanlar; kısacası modern bir ekonominin can damarları olan her şey, büyük ölçüde ya yabancı sermayenin ya da imparatorluğun gayrimüslim tebaasının elindeydi. İmparatorluğun egemen unsuru olan Müslüman-Türk halk ise, bu modern kapitalist ekonominin büyük ölçüde dışında, ya toprağa bağlı bir köylü, ya küçük bir esnaf, ya da devlet kapısında bir memur veya asker olarak kalmıştı. Bu durum, yeni Cumhuriyeti kuranlar için sadece bir ekonomik zayıflık değil, aynı zamanda ulusal egemenliğin önündeki en büyük engeldi. Bir ulus-devlet, kendi zenginine, kendi sermayedarına, kendi “milli burjuvazisine” sahip olmadan gerçekten bağımsız olabilir miydi? İşte bu soru, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki tüm ekonomik ve sosyal politikaların arkasındaki temel itici güç, bir ölüm kalım meselesi ve yeni bir sınıfı adeta “yoktan var etme” projesinin başlangıç noktası oldu.
Bu tuhaf ve çarpık ekonomik yapıyı anlamak için, Osmanlı İmparatorluğu’nun son birkaç yüzyılda geçirdiği dönüşümü incelemek gerekir. Osmanlı, klasik döneminde, Batı’daki feodal sistemden farklı, kendine özgü bir sosyo-ekonomik yapıya sahipti. Tımar sistemiyle toprak büyük ölçüde devletin mülkiyetindeydi ve özel mülkiyetin birikerek Batı’daki gibi bağımsız bir aristokrat veya burjuva sınıfı yaratması engellenmişti. Lonca sistemiyle de esnaf ve zanaatkârlar sıkı bir kontrol altında tutuluyor, rekabet ve aşırı zenginleşme önleniyordu. Devlet, her şeyin üzerindeydi ve ekonomiyi, kendi askeri ve idari ihtiyaçları doğrultusunda düzenleyen mutlak güçtü. Ancak on sekizinci yüzyıldan itibaren, özellikle de Sanayi Devrimi’nin Avrupa’da yarattığı yeni ekonomik güç dengeleri karşısında, bu kapalı sistem çözülmeye başladı. Avrupa’nın bitmiş mamul malları için bir pazar, hammaddeleri için ise bir kaynak haline gelen Osmanlı, dünya kapitalist sistemine entegre olmaya zorlandı. Bu entegrasyonun anahtarı ise kapitülasyonlardı.
Kapitülasyonlar, başlangıçta yabancı tüccarlara tanınan ticari ayrıcalıklar iken, zamanla imparatorluğun egemenliğini kemiren, yabancı sermayeyi ve onun yerli ortaklarını dokunulmaz kılan bir kansere dönüştü. Avrupalı tüccarlar ve şirketler, Osmanlı topraklarında neredeyse vergi ödemeden, yerel kanunlardan muaf bir şekilde faaliyet göstermeye başladılar. Bu durum, yerli Müslüman tüccar ve esnafın onlarla rekabet etmesini imkânsız hale getiriyordu. Ancak bu sistemden en çok faydalananlar, sadece yabancılar olmadı. İmparatorluğun gayrimüslim tebaası olan Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler, bu yeni ekonomik düzende kilit bir rol oynamaya başladılar. Dil becerileri, Batı ile olan kültürel ve dini bağları, eğitim seviyeleri ve uluslararası ticaret ağlarına olan erişimleri sayesinde, Avrupalı sermaye ile Osmanlı pazarı arasında vazgeçilmez birer aracı, birer “komprador” haline geldiler.
“Komprador burjuvazi” terimi, kendi ulusal ekonomisinin çıkarlarından çok, yabancı sermayenin çıkarlarına hizmet ederek zenginleşen bir aracı sınıfı tanımlar. Osmanlı’nın son dönemindeki gayrimüslim burjuvazi, büyük ölçüde bu tanıma uyuyordu. Onlar, yabancı şirketlerin temsilcileri, bankerleri, ithalatçıları ve ihracatçılarıydılar. İstanbul’un Galata ve Pera gibi semtlerinde, İzmir’in Kordon’unda, Selanik’in limanında modern bir yaşam süren, Batılılaşmış, zengin ve güçlü bir sınıf oluşturdular. Bankacılık, sigortacılık, demiryolu işletmeciliği, liman hizmetleri ve dış ticaret gibi modern ekonominin en kârlı sektörleri neredeyse tamamen onların kontrolündeydi. Bu, onların yeteneksiz veya hain olduğu anlamına gelmiyordu; aksine, son derece yetenekli, girişimci ve değişen dünyanın kurallarını iyi okuyan insanlardı. Ancak onların ekonomik gücü ve zenginliği, imparatorluğun egemen unsuru olan Türklerin ulusal bir sermaye birikimi yaratmasının önünde yapısal bir engel teşkil ediyordu.
Bu dönemde bir Müslüman-Türk’ün ekonomik hayattaki yeri neydi? Nüfusun ezici çoğunluğu, borç içinde yüzen, eski usullerle tarım yapan ve ürettiği az miktardaki ürünün büyük bir kısmını vergilere ve aşar’a kaptıran bir köylüydü. Şehirlerde ise, lonca sistemi içinde sıkışıp kalmış, Avrupa’dan gelen ucuz seri üretim malları karşısında rekabet gücünü yitirmiş küçük esnaf ve zanaatkârlardan ibaretti. Eğitimli ve yetenekli olanlar ise, genellikle zenginleşme potansiyeli olan ticarete veya sanayiye yönelmek yerine, devlet kapısında güvenli bir kariyer olan memurluğu veya askerliği tercih ediyorlardı. Bu, hem kültürel hem de yapısal bir tercihti. Ticaret ve “para işleri”, geleneksel Osmanlı zihniyetinde biraz küçümsenen, daha çok “ötekilerin” işi olarak görülen bir alandı. Devlet ise, potansiyel bir rakip olabilecek güçlü bir Müslüman-Türk burjuva sınıfının ortaya çıkmasından her zaman çekinmişti. Sonuç, tam bir ekonomik bölünmeydi: Siyaset ve askerlik Türklere, ekonomi ise büyük ölçüde gayrimüslimlere ve yabancılara aitti.
Bu çarpık yapı, yirminci yüzyılın başlarında, imparatorluğun sonunu getiren büyük altüst oluşlarla birlikte paramparça oldu. Bu sürecin ilk ve en önemli adımı, 1908’de İkinci Meşrutiyet’in ilanıyla iktidara gelen İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin politikalarıydı. İttihatçılar, ateşli Türk milliyetçileriydi ve imparatorluğu kurtarmanın yolunun, sadece siyasi ve askeri reformlardan değil, aynı zamanda ekonomik bağımsızlıktan ve bir “Milli İktisat” politikası yaratmaktan geçtiğine inanıyorlardı. Onlar için “Milli İktisat”, ekonominin gayrimüslimlerin ve yabancıların elinden alınarak, devletin desteğiyle yaratılacak bir Müslüman-Türk burjuva sınıfına devredilmesi anlamına geliyordu. Bu, bilinçli ve sistematik bir “milli burjuvazi yaratma” projesinin ilk adımıydı.
İttihat ve Terakki, bu hedefe ulaşmak için çeşitli yöntemler kullandı. “Milli” bankalar ve şirketler kurulmasını teşvik ettiler. Halka, “Türk’ten al, Türk’e sat” çağrısı yapan boykot kampanyaları düzenlediler. Ancak bu sürecin en karanlık ve en trajik boyutu, imparatorluğun gayrimüslim nüfusuna yönelik giderek artan baskı ve şiddet politikalarıydı. Balkan Savaşları (1912-1913), bu sürecin bir dönüm noktası oldu. Balkanlardaki toprakların kaybı, yüz binlerce Müslüman mültecinin Anadolu’ya akın etmesine ve Hristiyan halklara yönelik derin bir güvensizlik ve öfkenin doğmasına neden oldu. Savaş sırasında ve sonrasında, Trakya ve Ege’deki Rum nüfusa yönelik baskılar, yıldırma politikaları ve zorunlu göçler, onların ekonomik gücünü kırmaya yönelik ilk büyük adımlardı. Bu, sadece bir siyasi veya askeri bir tepki değil, aynı zamanda ekonomik bir projenin parçasıydı: Rumların boşalttığı dükkanlar, evler ve topraklar, yerel Müslüman-Türk unsurlara devredilerek yeni bir zengin sınıfın temelleri atılıyordu.
Bu sürecin en korkunç ve en yıkıcı halkası ise, 1915 yılında, Birinci Dünya Savaşı’nın ortasında, Ermeni nüfusuna yönelik uygulanan Tehcir (zorunlu göç) ve katliamlardı. Anadolu’nun kadim halklarından biri olan ve özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da ticaret, zanaat ve tarımda önemli bir ekonomik güce sahip olan Ermeniler, bu olaylarla birlikte anavatanlarından neredeyse tamamen silindiler. Bu, sadece bir insanlık trajedisi değil, aynı zamanda tarihin en büyük mülk transferlerinden biriydi. Ermenilerin geride bıraktığı evler, dükkanlar, fabrikalar, tarlalar ve bankalardaki paraları, “Emval-i Metruke” (Terk Edilmiş Mallar) kanunlarıyla devlet tarafından el konularak, sistematik bir şekilde İttihat ve Terakki’ye yakın Müslüman-Türk eşrafa ve tüccarlara dağıtıldı. Bu, Türkiye’de yeni bir “milli burjuvazinin” yaratılmasındaki en kanlı ve en temel “ilk sermaye birikimi” sürecini oluşturdu. İttihatçılar, bir yandan imparatorluğu kurtarmak için savaşırken, diğer yandan da savaşın kaosunu, gelecekteki Türk ulus-devletinin ekonomik temelini atacak yeni bir zengin sınıf yaratmak için bir fırsat olarak kullanıyorlardı.
Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Osmanlı İmparatorluğu yenildiğinde ve Anadolu işgal edildiğinde, bu “milli iktisat” projesi yarım kalmış gibi görünüyordu. Ancak Kurtuluş Savaşı’nı yöneten Mustafa Kemal Atatürk ve kadrosu, büyük ölçüde İttihat ve Terakki geleneğinden gelen subay ve bürokratlardı. Onlar da, siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlık olmadan bir anlam ifade etmeyeceğini çok iyi biliyorlardı. Lozan Antlaşması’nda kapitülasyonların kaldırılması için verilen amansız mücadele, bu kararlılığın en net göstergesiydi. Kapitülasyonların kaldırılması, yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin kendi topraklarında ekonomik olarak egemen olduğunun ilanıydı. Ancak bu egemenliği kullanacak, ekonomiyi yönetecek, yatırım yapacak bir sınıf hâlâ yoktu.
Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlanmasının ardından, 1923 yılında yapılan Nüfus Mübadelesi ile Yunanistan’daki yaklaşık yarım milyon Müslüman-Türk Anadolu’ya gelirken, Anadolu’da kalan yaklaşık bir buçuk milyon Ortodoks Rum da Yunanistan’a gönderildi. Bu, gayrimüslim burjuvazinin tasfiyesindeki son ve nihai adımdı. Artık Anadolu, etnik ve dini olarak büyük ölçüde homojenleşmişti, ancak ekonomik olarak çökmüş ve bir sermaye sınıfından tamamen yoksun kalmıştı. Ermeni ve Rumların gitmesiyle, ülkenin en yetenekli zanaatkârları, en tecrübeli tüccarları ve en bilgili sanayicileri de gitmişti. Geriye, büyük ölçüde yoksul köylüler, küçük esnaflar ve bir avuç memurdan oluşan bir toplum kalmıştı.
İşte bu, yeni Cumhuriyet’in devraldığı mirastı: Siyasi olarak muzaffer, ulusal olarak gururlu, ancak ekonomik olarak mülksüz ve sınıfsız bir enkaz. Kurucu kadronun önündeki görev, sadece yeni bir devlet inşa etmek değil, aynı zamanda bu devletin içinde yaşayacak yeni bir ekonomik yapı ve bu yapıyı yönetecek yeni bir sınıfı adeta laboratuvar ortamında, devletin koruyucu kanatları altında yaratmaktı. Bu, ne sosyalist ne de liberal, tamamen kendine özgü, pragmatik ve acil bir ihtiyaçtan doğan bir projeydi. Bu proje, “milli burjuvazinin doğum sancıları” olarak adlandırılabilir. Bu sancılı doğum süreci, kaçınılmaz olarak devletin müdahaleci, yönlendirici ve hatta zorlayıcı rolünü gerektirecekti. Çünkü ortada, serbest piyasanın görünmez elinin kendi kendine bir burjuvazi yaratmasını bekleyecek ne zaman ne de sermaye vardı. O el, bizzat devletin kendisi olacaktı.
Bu noktadan sonra atılacak her adım, yapılacak her yasa, kurulacak her banka, bu temel amacı gerçekleştirmeye yönelik olacaktır: Müslüman-Türk kökenli, devlete sadık, “milli” bir sermaye sınıfı yaratmak ve ekonomiyi onların ellerine teslim ederek hem ülkeyi kalkındırmak hem de yeni rejimin toplumsal temelini sağlamlaştırmak. Bu, sonraki bölümde detaylıca inceleyeceğimiz gibi, İzmir İktisat Kongresi’nde ilan edilecek, devletçilik politikalarıyla beslenecek ve Halkçılık ilkesiyle ideolojik olarak meşrulaştırılacak olan, Cumhuriyet’in en temel ve en kalıcı projelerinden biriydi. Kavga, vitrindeki laiklik veya muhafazakârlık olabilirdi, ancak kasanın anahtarı, bu yeni yaratılan sınıfa teslim edilmek üzereydi.
BÖLÜM 2: Atatürk’ün Projesi (1): İzmir İktisat Kongresi ve “Milli” Kapitalizmin İlanı
Askeri zaferler, ne kadar parlak olursa olsun, tek başlarına bir ulusu var etmeye yetmez. Onlar, sadece yeni bir başlangıç için gerekli olan boş sayfayı açarlar. Asıl hikâye, o sayfanın hangi mürekkeple, hangi felsefeyle ve kimin için doldurulacağıyla ilgilidir. 1923 yılının şubat ayında, Lozan’daki barış görüşmelerinin çetin pazarlıklar nedeniyle kesintiye uğradığı bir dönemde, Mustafa Kemal Paşa’nın Ankara’nın siyasi atmosferinden uzaklaşıp, henüz külleri soğumamış, düşman işgalinden yeni kurtulmuş İzmir’de topladığı İktisat Kongresi, tam da bu boş sayfayı doldurma eylemiydi. Bu, sadece bir ekonomik toplantı değil, bir manifestonun ilanı, bir zihniyet devriminin habercisi ve askeri zaferin nasıl bir toplumsal ve ekonomik projeye dönüştürüleceğinin yol haritasıydı. İzmir İktisat Kongresi, yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin görünürdeki siyasi devrimlerinin ardındaki asıl motoru, yani ekonomik temelini tanımlayan bir kurucu andır. Bu kongrede alınan kararlar, yeni devletin ne sosyalist ne de tamamen liberal, kendine özgü, pragmatik ve en önemlisi milliyetçi bir kapitalist rota izleyeceğini dünyaya ilan etmiştir. Daha da önemlisi, bu kararlar, bir önceki bölümde incelediğimiz o “mülksüz enkaz” üzerinde, devletin koruyucu kanatları altında, sıfırdan bir “milli burjuvazi” yaratma projesinin resmi ve ideolojik başlangıç düdüğünü çalmıştır.
Kongrenin zamanlaması ve mekânı, taşıdığı sembolik anlam açısından son derece manidardır. Lozan görüşmelerinin kesintiye uğradığı bir anda toplanması, dünyaya verilen net bir mesajdı: “Bizim için tam bağımsızlık, sadece siyasi değil, aynı zamanda ekonomiktir. Kapitülasyonlar gibi ekonomik prangaları kabul etmeyeceğiz ve kendi ekonomik kaderimizi kendimiz çizeceğiz.” Bu, Batılı güçlere karşı bir meydan okuma, ekonomik egemenliğin pazarlık konusu yapılamayacağının altını çizen bir duruştu. Mekân olarak İzmir’in seçilmesi ise daha da derin anlamlar taşıyordu. İzmir, Osmanlı’nın son döneminde gayrimüslim ve Levanten sermayenin kalbi, Batı’ya açılan en önemli kapısı ve kozmopolit bir ticaret merkeziydi. Ancak aynı zamanda, Yunan işgalinin en büyük acılarını yaşamış, Kurtuluş Savaşı’nın nihai zaferine sahne olmuş ve büyük bir yangınla harap olmuş bir şehirdi. Kongrenin bu şehirde toplanması, bir yandan eski, “komprador” ekonomik düzenin enkazı üzerinde yeni ve “milli” bir düzenin kurulacağını, diğer yandan da savaşın yaralarını sarıp küllerinden yeniden doğacak bir ekonomik kalkınma hamlesinin başlayacağını simgeliyordu. Bu, bir cenaze töreni ve bir vaftiz töreninin aynı anda yapılması gibiydi.
Kongre’nin yapısı da, kurucuların niyetini açıkça ortaya koyuyordu. Bu, sadece birkaç bürokratın veya aydının kapalı kapılar ardında karar aldığı bir toplantı değildi. Mustafa Kemal, yeni ekonomik düzenin toplumsal bir meşruiyet zeminine oturması gerektiğini biliyordu. Bu yüzden kongreye, ülkenin dört bir yanından, toplumun farklı ekonomik kesimlerini temsil eden 1135 delege davet edilmişti: Çiftçiler, tüccarlar, sanayiciler ve işçiler. Bu dört grup, yeni toplumun temel direkleri olarak sunuluyordu. Ancak bu temsiliyet, eşit bir güç dağılımı anlamına gelmiyordu. Kongre’nin başkanlığına, dönemin en önde gelen “milli” tüccarlarından biri olan Kazım Karabekir Paşa’nın yakın arkadaşı Kazım (Koyunlu) Bey’in seçilmesi, tüccar ve sanayici grubunun kongredeki ağırlığını daha en başından belli ediyordu. İşçi delegelerinin sayısı son derece azdı ve talepleri, diğer grupların talepleri arasında büyük ölçüde güme gitti. Çiftçi grubunun en temel talebi olan ve Osmanlı’dan beri köylünün belini büken Aşar vergisinin kaldırılması kararı alınsa da, bu daha çok köylü kitlesinin desteğini kazanmaya yönelik popülist bir adımdı. Kongre’nin ruhunu ve nihai kararlarını şekillendiren asıl güç, yeni kurulacak kapitalist düzende başrolü oynamaya aday olan tüccar ve sanayici sınıfıydı.
Mustafa Kemal Paşa’nın kongreyi açarken yaptığı tarihi konuşma, bu yeni ekonomik felsefenin manifestosu niteliğindedir. Bu konuşma, sadece ekonomik hedefleri değil, aynı zamanda yeni rejimin tüm zihniyet dünyasını, değerler sistemini ve insan tipini de tanımlar. Konuşmasında, askeri zaferlerin tek başına bir anlam ifade etmediğini, “siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olursa olsunlar, ekonomik zaferlerle taçlandırılmazlarsa kazanılacak başarılar yaşayamaz, az zamanda söner” diyerek asıl savaşın şimdi başladığını vurgulamıştır. Bu “iktisat savaşı”, tam bağımsızlığın son ve en önemli aşamasıydı. Konuşmanın en can alıcı noktalarından biri, yeni devletin ekonomik karakterini tanımladığı bölümdür. Mustafa Kemal, sosyalist veya komünist modellere kapıyı net bir şekilde kapatır. O dönemde Sovyetler Birliği ile olan stratejik ittifaka rağmen, “Bizim halkımız, menfaatleri yekdiğerinden ayrılır sınıflar halinde değil, bilakis mevcudiyetleri ve çalışmalarının sonuçları yekdiğerine lazım olan sınıflardan ibarettir” diyerek sınıf mücadelesi fikrini kategorik olarak reddeder. Bu, bir önceki bölümde bahsettiğimiz, “sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle” yaratma projesinin ekonomik alandaki ilanıdır. Bu söylem, potansiyel sınıf çatışmalarını “milli birlik ve beraberlik” ülküsü altında bastırmayı ve sermaye ile emek arasındaki kaçınılmaz çıkar çatışmasını ulusal kalkınma hedefi potasında eritmeyi amaçlıyordu.
Peki, bu yeni ekonomik düzenin motoru kim olacaktı? Mustafa Kemal’in konuşması bu soruyu da net bir şekilde cevaplar: Özel teşebbüs, yani girişimci. O, Osmanlı’nın ticareti ve sanayiyi küçümseyen, memur ve asker olmayı en yüce hedef olarak gören zihniyetini şiddetle eleştirir. Yeni Türkiye’nin ideal insanı, risk alan, yatırım yapan, fabrika kuran, ticaretle uğraşan ve zenginleşen “müteşebbis” olmalıdır. Özel mülkiyet ve bireysel girişim, yeni ekonomik sistemin kutsal temelleri olarak ilan edilir. Devletin rolü ise, bu girişimcinin önünü açmak, ona destek olmak, onu korumak ve kollamaktır. Devlet, ekonomiye doğrudan müdahale eden bir aktör değil, özel sektörün gelişmesi için gerekli altyapıyı ve yasal çerçeveyi hazırlayan bir “bahçıvan” rolünü üstlenecektir. Bu, liberal bir söylem gibi görünse de, aslında derin bir devletçilik potansiyelini içinde barındırıyordu. Çünkü ortada henüz bir “özel sektör” olmadığı için, devletin bu sektörü adeta “yaratması” ve palazlanana kadar ona rehberlik etmesi gerekecekti. Bu, “milli” kapitalizmin en temel çelişkisi ve karakteristiğiydi.
Yabancı sermaye konusu ise, kongredeki en hassas başlıklardan biriydi. Yüzyıllardır kapitülasyonların acısını çekmiş bir ulus için, yabancı sermayeye karşı derin bir güvensizlik ve tepki vardı. Mustafa Kemal, bu tepkiyi anladığını ancak tamamen dışa kapalı bir ekonominin de bir çözüm olmadığını biliyordu. Konuşmasında bu dengeyi ustalıkla kurar: “Yabancı sermayesine karşı değiliz. Memleketimizde yatırımlar yapacak girişimcilere gereken kolaylıkları göstereceğiz… Ancak yabancı sermayesi, bizim kanunlarımıza uymak ve bizim egemenliğimize saygı göstermek zorundadır. Yabancı sermaye, ekonomimizin efendisi değil, yardımcısı olabilir.” Bu, “kendi evimizin efendisi olmak” ilkesinin ilanıydı. Yabancı sermaye, kapitülasyonlardaki gibi ayrıcalıklı bir statüye sahip olmayacak, Türk kanunlarına tabi, yerli sermayenin bir tamamlayıcısı olarak kabul edilecekti. Bu politika, hem Batılı güçlere bir güvence vererek Lozan’daki pazarlıkları kolaylaştırmayı hem de içerideki milliyetçi tepkileri yatıştırmayı amaçlayan pragmatik bir orta yoldu.
Kongrenin sonunda oybirliğiyle kabul edilen 12 maddelik “Misak-ı İktisadi” (Ekonomi Andı), bu felsefenin somut bir metne dökülmüş halidir. Bu metin, sadece ekonomik kararlar içermez; aynı zamanda yeni rejimin ahlaki ve sosyal kodlarını da barındırır. Misak-ı İktisadi, temelde, milli birliğe, çalışkanlığa, dürüstlüğe, israftan kaçınmaya ve yerli malı kullanımına vurgu yapan bir ahlak manifestosudur. “Türkler, israf etmez, lükse kaçmaz”, “Türkler, hile yapmaz”, “Türkler, irfan ve marifet aşıkıdır” gibi maddeler, yaratılmak istenen yeni burjuva sınıfının sadece zengin değil, aynı zamanda “ahlaklı” ve “milli” olması gerektiği beklentisini ortaya koyar. Bu, Max Weber’in “Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu”nda anlattığı, çalışkanlığı ve birikimi dini bir erdem olarak gören zihniyetin, seküler ve milliyetçi bir versiyonuydu. Zenginleşmek, artık sadece kişisel bir hırs değil, ulusa hizmet etmenin, ülkeyi kalkındırmanın bir yolu, vatansever bir görev olarak kutsanıyordu.
Kongrede alınan yüzlerce teknik karar ise, bu felsefenin nasıl hayata geçirileceğinin detaylarını içeriyordu. Sanayinin teşvik edilmesi, gümrük vergileriyle yerli üretimin korunması, milli bankaların kurulması, demiryolu ağının genişletilmesi, teknik eğitimin yaygınlaştırılması gibi kararlar, hep aynı hedefe yönelikti: ithalata bağımlı bir tarım ekonomisinden, kendi kendine yeten bir sanayi ekonomisine geçiş yapmak ve bu geçişi yönetecek bir Türk sermaye sınıfı yaratmak. İş Bankası’nın kongreden sadece bir buçuk yıl sonra, bizzat Mustafa Kemal’in sermayesi ve direktifiyle kurulması, bu kararların kâğıt üzerinde kalmayacağının en somut kanıtıydı. İş Bankası, sadece bir banka değil, aynı zamanda yeni Türk burjuvazisinin finansal beşiği, ona kredi sağlayan, ortaklıklar kuran ve onu yatırım yapmaya teşvik eden bir “milli sermaye kuluçkası” olarak tasarlandı.
Sonuç olarak, İzmir İktisat Kongresi, bir ekonomik toplantıdan çok daha fazlasıydı. O, yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomik anayasasının yazıldığı yerdi. Bu anayasa, özel mülkiyeti ve bireysel girişimi temel hak olarak tanıyor, devletin görevini ise bu hakları korumak ve geliştirmek olarak tanımlıyordu. Bu, kapitalist bir projenin ilanıydı. Ancak bu, Batı’daki gibi organik olarak, yüzyıllar içinde gelişmiş bir kapitalizm değildi. Bu, devlet eliyle, “yukarıdan aşağıya” ve bilinçli bir siyasi iradeyle inşa edilecek olan, milliyetçi bir kapitalizmdi. Kongre, gayrimüslimlerin tasfiyesiyle boşalan ekonomik alanı kimin dolduracağının da cevabını veriyordu: Devletin desteği ve korumasıyla yaratılacak olan yeni, sadık ve “milli” bir Türk burjuvazisi.
Bu proje, kendi içinde derin çelişkiler barındırıyordu. Bir yandan liberal bir söylemle özel teşebbüs yüceltilirken, diğer yandan bu teşebbüsün devletin rehberliği ve kontrolü olmadan var olamayacağı kabul ediliyordu. Bir yandan “sınıfsız bir kitle” ideali savunulurken, diğer yandan kaçınılmaz olarak yeni bir egemen sınıfın ve onun karşısında bir emekçi sınıfının yaratılmasının temelleri atılıyordu. Bir yandan tam bağımsızlık ve millilik vurgusu yapılırken, diğer yandan yabancı sermayeye, belirli koşullar altında da olsa, kapı aralanıyordu. Bu çelişkiler, Cumhuriyet’in sonraki on yıllar boyunca sürecek olan ekonomik ve siyasi sancılarının da habercisiydi. Ancak 1923’ün İzmir’inde, bu çelişkiler birer sorun değil, bir zorunluluk olarak görülüyordu. Enkazdan yeni bir ülke ve bu ülkeyi ayakta tutacak yeni bir ekonomik yapı kurmanın başka bir yolu yoktu. Vitrindeki kavga, gelecekte laiklik ve muhafazakârlık üzerine olacaktı, ancak kasanın anahtarlarının yeni bir sermaye sınıfına teslim edileceği, o gün İzmir’de, Misak-ı İktisadi’nin mürekkebiyle tarihe kazınmıştı.
İzmir İktisat Kongresi’nde ilan edilen “milli kapitalizm” manifestosu, kâğıt üzerinde cesur ve iddialı bir yol haritasıydı. Ancak bir harita, tek başına bir yolculuk demek değildir. Enkaz halindeki bir ülkede, sermayenin, tecrübenin ve girişimci ruhunun neredeyse hiç olmadığı bir coğrafyada, bu haritayı takip ederek somut bir ekonomik yapı inşa etmek, devasa bir irade ve daha da önemlisi, acımasız bir pragmatizm gerektiriyordu. Yeni Cumhuriyet’in kurucu kadrosu, serbest piyasanın o meşhur “görünmez elinin” kendi kendine bir milli burjuvazi yaratmasını bekleyecek lükse sahip değildi. Beklerlerse, ya yabancı sermaye ekonominin kontrolünü yeniden ele geçirecek ya da ülke tarımsal bir durgunluk içinde boğulacaktı. Bu yüzden, o görünmez elin yerine, çok daha görünür, çok daha müdahaleci ve çok daha kararlı bir el devreye girdi: devletin kendisi. Atatürk’ün projesinin ikinci ve asıl yaratıcı aşaması, devletin tüm gücünü ve imkanlarını kullanarak, adeta bir heykeltıraşın çamurdan bir şekil yontması gibi, sıfırdan bir “milli zengin sınıfı” yaratma ve bu sınıfın palazlanması için gerekli olan ilk sermaye birikimini sağlama süreciydi. Bu, sadece teşvik ve destekten ibaret olmayan, aynı zamanda tarihin en büyük ve en trajik “varlık transferlerinden” birini de içeren, son derece karmaşık ve sancılı bir doğum hikayesidir.
Bu projenin en temel ve en acil sorunu, sermayeydi. Bir fabrika kurmak, bir işletme açmak, ticaret yapmak için paraya ihtiyaç vardı. Ancak Kurtuluş Savaşı’ndan yeni çıkmış, nüfusunun büyük çoğunluğu yoksul köylülerden oluşan bir ülkede bu para kimdeydi? Bu sorunun cevabı, devletin ilk ve en önemli kurumsal hamlesinde saklıdır: Türkiye İş Bankası’nın kuruluşu. 26 Ağustos 1924’te, Büyük Taarruz’un ikinci yıldönümünde kurulan İş Bankası, sadece bir finans kurumu değil, milli burjuvazi projesinin ana rahmi, finansal motoru ve ideolojik merkezi olarak tasarlanmıştı. Bizzat Mustafa Kemal Atatürk’ün direktifleri ve Hindistan Müslümanlarının Kurtuluş Savaşı için gönderdiği yardımlardan artan parayla sağladığı 250.000 liralık sermaye ile kurulan bankanın misyonu, adında saklıydı: “İş” yaratmak ve bu işi yaratacak olan Türk girişimcilere destek olmak.
İş Bankası’nın ilk Genel Müdürü Celal Bayar’ın liderliğinde, banka, geleneksel bir bankanın çok ötesinde bir rol üstlendi. O, sadece kredi veren pasif bir kurum değildi; aktif bir yatırımcı, bir girişimci ve bir holding gibi çalışıyordu. Banka, potansiyel gördüğü her alana giriyor, ya doğrudan kendisi fabrikalar kuruyor ya da bu alanlara yatırım yapmak isteyen yeni Türk müteşebbislerine ortak oluyor, onlara hem finansal hem de teknik destek sağlıyordu. Dokuma sanayisinden cam sanayisine, madencilikten sigortacılığa kadar, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki neredeyse tüm büyük sanayi hamlelerinin arkasında İş Bankası’nın imzası vardır. Alpullu ve Uşak’ta kurulan ilk şeker fabrikaları, Paşabahçe’deki cam fabrikası, Bursa’daki ipek dokuma fabrikaları… Bunların hepsi, İş Bankası’nın ya kurucusu ya da en büyük ortağı olduğu projelerdi.
Bu projeler, iki temel amaca hizmet ediyordu. Birincisi, ithal ikamesi yoluyla ülkenin dışa bağımlılığını azaltmak ve temel tüketim mallarını yurt içinde üretmekti. İkincisi ve belki de daha önemlisi ise, bu fabrikaların ve işletmelerin yönetimini ve hisselerini zamanla özel sektöre, yani o yeni yaratılan milli burjuvaziye devrederek bir “sermaye transferi” gerçekleştirmekti. Devlet, bir nevi “kuluçka” görevi görüyordu. Riskli ve büyük sermaye gerektiren ilk yatırımı yapıyor, işletmeyi kârlı bir hale getiriyor, ardından da bu hazır ve işleyen yapıyı, seçilmiş “milli” girişimcilere devrediyordu. Bu süreçte Nuri Demirağ (ilk uçak fabrikası), Vehbi Koç (ilk büyük ticari girişimler) ve Nuh Naci Yazgan (şeker fabrikaları) gibi Cumhuriyet’in ilk nesil büyük burjuvaları, ya İş Bankası’ndan aldıkları kredilerle ya da doğrudan bankayla kurdukları ortaklıklarla iş hayatına atıldılar. Bu, devletin kendi zenginini seçtiği, desteklediği ve büyüttüğü, son derece planlı bir süreçti.
Devletin bu “yaratıcı” rolü, 1927 yılında çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu ile daha da kurumsallaştı. Bu kanun, özel sektör tarafından sanayi yatırımı yapacak olanlara tanınan olağanüstü ayrıcalıkların bir listesi gibiydi. Fabrika kurmak için bedava veya çok ucuza arazi tahsisi, on yıl boyunca her türlü vergi ve resimden muafiyet, devletin demiryollarında ve deniz yollarında indirimli taşıma tarifeleri, devlet kurumlarının ithal ürünler yerine yerli ürünleri satın alma zorunluluğu… Kısacası devlet, yeni Türk sanayicisinin önüne adeta kırmızı bir halı seriyor, onu her türlü riskten ve rekabetten koruyan bir zırhla kuşatıyordu. Bu, serbest rekabete dayalı bir liberalizm değil, devletin korumacı kanatları altında büyüyen, bir nevi “serumla beslenen” bir kapitalizmdi. Amaç, henüz emekleme aşamasında olan bu “milli sanayiyi”, o dönemde çok daha güçlü olan yabancı sermayenin ezici rekabetinden korumak ve ona büyümesi için zaman tanımaktı. Ancak bu korumanın bedeli, genellikle tüketicinin daha kalitesiz ve daha pahalı yerli malını almak zorunda kalması ve rekabetin olmadığı bir ortamda verimsizliğin artması oluyordu.
Ancak bir girişimciye ne kadar kredi ve teşvik verirseniz verin, her şeyin başladığı bir nokta vardır: ilk sermaye, yani “primitive accumulation” (ilkel birikim). Marksist teoride bu terim, kapitalizmin doğuşundan önce, genellikle zor ve şiddet yoluyla, toprağın ve mülkün belirli bir sınıfın elinde toplanması sürecini ifade eder. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunda da, yeni Türk burjuvazisinin ortaya çıkabilmesi için gereken bu “ilk sermaye birikimi”, büyük ölçüde, tarihin en büyük trajedilerinden birinin, yani gayrimüslim nüfusun tasfiyesinin ekonomik sonuçları üzerinden gerçekleşti. Bu, Cumhuriyet’in resmi anlatısının genellikle bahsetmekten kaçındığı, ancak yeni sınıfın doğumundaki en temel ve en karanlık sırdır.
Bu “varlık transferi” süreci, İttihat ve Terakki döneminde, 1915’teki Ermeni Tehciri ile başlamıştı. Milyonlarca Ermeni’nin geride bıraktığı devasa servet (evler, dükkanlar, fabrikalar, çiftlikler, banka hesapları), “Emval-i Metruke” (Terk Edilmiş Mallar) adı altında devlet tarafından el konularak, yerel Müslüman-Türk eşrafa ve tüccarlara dağıtılmıştı. Bu, birçok aile için, daha önce hayal bile edemeyecekleri bir zenginliğin ve sermayenin temelini oluşturdu. Kurtuluş Savaşı’ndan sonra bu süreç, 1923’teki Nüfus Mübadelesi ile devam etti. Anadolu’da kalan ve özellikle Ege ve Karadeniz bölgelerinin ticaret hayatına hakim olan Rum nüfusun Yunanistan’a gönderilmesiyle, onlardan geriye kalan on binlerce ev, dükkân, zeytinlik, bağ ve küçük imalathane de yine devlete kaldı.
Devlet, bu el konulan mülkleri ne yaptı? Bu mülkler, “Mübadele, İmar ve İskan Vekaleti” gibi kurumlar aracılığıyla, son derece karmaşık ve çoğu zaman suistimale açık bir süreçle dağıtıldı. Öncelik, Yunanistan’dan gelen mübadil Türklerin iskan edilmesiydi. Ancak bu mülklerin en değerli ve en kârlı olanları, genellikle yerel siyasi güce sahip olanlara, Kurtuluş Savaşı’nda yararlılık göstermiş komutanlara veya yeni rejime sadık iş adamlarına çok uygun fiyatlarla, uzun vadeli kredilerle veya doğrudan tahsis yoluyla devredildi. İzmir’in en zengin Rum tüccarının Kordon’daki konağı, yeni rejimin önemli bir isminin evi veya ofisi oldu. Bir Ermeni’nin işlettiği dokuma atölyesi, yeni bir Türk girişimcinin ilk fabrikasının çekirdeğini oluşturdu. Kayseri’deki bir Rum’un pastırma imalathanesi, bugün büyük bir holding olan bir ailenin ilk sermayesi haline geldi.
Bu, basit bir mülk dağıtımı değil, bilinçli bir “sınıf yaratma” operasyonuydu. Amaç, ekonomik gücü, eski kozmopolit ve “şüpheli” addedilen komprador burjuvaziden alıp, yeni, “güvenilir” ve “milli” bir burjuvazinin ellerine teslim etmekti. Bu süreç, ahlaki olarak son derece sorunlu ve trajikti; milyonlarca insanın yüzlerce yıllık emeği ve birikimi, bir gecede el değiştirmişti. Ancak yeni Cumhuriyet’in kurucuları için bu, ahlaki bir meseleden çok, ulusal egemenliğin ve ekonomik bağımsızlığın sağlanması için ödenmesi gereken acımasız bir bedel, bir “devlet aklı” gereğiydi. Bu varlık transferi olmadan, İş Bankası’nın kredilerinin veya Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun üzerine inşa edileceği somut bir sermaye tabanı olmayacaktı. “Sıfırdan var edilen” birçok Cumhuriyet zengininin hikayesi, aslında bu “sıfırlanmış” mülklerin üzerine yazılmıştı.
Bu sürecin en sembolik ve en başarılı örneklerinden biri, şeker fabrikaları projesidir. Şeker, o dönemde tamamen ithal edilen, lüks bir tüketim malıydı. Ülkenin şeker ihtiyacını içeride karşılamak, hem döviz tasarrufu sağlayacak hem de tarıma dayalı bir sanayi yaratacaktı. Bu proje, devlet-özel sektör ortaklığının en tipik örneği olarak hayata geçirildi. İş Bankası’nın öncülüğünde, yerel eşraf ve tüccarların da ortak edildiği şirketler kuruldu. 1926 yılında, Alpullu (Kırklareli) ve Uşak’ta, Cumhuriyet’in ilk şeker fabrikaları faaliyete geçti. Bu fabrikalar, sadece birer sanayi tesisi değildi; onlar, modernleşmenin, milli kalkınmanın ve yeni bir hayat tarzının sembolleriydi. Etraflarında lojmanlar, okullar, sinemalar ve spor tesisleri inşa edildi. Onlar, kırsalın ortasında birer “medeniyet vahası” gibiydiler.
Bu projeler, aynı zamanda yeni bir zengin sınıfın nasıl yaratıldığını da gösteriyordu. Uşak Şeker Fabrikası’nın kurucularından olan Molla Ömeroğlu Nuri (Şeker) gibi yerel bir girişimci, bu proje sayesinde ulusal bir figür ve büyük bir sanayici haline geldi. Devlet, ona sadece kredi ve teşvik vermekle kalmadı, aynı zamanda şeker pancarı ekimi için çiftçiyi organize etti, ürettiği şekere alım garantisi verdi ve onu gümrük vergileriyle dış rekabetten korudu. Bu, her adımının devlet tarafından planlandığı ve güvence altına alındığı bir “girişimcilik” hikayesiydi. Bu model, ülkenin dört bir yanına yayıldı. Kayseri’de kurulan uçak fabrikası, Nazilli’deki basma fabrikası, Karabük’teki demir-çelik fabrikası… Hepsi, devletin öncülüğünde, özel sektörün katılımıyla ve en önemlisi, yeni bir “milli burjuva” sınıfının yetiştirilmesi amacıyla hayata geçirilen projelerdi.
Sonuç olarak, Atatürk’ün projesinin ikinci aşaması, İzmir’de ilan edilen teoriyi pratiğe dökme aşamasıydı. Bu pratik, devletin ekonomiye her alanda müdahale ettiği, yönlendirdiği ve hatta bizzat aktör olduğu bir süreçti. İş Bankası gibi kurumlarla finansman sağlandı, Teşvik-i Sanayi Kanunu gibi yasalarla yasal koruma kalkanı oluşturuldu ve en önemlisi, gayrimüslimlerden kalan devasa servetin “milli” unsurlara aktarılmasıyla gerekli olan ilk sermaye birikimi gerçekleştirildi. Bu, pürüzsüz veya adil bir süreç değildi. İçinde trajediler, haksızlıklar ve suistimaller barındırıyordu. Ancak sonuç, kurucuların hedeflediği gibiydi: Sadece yirmi yıl gibi kısa bir sürede, Türkiye, kendi bankalarına, fabrikalarına ve en önemlisi, kendi “milli” zenginlerine sahip bir ülke haline gelmişti. Bu yeni sınıf, servetini ve varlığını büyük ölçüde Cumhuriyete ve onun kurucu projesine borçluydu. Bu yüzden, uzun yıllar boyunca rejimin en sadık destekçilerinden biri olacaktı. Vitrindeki kavga ne olursa olsun, kasanın yeni sahipleri artık belliydi ve bu sahipler, devletin bizzat kendi elleriyle yarattığı bir sınıftı.
BÖLÜM 4: “Sınıfsız Kitle” Söylemi: Sınıf Çatışmasını Görünmez Kılmak
Yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu projesi, birbiriyle çelişkili gibi görünen iki temel ayak üzerinde yükseliyordu. Bir yanda, devletin tüm imkânlarıyla, sıfırdan bir sermaye sınıfı, bir “milli burjuvazi” yaratma hedefi vardı. Bu, kaçınılmaz olarak, bir tarafta üretim araçlarına sahip olan bir azınlık ile diğer tarafta emeğini satarak geçinen bir çoğunluk arasında bir ayrışma, yani bir sınıf yapısı yaratacaktı. Diğer yanda ise, rejimin resmi ideolojisinin temel taşlarından biri olan Halkçılık ilkesi, Türkiye toplumunu “sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle” olarak tanımlıyordu. Bu, ilk bakışta derin bir paradoks gibi görünür: Bir yandan bilinçli bir şekilde sınıflı bir toplumun ekonomik temellerini atarken, diğer yandan bu sınıfların varlığını ideolojik olarak reddetmek. Ancak bu bir paradoks değil, son derece bilinçli ve pragmatik bir siyasi stratejiydi. “Sınıfsız kitle” söylemi, yeni yeşeren Türk kapitalizminin kaçınılmaz olarak yaratacağı toplumsal gerilimleri, çıkar çatışmalarını ve sömürü ilişkilerini “milli birlik” ve “ulusal kalkınma” gibi daha yüce ve kapsayıcı hedeflerin potasında eritmek, görünmez kılmak ve meşrulaştırmak için tasarlanmış ideolojik bir örtüydü. Bu örtünün altında, yeni kurulan düzenin en önemli önceliği olan sermaye birikimi süreci güvence altına alınırken, bu sürecin bedelini ödeyecek olan emekçi sınıfın hakları ve örgütlenme talepleri, “milli birliği bozan unsurlar” olarak görülerek sistematik bir şekilde bastırılmıştır.
Bu ideolojik yapıyı anlamak için, öncelikle Halkçılık ilkesinin hangi tarihsel ve entelektüel bağlamda ortaya çıktığını kavramak gerekir. Halkçılık, hem Batı’daki Fransız Devrimi’nin “eşitlik, kardeşlik” ideallerinden hem de Rusya’daki Narodnik (Halka gidiş) hareketlerinden etkilenmiş, ancak en temelde Fransız sosyolog Émile Durkheim’ın “dayanışmacılık” (solidarizm) teorisinden beslenmiştir. Durkheim’a göre modern toplumlar, organik bir bütün gibidir. Bu bütünün içinde farklı meslek grupları (işçiler, sanayiciler, çiftçiler, memurlar) bulunur. Bu gruplar, vücuttaki organlar gibi farklı işlevlere sahiptirler, ancak hepsi de bütünün hayatta kalması için birbirine muhtaçtır. Aralarında bir çıkar çatışması (sınıf mücadelesi) değil, bir iş bölümü ve karşılıklı bağımlılık (dayanışma) vardır. Toplum, birbiriyle savaşan sınıflardan değil, birbiriyle iş birliği yapan meslek gruplarından oluşur. İşte bu “dayanışmacı korporatizm” fikri, yeni Cumhuriyet’in kurucu elitleri için adeta biçilmiş bir kaftandı. Onlar da, Batı’daki gibi kanlı sınıf savaşlarının ve devrimlerin Türkiye’de yaşanmasını istemiyorlardı. Amaç, kapitalist bir modernleşmeyi, onun en yıkıcı toplumsal sonucu olan sınıf çatışmasından arındırarak gerçekleştirmekti.
Mustafa Kemal Atatürk’ün İzmir İktisat Kongresi’ndeki konuşmasında bu felsefeyi net bir şekilde özetlemesi bu yüzdendir: “Bizim halkımız, menfaatleri yekdiğerinden ayrılır sınıflar halinde değil, bilakis mevcudiyetleri ve çalışmalarının sonuçları yekdiğerine lazım olan sınıflardan ibarettir.” Bu cümle, yeni rejimin emek-sermaye ilişkisine bakışının anayasasıdır. Bu tanıma göre, bir fabrikatör ile onun fabrikasında çalışan bir işçi, aslında düşman değil, ortaktır. Fabrikatör, sermayesi ve girişimiyle iş imkânı yaratır; işçi ise emeğiyle üretimi gerçekleştirir. Biri olmadan diğeri var olamaz. İkisinin de ortak hedefi, fabrikanın kâr etmesi ve dolayısıyla “milli kalkınmanın” sağlanmasıdır. Bu hedefe giden yolda, işçinin grev yapması, daha yüksek ücret talep etmesi veya sendikal örgütlenmeye gitmesi, bu organik bütünlüğe zarar veren, sadece fabrikatörün değil, tüm ulusun çıkarına aykırı, “bencilce” ve “yıkıcı” bir eylem olarak kodlanır. Halkçılık, bu teorik çerçeveyle, sermayenin kâr maksimizasyonu arzusunu, “ulusal çıkar” olarak yeniden tanımlarken, emeğin hak arayışını ise “ulusal birliğe ihanet” olarak damgalama potansiyelini içinde barındırıyordu.
Bu ideolojik söylemin pratikteki ilk ve en sert uygulaması, rejimin ilk yıllarındaki en büyük siyasi krizlerden biri olan Şeyh Said İsyanı’nın ardından geldi. 1925 yılında çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu (Huzurun Sağlanması Yasası), hükümete, “rejimin temel düzenini bozmaya yönelik her türlü eylemi” yasaklama ve en sert şekilde cezalandırma konusunda olağanüstü yetkiler veriyordu. Bu yasanın birincil hedefi, isyanı ve isyanla ilişkili görülen dini ve siyasi muhalefeti bastırmaktı. Ancak yasanın kapsamı o kadar geniş tutulmuştu ki, kısa sürede, yeni filizlenmekte olan işçi hareketlerini ezmek için de kullanılan bir baskı aracına dönüştü.
O dönemde Türkiye’de, özellikle İstanbul, İzmir ve Zonguldak gibi sanayi ve madencilik merkezlerinde, sayıca az ama giderek bilinçlenen bir işçi sınıfı mevcuttu. Ameleperver Cemiyeti gibi ilk işçi örgütleri kurulmuş, grevler ve protestolar düzenlenmeye başlanmıştı. Bu hareketler, doğal olarak daha iyi çalışma koşulları, daha yüksek ücretler ve örgütlenme özgürlüğü talep ediyorlardı. Ancak Takrir-i Sükûn Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle birlikte, bu taleplerin tamamı “huzuru ve sükûnu bozucu” eylemler olarak kabul edildi. Grevler yasadışı ilan edildi, işçi gazeteleri kapatıldı, sendikalar ve dernekler feshedildi ve liderleri İstiklal Mahkemeleri’nde yargılanarak ağır cezalara çarptırıldı. Devlet, bir yandan yeni Türk burjuvazisinin önüne Teşvik-i Sanayi Kanunu ile kırmızı halılar sererken, diğer yandan da bu burjuvazinin karşısında pazarlık gücü oluşturabilecek her türlü işçi örgütlenmesini demir bir yumrukla eziyordu. Bu, “dayanışmacı” ve “sınıfsız” toplum idealinin, pratikte nasıl tek taraflı işlediğinin, yani sermayenin çıkarlarını korumak için emeğin sesinin kısıldığının en net göstergesiydi.
Bu baskı, sadece Takrir-i Sükûn Kanunu’nun geçerli olduğu dönemle sınırlı kalmadı; Cumhuriyet’in tek parti döneminin tamamına yayılan kalıcı bir devlet politikası haline geldi. 1936 yılında çıkarılan İş Kanunu, bu zihniyetin yasal metne dökülmüş halidir. Bu kanun, bir yandan çocuk işçiliği, çalışma saatleri ve iş güvenliği gibi konularda bazı temel düzenlemeler getirerek modern bir devlet imajı çiziyordu. Ancak aynı zamanda, sendika kurma hakkını ve grev hakkını açıkça tanımıyordu. Kanunun en can alıcı noktası, işçi ile işveren arasındaki anlaşmazlıkların çözümünü, devletin hakemliğine bırakmasıydı. Yani, işçiler kendi güçleriyle pazarlık yapıp hak aramak yerine, “baba devletin” adaletine sığınmak zorundaydılar. Ancak bu “baba devlet”, aynı zamanda milli burjuvazinin de yaratıcısı ve koruyucusu olduğu için, bu hakemliğin kimin lehine işleyeceği başından belliydi. Devlet, arabuluculuk rolünü, genellikle üretimin aksamaması ve sermayedarın kârlılığının devam etmesi yönünde kullanıyordu. Bu, emek-sermaye ilişkisini siyasetin dışına iten, onu apolitik, teknik bir “idari mesele” haline getiren ve işçi sınıfını örgütsüz ve güçsüz bırakan bir sistemdi.
Bu politikaların arkasındaki temel mantık, son derece basitti: öncelik sermaye birikimiydi. Yeni kurulan bir ülkenin sanayileşebilmesi, kalkınabilmesi ve ekonomik olarak bağımsız olabilmesi için, kârların mümkün olduğunca yüksek tutulması ve bu kârların yeniden yatırıma dönüştürülmesi gerekiyordu. Bu denkleme göre, işçilere ödenecek yüksek ücretler veya onların sosyal hakları için yapılacak harcamalar, yatırıma gidecek olan bu “milli sermayeden” çalınmış birer kayıp olarak görülüyordu. Emek, kalkınma projesinin bir ortağı değil, maliyeti düşürülmesi gereken bir girdisiydi. İşçi sınıfının, “daha büyük bir ulusal hedef” uğruna, kendi anlık çıkarlarından feragat etmesi, fedakârlık yapması bekleniyordu. Bu fedakârlığın vadesi ise belirsizdi; önce ülke kalkınacak, sanayileşecek, zenginleşecek, ondan sonra sıra belki bir gün işçilerin refahına gelecekti. Bu, birçok gelişmekte olan ülkenin kapitalist kalkınma modelinde görülen klasik bir “önce birikim, sonra bölüşüm” mantığıdır.
Bu zihniyet, dönemin en üst düzey yöneticilerinin sözlerine de yansımıştı. Örneğin, Başbakan İsmet İnönü, işçi hakları ve grev talepleriyle ilgili olarak, Batı’daki gibi bir sınıf mücadelesine izin vermeyeceklerini, çünkü Türkiye’nin henüz bu tür “lüksleri” kaldırabilecek bir sanayi birikimine sahip olmadığını defalarca ifade etmiştir. Bu, samimi bir kalkınma endişesinden kaynaklanıyor olabilirdi, ancak sonuç olarak, yeni Türk burjuvazisinin, karşısında hiçbir organize güç olmadan, emeği en ucuza ve en elverişli koşullarda sömürmesine olanak tanıyan bir ortam yaratıyordu.
Bu durum, şehirlerdeki sanayi işçileriyle sınırlı değildi. Nüfusun yüzde seksenini oluşturan köylü kitlesi için de benzer bir durum söz konusuydu. Cumhuriyet, Aşar vergisini kaldırarak köylüye büyük bir jest yapmıştı. Ancak toprak reformu gibi köklü bir adımı hiçbir zaman atamadı. Kurtuluş Savaşı sırasında rejime destek vermiş olan ve yeni Meclis’te de güçlü bir temsilcisi bulunan büyük toprak ağaları (eşraf), bu tür bir reforma şiddetle karşı çıktılar. Sonuç olarak, topraksız veya az topraklı milyonlarca köylü, ağaların egemenliği altında yaşamaya devam etti. Devletin tarıma yaptığı yatırımlar ise, genellikle bu büyük toprak sahiplerinin işine yarayan, onların ürünlerini pazara ulaştırmasını kolaylaştıran altyapı projeleriyle sınırlı kaldı. Köylü, ideolojik olarak “milletin efendisi” olarak yüceltilirken, ekonomik olarak büyük ölçüde kendi kaderine terk edilmişti.
Sonuç olarak, Cumhuriyet’in ilk dönemindeki “sınıfsız kitle” söylemi, bir toplumsal gerçekliğin ifadesi değil, bir siyasi projenin ideolojik aracıydı. Bu proje, bir yandan kapitalist bir sınıf yapısı inşa ederken, diğer yandan bu yapının doğuracağı çatışmaları “milli birlik” adına etkisiz hale getirmeyi amaçlıyordu. Halkçılık ilkesi, bu çelişkiyi örten bir meşruiyet perdesi işlevi gördü. Bu perdenin arkasında ise, devletin tüm gücü, yeni yaratılan milli burjuvazinin sermaye birikim sürecini güvence altına almak için seferber edildi. Bu süreçte, emekçi sınıfların (işçiler ve köylüler) ekonomik ve siyasi hakları, “ulusal kalkınma” hedefi uğruna feda edilecek birer teferruat olarak görüldü. Takrir-i Sükûn gibi baskı yasaları ve grevi fiilen imkânsız kılan bir iş hukuku, bu fedakarlığın gönüllü olmadığı durumlarda zorla kabul ettirilmesini sağladı. Bu, Türkiye kapitalizminin doğum anındaki temel karakteristiğini oluşturdu: her zaman devletin korumasına muhtaç, rekabetten çok devlet ihaleleriyle büyüyen bir sermaye sınıfı ve bu sınıfın karşısında, her zaman örgütsüz, zayıf ve hakları “ulusal çıkarlar” adına kolayca feda edilebilen bir emekçi sınıfı. Vitrindeki kavga, gelecekte rejim ve karşı-rejim arasında olacaktı, ancak kasanın etrafında kurulan bu temel yapı, bu kavgalardan büyük ölçüde etkilenmeden, Türkiye’nin sonraki yetmiş yılının da temel ekonomik dinamiği olmaya devam edecekti.
BÖLÜM 5: Mirasın El Değiştirmesi: “Beyaz Türk” Burjuvazisinin Altın Çağı
Cumhuriyet’in ilk yirmi yılı, devletin bir bahçıvan sabrıyla, kendi “milli burjuvazisini” yetiştirdiği bir kuluçka dönemiydi. Teşvikler, krediler, korumacı gümrük duvarları ve en önemlisi, organize bir emekten yoksun bir piyasa, bu yeni filizlenen sermaye sınıfı için ideal bir sera ortamı yaratmıştı. İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle birlikte dünya yeni bir çağa girerken, Türkiye de bu seradan çıkıp, hem iç hem de dış dinamiklerin etkisiyle yeni bir yola girmeye hazırlanıyordu. 1946’da çok partili hayata geçiş ve 1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelmesi, sadece siyasi bir iktidar değişikliği değil, aynı zamanda Cumhuriyet’in ilk nesil burjuvazisinin artık reşit olduğunun, devletin doğrudan vesayetinden çıkarak kendi ayakları üzerinde durmaya ve kendi hegemonyasını kurmaya başladığının ilanıydı. Bu, Atatürk döneminde atılan temeller üzerinde yükselen, Batı ile giderek daha fazla entegre olan, laik, şehirli ve kendini Cumhuriyet devrimlerinin hem mirasçısı hem de asıl sahibi olarak gören yeni bir egemen sınıfın, yani “İstanbul sermayesi” veya daha sonra popülerleşecek adıyla “Beyaz Türk” burjuvazisinin altın çağının başlangıcıydı. Bu sınıf, sadece fabrikalara ve bankalara değil, aynı zamanda ülkenin kültürel kodlarına, yaşam tarzına ve siyasi yönelimine de on yıllar boyunca damgasını vuracaktı.
Bu yeni sınıfın doğuşunu ve yükselişini anlamak için, İkinci Dünya Savaşı yıllarının Türkiye ekonomisi üzerindeki etkisini kavramak gerekir. Türkiye, savaşa fiilen girmese de, savaş ekonomisinin yarattığı olağanüstü koşullar, yeni Türk burjuvazisi için bir “ilkel birikim” fırsatı daha yarattı. Savaş nedeniyle ithalatın durma noktasına gelmesi, iç piyasada inanılmaz bir mal kıtlığına yol açtı. Bu durum, karaborsacılık, vurgunculuk ve stokçuluk için verimli bir zemin oluşturdu. Devletle iyi ilişkileri olan, ithalat lisanslarına veya üretim kaynaklarına erişimi olan bir avuç tüccar ve sanayici, bu kıtlık ortamında fahiş kârlar elde ederek devasa servetler biriktirdi. Bu “savaş zenginleri”, Cumhuriyet’in ilk yıllarında devlet desteğiyle palazlanan sermaye grubuna eklemlenerek, yeni dönemin ekonomik elitini oluşturdular. Hükümetin bu aşırı zenginleşmeyi vergilendirmek için 1942’de çıkardığı Varlık Vergisi, teoride savaş vurgunculuğunu hedeflese de, uygulamada büyük ölçüde gayrimüslim tüccarların kalan son sermayelerini de tasfiye etme ve sermayeyi “Türkleştirme” projesini tamamlama aracına dönüştü. Bu operasyon, ahlaki ve insani açıdan büyük bir yara açsa da, ekonomik sonuç olarak, sermayenin artık tartışmasız bir şekilde yeni Türk burjuvazisinin elinde toplanmasını sağladı.
Savaşın bitimiyle birlikte Türkiye, kazanan Batı bloğunun, özellikle de Amerika Birleşik Devletleri’nin yörüngesine girdi. Truman Doktrini ve Marshall Planı ile Türkiye’ye akan Amerikan yardımları, ülkenin ekonomik ve siyasi yapısını temelden dönüştürdü. Bu yardımlar, sadece Sovyet tehdidine karşı bir askeri kalkan oluşturmayı değil, aynı zamanda Türkiye’yi dünya kapitalist sistemine entegre etmeyi amaçlıyordu. Bu yeni dönem, ithal ikameci ve korumacı politikalardan, daha liberal, dışa açık ve ithalata dayalı bir modele geçişi beraberinde getirdi. Bu geçişin siyasi yüzü, Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) yirmi yedi yıllık tek parti iktidarını sona erdiren Demokrat Parti (DP) oldu. DP, CHP’nin katı devletçi ve bürokratik elitizmine karşı, “Yeter! Söz Milletindir!” sloganıyla, taşradaki toprak ağalarının, küçük ve orta ölçekli tüccarların ve en önemlisi, yeni ekonomik düzenden daha fazla pay almak isteyen büyük sermayenin desteğini arkasına almıştı.
DP iktidarı, Türk burjuvazisi için bir bayram havasında başladı. Devletçiliğin katı kuralları gevşetildi, yabancı sermaye yatırımları teşvik edildi, ithalat kolaylaştırıldı ve en önemlisi, özel sektör ekonominin ana motoru olarak ilan edildi. Bu dönem, Vehbi Koç, Sakıp Sabancı gibi, babalarının veya kendilerinin Cumhuriyet’in ilk yıllarında attığı temeller üzerinde yükselen ikinci nesil sanayicilerin dev holdinglere dönüştüğü bir dönemdir. Marshall Planı ile gelen traktörler ve tarım makineleri, bir yandan tarımda verimliliği artırırken, diğer yandan milyonlarca köylüyü toprağından kopararak şehirlere göç etmeye zorladı. Bu, fabrikalar için ucuz bir iş gücü ordusu yaratırken, aynı zamanda gecekondulaşma gibi devasa sosyal sorunları da beraberinde getirdi. Bu yeni göçmen kitleleri, büyük sanayiciler için hem ucuz bir emek kaynağı hem de ürettikleri buzdolabı, radyo, otomobil gibi yeni tüketim malları için potansiyel bir pazar demekti.
Bu süreçte ortaya çıkan egemen sınıf, yani “İstanbul sermayesi”, kendine özgü bir kimlik ve yaşam tarzı inşa etti. Bu sınıfın coğrafi merkezi, adından da anlaşılacağı gibi, imparatorluğun eski başkenti, ülkenin finans ve ticaret kalbi olan İstanbul’du. Onlar, genellikle Boğaz’daki yalılarda, Nişantaşı veya Moda gibi Batılılaşmış semtlerde yaşayan, çocuklarını yabancı dilde eğitim veren kolejlere (Robert Kolej, Saint Joseph gibi) gönderen, tatillerini Avrupa’da yapan, Batı müziği dinleyen, Batı edebiyatı okuyan ve kendilerini laik, modern ve aydınlanmış olarak gören bir elitti. Bu kimlik, sadece bir yaşam tarzı tercihi değil, aynı zamanda bir meşruiyet kaynağıydı. Onlar, kendilerini, Atatürk’ün “muasır medeniyet” hedefini gerçekleştiren, ülkeyi cehaletten ve geri kalmışlıktan kurtaran öncü bir sınıf olarak görüyorlardı. Bu nedenle, Kemalizm’in en ateşli savunucuları haline geldiler. Ancak onların savunduğu Kemalizm, altı okun tamamını içeren, tam bağımsızlıkçı ve halkçı bir Kemalizm’den çok, daha çok laiklik ve Batıcılık ilkelerine indirgenmiş, kendi sınıfsal çıkarlarını ve yaşam tarzlarını koruyan seçkinci bir versiyonuydu.
Bu “Beyaz Türk” burjuvazisinin en önemli özelliği, devletle olan simbiyotik ilişkisiydi. Her ne kadar liberal politikaları savunuyor gibi görünseler de, zenginlikleri hiçbir zaman saf bir serbest piyasa rekabetinin ürünü olmadı. Onların holdingleri, devletin sağladığı korumacı gümrük duvarları, ucuz krediler, teşvikler ve en önemlisi, montaj sanayine dayalı model sayesinde büyüdü. Bu modelde, otomobilden beyaz eşyaya kadar birçok ürünün parçaları yurt dışından (genellikle lisans anlaşmalarıyla Amerikalı ve Avrupalı şirketlerden) ithal edilir, Türkiye’deki fabrikalarda sadece montajı yapılarak yüksek kârlarla iç piyasaya satılırdı. Devlet, bu “montajcı” sanayiyi, gümrük vergileriyle dış rekabetten koruyarak, bu büyük holdinglerin iç pazarda tekel oluşturmasına ve devasa kârlar elde etmesine olanak tanıdı. Bu, bir yandan ülkenin sanayileşmesine katkı sağlarken, diğer yandan da dışa bağımlı, teknoloji üretmeyen ve rekabet gücü zayıf bir sanayi yapısı yarattı. Bu sınıfın zenginliği, risk alan bir girişimcilikten çok, devletle kurulan yakın ilişkiler ve siyasi iktidarı kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirme becerisine dayanıyordu.
Bu ekonomik hegemonya, kaçınılmaz olarak siyasi bir hegemonyayı da beraberinde getirdi. Bu büyük holdingler ve onların çatı örgütü olan TÜSİAD (Türk Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği), ülkenin en güçlü sivil toplum örgütü haline geldi. Hükümetlere ekonomik politikalar konusunda “tavsiyelerde” bulunur, gazeteler ve televizyonlar aracılığıyla kamuoyunu yönlendirir ve en önemlisi, siyasi istikrarsızlık veya kendi çıkarlarına aykırı bir politika gördüklerinde, en güçlü müttefikleri olan Türk Silahlı Kuvvetleri’ne (TSK) sinyal gönderirlerdi. TSK, kendini Kemalizm’in ve laik rejimin koruyucusu olarak görüyordu ve bu tanım, büyük ölçüde “Beyaz Türk” burjuvazisinin ideolojisiyle örtüşüyordu. 1960, 1971 ve 1980 askeri müdahaleleri, sadece siyasi krizlerin bir sonucu değil, aynı zamanda bu egemen sınıfın, kontrolden çıktığını düşündüğü siyasi ve toplumsal hareketleri (özellikle de yükselen sol ve işçi hareketlerini) bastırmak ve kendi ekonomik düzenini yeniden tesis etmek için orduyu bir araç olarak kullandığı süreçlerdi. Ordu, bu sınıfın hegemonyasının nihai garantörüydü.
Kültürel alanda da bu sınıfın hegemonyası belirgindi. Medyanın büyük bir kısmı (büyük gazeteler, dergiler, daha sonra özel televizyon kanalları) bu holdinglerin mülkiyetindeydi. Bu medya organları, kendi yaşam tarzlarını ve dünya görüşlerini “modern”, “çağdaş” ve “doğru” olan olarak sunarken, Anadolu’nun muhafazakâr ve dindar kültürünü “geri kalmış”, “cahil” ve “tehditkâr” olarak kodlayan bir dil kullanıyordu. Sinema, edebiyat ve müzik gibi popüler kültür ürünleri de büyük ölçüde bu sınıfın estetik zevklerine ve değerlerine göre şekilleniyordu. Bu, sadece bir kültürel hakimiyet değil, aynı zamanda derin bir toplumsal bölünme ve yabancılaşma yaratıyordu. Milyonlarca Anadolulu, ülkenin zenginliğinden ve gücünden pay alamadığı gibi, kendi kültürünün ve değerlerinin de başkentteki ve İstanbul’daki elitler tarafından aşağılandığını hissediyordu. Bu birikmiş öfke ve dışlanmışlık hissi, ilerleyen on yıllarda, bu hegemonyayı temelden sarsacak olan karşı-hareketin de toplumsal tabanını oluşturacaktı.
Bu altın çağın zirve noktası, belki de 1980 askeri darbesi ve ardından gelen Turgut Özal’lı yıllardı. 12 Eylül darbesi, 1960’lar ve 70’ler boyunca güçlenen sol ve işçi hareketini şiddetle ezerek, sermaye için “güvenli” ve “istikrarlı” bir ortam yarattı. Darbenin hemen ardından ilan edilen 24 Ocak Kararları ve Özal’ın başbakanlığı döneminde uygulanan neoliberal politikalar, Türkiye ekonomisini dünyaya tam entegre etti. Gümrük duvarları indirildi, ihracat teşvik edildi ve finansal piyasalar serbestleştirildi. Bu yeni dönem, “montajcı” sanayiden ihracata dayalı bir modele geçen büyük holdingler için yeni ve devasa bir zenginleşme fırsatı sundu. Koç ve Sabancı gibi devler, artık sadece Türkiye’nin değil, bölgenin ve dünyanın en büyük şirketleri arasına girmeye başladı. Bu, “Beyaz Türk” burjuvazisinin ekonomik gücünün ve küresel entegrasyonunun doruk noktasıydı.
Ancak bu neoliberal açılım, aynı zamanda kendi mezar kazıcısını da yaratıyordu. Özal’ın politikaları, sadece İstanbul’daki büyük holdingleri değil, aynı zamanda Kayseri, Konya, Gaziantep gibi Anadolu şehirlerindeki küçük ve orta ölçekli işletmeleri (KOBİ) de teşvik etti. Bu yeni, dinamik, muhafazakâr ve ihracata yönelik “Anadolu Kaplanları”, sessizce büyüyerek yeni bir sermaye sınıfı oluşturmaya başladılar. Onlar, “Beyaz Türk” burjuvazisinin aksine, kendilerini dışlanmış, ikinci sınıf vatandaş olarak görüyor ve kendi değerlerini temsil edecek yeni bir siyasi güç arıyorlardı. Bu güç, 1990’larda Refah Partisi ile ortaya çıkacak ve 2000’lerde Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) ile iktidara gelecekti.
Sonuç olarak, Atatürk sonrası dönem, Cumhuriyet’in ilk yıllarında devletin serasında özenle yetiştirilen “milli burjuvazinin”, seradan çıkıp bahçenin tamamına yayıldığı ve kendi kurallarını koyduğu bir dönemdi. Bu “Beyaz Türk” burjuvazisi, Batı ile kurduğu ekonomik ve kültürel bağlar, devlet ve ordu ile olan stratejik ittifakı sayesinde, yaklaşık yarım yüzyıl boyunca Türkiye’ye ekonomik, siyasi ve kültürel olarak egemen oldu. Onlar, ülkeyi sanayileştirdiler, dünya ekonomisine entegre ettiler ve kendi suretlerinde bir “modern Türkiye” imajı yarattılar. Ancak bu hegemonya, derin bir toplumsal bölünme ve eşitsizlik üzerine kuruluydu. Kendi refahlarını ve yaşam tarzlarını korumak adına, Anadolu’nun geniş muhafazakâr kitlelerini hem ekonomik hem de kültürel olarak dışladılar. Bu dışlanmışlık, zamanla birikerek, bu altın çağı sona erdirecek ve sahneye, kendi “milli burjuvazisini” yaratma iddiasıyla gelen yeni bir siyasi aktörü çıkaracak olan karşı-devrimin tohumlarını ekti. Miras, bir kez daha el değiştirmek üzereydi.
BÖL-EM 6: Çeperden Gelen Tepki: “Yeşil Sermaye”nin Doğuşu
Türkiye’nin ekonomik ve sosyal manzarası, on yıllar boyunca İstanbul merkezli, laik ve Batıcı bir burjuvazinin gölgesinde şekillenmişti. Bu “Beyaz Türk” sermayesi, devletle kurduğu simbiyotik ilişki, orduyla olan zımni ittifakı ve medyayı kontrol etme gücüyle, ülkenin kaderini belirleyen ana aktör konumundaydı. Bu hegemonik yapı, o kadar sağlam ve sarsılmaz görünüyordu ki, alternatif bir gücün ortaya çıkabileceği uzun süre hayal bile edilemedi. Ancak her merkezin, kendi varlığıyla tanımladığı ve çoğu zaman görmezden geldiği bir çeperi vardır. Türkiye’nin çeperi, coğrafi olarak Anadolu’nun içleri, kültürel olarak ise muhafazakâr ve dindar bir yaşam tarzıydı. İşte bu çeperde, 1980’lerden itibaren sessiz, derinden ama son derece kararlı bir ekonomik ve sosyal devrim filizlenmeye başladı. Bu devrim, tanklarla veya sloganlarla değil, atölyelerde çalışan makinelerin ritmiyle, ihracat için doldurulan konteynerlerin gürültüsüyle ve yeni açılan dükkanların kepeklerinin kaldırılmasıyla ilerliyordu. Turgut Özal’ın başlattığı neoliberal açılımın rüzgârını arkasına alan, çalışkanlığı, tutumluluğu ve güçlü aile bağlarını birer sermaye aracına dönüştüren yeni bir girişimci sınıfı, Anadolu’nun kalbinde doğuyordu. “Anadolu Kaplanları” veya bazen küçümseyici bir tonda kullanılan adıyla “Yeşil Sermaye” olarak anılan bu yeni sınıf, sadece ekonomik bir güç olmakla kalmayacak, aynı zamanda “İstanbul sermayesinin” temsil ettiği her şeye meydan okuyan, kendi siyasi temsilini arayan ve nihayetinde bulduğunda Türkiye’nin güç dengelerini temelden sarsacak olan bir kültürel ve siyasi tepkinin de taşıyıcısı olacaktı.
Bu yeni sınıfın doğuşunu hazırlayan zemin, 12 Eylül 1980 askeri darbesi ve hemen ardından gelen neoliberal dönüşümdür. 12 Eylül, bir yandan sol ve işçi hareketini şiddetle ezerek sermaye için “güvenli” bir ortam yaratırken, diğer yandan da Türkiye’nin içe kapalı, ithal ikameci ekonomi modelini yıkarak, ihracata dayalı, dışa açık bir liberal ekonominin kapılarını araladı. Bu dönüşümün mimarı ve siyasi yüzü Turgut Özal, geleneksel devletçi ve bürokratik zihniyete karşı, girişimciliği, serbest piyasayı ve bireysel zenginleşmeyi kutsayan yeni bir felsefeyi temsil ediyordu. Özal’ın “İşini bilen memur” yerine “İşini bilen girişimci” idealini öne çıkarması, sadece bir slogan değil, bir zihniyet devrimiydi. Bu yeni iklim, en çok İstanbul’daki büyük holdinglerin işine yarasa da, beklenmedik bir yan etki yarattı: Anadolu’daki küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ) için de yeni bir oyun alanı açtı.
Daha önceki korumacı dönemde, büyük holdingler iç pazarı kendi aralarında paylaşmış, Anadolu’daki küçük üreticilerin büyümesine pek fırsat tanımamışlardı. Özal’ın ihracatı teşvik eden politikaları (vergi iadeleri, düşük faizli krediler, serbest döviz kuru gibi), bu denklemi değiştirdi. Artık Kayserili bir mobilya üreticisi, Denizlili bir tekstilci veya Gaziantepli bir gıda imalatçısı, sadece kendi şehrindeki pazara değil, aynı zamanda Ortadoğu’dan Avrupa’ya, Rusya’dan Afrika’ya kadar tüm dünyaya mal satma imkânına kavuşmuştu. Bu, Anadolu’nun uyuyan girişimci potansiyelini uyandıran bir kıvılcımdı. Bu yeni girişimciler, İstanbul’daki rakiplerinden çok farklı bir profile sahipti. Onlar, büyük sermaye grupları gibi Robert Kolej’de veya Boğaziçi’nde okumamış, genellikle yerel meslek liselerinden veya üniversitelerden mezun olmuş, işi atölyede, babalarının yanında öğrenmiş insanlardı. Onların sermayesi, bankalardan alınan büyük kredilerden çok, aile içindeki birikimlerin, akrabalardan toplanan borçların ve “yastık altı” altınların bir araya getirilmesiyle oluşuyordu. Onların en büyük sermayesi, finansal değil, sosyaldi: Güçlü aile bağları, hemşerilik ilişkileri ve en önemlisi, ortak bir muhafazakâr-dindar kimlik etrafında örülmüş güven ağları.
Bu yeni sınıfın yükselişini en iyi simgeleyen şehirler, “Anadolu Kaplanları” olarak adlandırılan Kayseri, Konya, Gaziantep, Denizli ve Çorum gibi merkezlerdi. Bu şehirler, 1980’ler ve 90’lar boyunca sessiz birer sanayi devrimi yaşadılar. Örneğin Kayseri, geleneksel olarak bir ticaret şehriyken, bu dönemde Türkiye’nin en büyük mobilya ve ev eşyası üretim merkezlerinden birine dönüştü. Küçük atölyelerde başlayan üretim, zamanla devasa fabrikalara ve uluslararası markalara (İstikbal, Bellona, Boydak gibi) evrildi. Bu işletmelerin iş yapma modeli, genellikle “Protestan ahlakının İslami bir versiyonu” olarak tanımlanmıştır. Bu modelin temelinde şu unsurlar yatıyordu: sıkı çalışma bir ibadet olarak görülüyor, israftan kaçınılıyor, lüks tüketim yerine kârlar sürekli olarak yeniden yatırıma dönüştürülüyor ve işçi-işveren ilişkisi, bir sınıf çatışmasından çok, “patron baba” figürü etrafında şekillenen, sadakate ve karşılıklı (ama hiyerarşik) sorumluluğa dayalı bir ailevi ilişki olarak görülüyordu. Bu, onlara düşük maliyetle üretim yapma ve esnek bir yapıya sahip olma avantajı sağlıyordu.
Ancak bu ekonomik yükseliş, tek başına bir anlam ifade etmiyordu. Bu yeni Anadolulu burjuvazi, ekonomik olarak güçlendikçe, siyasi ve kültürel olarak dışlandığını daha derinden hissetmeye başladı. Onlar, “devletin asıl sahipleri” olarak görülen İstanbul’daki laik elit tarafından küçümseniyorlardı. Onların muhafazakâr yaşam tarzları, dindarlıkları ve taşralı kimlikleri, “Beyaz Türk” medyasında sık sık “gericilik”, “yobazlık” veya “kıroluk” olarak karikatürize ediliyordu. Devletin en prestijli kurumlarına, bürokrasiye ve orduya girmekte zorlanıyorlardı. En büyük şirketlerin ve bankaların oluşturduğu TÜSİAD gibi seçkin iş dünyası örgütlerinde kendilerine yer bulamıyorlardı. Bu, derin bir onur kırıklığı ve dışlanmışlık hissi yaratıyordu. Kazandıkları parayla Mercedes’e binebiliyor, lüks evlerde oturabiliyorlardı, ama ülkenin kültürel ve siyasi sermayesine ortak olamıyorlardı. Onlar, kendi ülkelerinde birer “zengin zenci” gibiydiler.
Bu dışlanmışlık hissine bir tepki olarak, bu yeni sınıf kendi kurumlarını, kendi ağlarını ve kendi “sermaye”sini yaratmaya başladı. 1990 yılında kurulan MÜSİAD (Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği), bu sürecin en önemli adımıydı. MÜSİAD, TÜSİAD’ın laik ve İstanbul merkezli yapısına bir alternatif olarak, Anadolulu, muhafazakâr ve dindar iş adamlarını bir araya getiren bir çatı örgütü olarak ortaya çıktı. MÜSİAD, sadece bir iş adamları derneği değil, aynı zamanda bu yeni sınıfın siyasi ve ideolojik manifestosunu da dile getiren bir platformdu. “Yüksek ahlak ve yüksek teknoloji” sloganıyla, hem İslami değerlere bağlı kalacaklarını hem de modern dünyanın ekonomik gerçeklerine uyum sağlayacaklarını ilan ediyorlardı. Bu, gelenek ile moderniteyi, din ile kapitalizmi birleştirmeye çalışan yeni bir sentezin ifadesiydi.
Bu dönemde ortaya çıkan “Yeşil Sermaye” kavramı, bu yeni ekonomik gücün İslami kimliğini vurgulamak için kullanıldı. Bu terim, genellikle İslami hassasiyetlere sahip şirketlerin, “faizsiz bankacılık” (katılım bankaları) modelini benimseyen finans kurumlarının ve özellikle de 1990’larda Almanya’daki Türk işçilerinden “kâr ortaklığı” vaadiyle para toplayan holdinglerin (Yimpaş, Kombassan gibi) yükselişini tanımlamak için kullanıldı. Başlangıçta bu terim, bu yeni sınıfın ekonomik başarısını ve İslami kimliğini tanımlayan nötr bir ifadeyken, zamanla, özellikle de 28 Şubat sürecinde, laik çevreler tarafından “irticanın finansal kaynağı”, “şeriat düzeni kurmayı hedefleyen gizli bir ekonomik güç” gibi suçlamalarla olumsuz bir anlam yüklenerek kullanıldı. Bu suçlamalar, “Beyaz Türk” elitinin, çeperden yükselen bu yeni ve anlamakta zorlandığı ekonomik güce karşı duyduğu derin korkuyu ve güvensizliği de yansıtıyordu.
Ekonomik olarak güçlenen ve kendi kurumlarını yaratan bu yeni sınıfın artık tek bir eksiği kalmıştı: kendisini tam olarak temsil eden, çıkarlarını koruyan ve dışlanmışlığına son verecek bir siyasi güç. Turgut Özal’ın Anavatan Partisi (ANAP), bu sınıfın ilk siyasi sığınağı olmuştu. ANAP, farklı eğilimleri bir araya getiren bir parti olarak, bu muhafazakâr-girişimci kesime de alan açmıştı. Ancak Özal’dan sonra ANAP’ın zayıflaması ve 1990’ların istikrarsız koalisyonlar dönemine girilmesi, bu sınıfı yeni bir arayışa itti. Bu arayışın cevabı, Necmettin Erbakan’ın liderliğindeki Milli Görüş hareketinin siyasi partisi olan Refah Partisi’nde bulundu.
Refah Partisi, geleneksel olarak anti-kapitalist ve anti-Batıcı bir “Adil Düzen” söylemine sahip olmasına rağmen, 1990’larda bu yeni Anadolulu burjuvazinin desteğini kazanmak için söylemini yumuşattı ve onların partisi haline geldi. MÜSİAD’lı iş adamları, Refah Partisi’nin en büyük finansal destekçileri ve siyasi müttefikleri oldular. Refah Partisi’nin yerel yönetimlerdeki (özellikle İstanbul ve Ankara’da) başarısı, bu yeni ittifakın ne kadar güçlü olduğunu gösterdi. Belediyeler, ihaleler ve kaynaklar aracılığıyla, bu muhafazakâr sermaye grubunu daha da güçlendirdi. Bu, merkezdeki “Beyaz Türk” hegemonyasına karşı, çeperin ekonomik ve siyasi güçlerini birleştirdiği bir “karşı-hegemonya” inşa etme projesinin başlangıcıydı.
Bu yükseliş, 1997’deki 28 Şubat “post-modern darbesi” ile sert bir şekilde durdurulmaya çalışıldı. Ordu ve laik bürokrasi, Refah Partisi’nin yükselişini ve “Yeşil Sermaye”nin güçlenmesini rejime yönelik bir “irtica” tehdidi olarak gördü. Refah Partisi kapatıldı, Erbakan siyasetten yasaklandı ve MÜSİİAD’lı şirketlere yönelik “irtica” soruşturmaları ve ekonomik baskılar başlatıldı. Amaç, çeperden gelen bu tepkiyi ezmek ve eski düzeni yeniden tesis etmekti. Ancak bu hamle, geri tepti. 28 Şubat, bu yeni sınıfın mağduriyet hissini daha da derinleştirdi, onları daha da politize etti ve daha akıllı, daha pragmatik bir siyasi liderlik arayışına itti.
Bu arayışın sonucu, Refah Partisi’nin içindeki “yenilikçi” kanadın, Recep Tayyip Erdoğan ve Abdullah Gül liderliğinde ayrılarak 2001 yılında Adalet ve Kalkınma Partisi’ni (AKP) kurması oldu. AKP, Milli Görüş’ün katı ideolojik söylemini terk ederek, kendisini “muhafazakâr demokrat” olarak tanımlayan, Avrupa Birliği üyeliğini savunan, liberal ekonomiyi benimseyen ve merkeze oynamayı hedefleyen bir partiydi. Bu, Anadolu sermayesinin 28 Şubat’tan çıkardığı derslerin bir sonucuydu: Artık sistemle kavga etmek yerine, sistemi içeriden fethetmek gerekiyordu. AKP, sadece Anadolu Kaplanları’nın değil, aynı zamanda merkez sağdaki boşluktan rahatsız olan liberallerin, Kürtlerin ve hatta bir dönem “Beyaz Türk” burjuvazisinin bir kısmının bile desteğini almayı başardı. 2002 seçimlerinde tek başına iktidara gelmeleri, sadece bir seçim zaferi değil, çeperin merkezi fethetmesinin, on yıllardır süren birikimin nihai bir sonucuydu.
Sonuç olarak, “Yeşil Sermaye”nin veya “Anadolu Kaplanları”nın doğuşu, tek bir liderin veya partinin eseri değil, derin sosyo-ekonomik bir dönüşümün sonucudur. 1980’lerde Özal’ın açtığı liberal kapıdan girerek, kendi çalışkanlıkları ve sosyal ağlarıyla ekonomik bir güç haline geldiler. Ancak İstanbul merkezli laik elit tarafından dışlanmaları ve küçümsenmeleri, onları sadece bir ekonomik sınıf değil, aynı zamanda bir “kimlik hareketi” haline getirdi. Kendi kurumlarını, kendi medyasını ve nihayetinde kendi siyasi partisini yaratarak, yarım yüzyıldır süren “Beyaz Türk” hegemonyasına meydan okudular. Erdoğan ve AKP, bu çeperden gelen tepkinin sadece bir sonucu değil, aynı zamanda bu tepkiyi organize edip, onu merkezin iktidarını ele geçiren bir güce dönüştüren en etkili aracı oldu. Vitrindeki kavganın yeni perdesi açılmak üzereydi ve bu kez, kasayı kontrol etme sırasının kendilerine geldiğine inanan, yeni ve hırslı bir sermaye sınıfı sahnedeydi.
BÖL-EM 7: Erdoğan’ın Projesi (1): Devletin Gücüyle Hegemonya İnşası
2002 sonbaharında Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) tek başına iktidara geldiğinde, Türkiye’nin siyasi ve ekonomik manzarasında tektonik bir kırılma yaşandı. Bu, sadece bir hükümet değişikliği değil, yarım yüzyıldır ülkenin kaderini belirleyen merkez-çeper dinamiğinin tersine dönmesiydi. Çeper, yani Anadolu’nun muhafazakâr ve girişimci sınıfları, Recep Tayyip Erdoğan’ın liderliğinde merkezi fethetmişti. Ancak siyasi iktidarı ele geçirmek, tek başına bir hegemonyanın inşası için yeterli değildi. Hegemonya, sadece seçim kazanmaktan ibaret bir olgu değildir; o, toplumun ekonomik, kültürel ve ideolojik alanlarının tamamında egemen sınıfın dünya görüşünün “doğal” ve “kaçınılmaz” olarak kabul ettirilmesidir. Erdoğan ve onun temsil ettiği yeni güç odağı, bu gerçeğin son derece farkındaydı. Karşılarında, her ne kadar siyasi olarak yenilgiye uğramış olsa da, ülkenin en büyük sermayesini, en etkili medyasını, en prestijli üniversitelerini ve en köklü bürokratik ağlarını elinde tutan, laik ve Batıcı “eski Türkiye”nin egemen sınıfı duruyordu. İşte bu noktada, Erdoğan’ın projesinin ilk ve en kritik aşaması başladı: Devletin muazzam gücünü, bir levye gibi kullanarak, eski sermaye yapısını yerinden oynatmak ve yerine, kendisine sadık, kendi ideolojik projesinin taşıyıcısı olacak yeni bir sermaye sınıfını, yeni bir “milli burjuvaziyi” inşa etmek. Bu, Atatürk’ün projesinin bir tekrarı gibi görünse de, çok daha hızlı, çok daha kapsamlı ve çok daha doğrudan bir “devlet kapitalizmi” modeliyle ilerleyen, Türkiye’nin ekonomik DNA’sını yeniden yazma operasyonuydu.
Bu yeni hegemonya inşa projesinin temelinde, devlet kaynaklarının sistematik ve bilinçli bir şekilde, siyasi sadakat esasına göre yeniden dağıtılması yatıyordu. Bu, gizli saklı bir operasyon değildi; aksine, “kalkınma”, “büyüme”, “yatırım” ve “yerli ve milli üretim” gibi son derece meşru ve güçlü sloganların arkasına gizlenmiş, aleni bir stratejiydi. Bu stratejinin en önemli ve en görünür aracı ise, kamu ihaleleri oldu. Türkiye’nin devasa altyapı ihtiyaçları (yollar, köprüler, havalimanları, barajlar, hastaneler) ve kentsel dönüşüm projeleri, bu yeni sermaye transferi için mükemmel bir fırsat sundu. Özellikle inşaat sektörü, bu yeni dönemin lokomotifi ve yeni zengin sınıfının doğduğu ana rahim haline geldi.
İnşaat, birkaç temel nedenden dolayı bu proje için ideal bir sektördü. Birincisi, teknolojik olarak karmaşık değildi ve büyük bir sermaye birikimi gerektirmiyordu; doğru siyasi bağlantılara sahip küçük bir müteahhit bile, devletten alacağı bir ihaleyle bir anda dev bir şirkete dönüşebilirdi. İkincisi, istihdam yaratma potansiyeli yüksekti, bu da iktidarın geniş kitlelere “iş ve aş” sağladığı mesajını vermesini kolaylaştırıyordu. Üçüncüsü, sonuçları son derece görünürdü; bir köprü, bir havalimanı veya bir konut projesi, iktidarın “hizmet getirdiği”nin somut bir kanıtı olarak sunulabilirdi. Ve en önemlisi, kamu ihaleleri, devletin hangi şirketin ne kadar büyüyeceğini doğrudan belirleyebileceği, son derece kontrol edilebilir bir mekanizmaydı.
Bu mekanizmayı daha da “verimli” hale getirmek için, Kamu İhale Kanunu’nda defalarca değişiklik yapıldı. Özellikle “davet usulü” ve “pazarlık usulü” gibi, rekabeti ortadan kaldıran ve ihalelerin istenilen şirketlere verilmesini kolaylaştıran yöntemler yaygınlaştı. Sonuç olarak, Türkiye’nin en büyük altyapı projeleri (üçüncü köprü, üçüncü havalimanı, Osmangazi Köprüsü, şehir hastaneleri gibi), genellikle aynı birkaç şirketten oluşan ve iktidara yakınlıklarıyla bilinen bir konsorsiyuma verildi. Cengiz, Limak, Kolin, Kalyon, Makyol gibi şirketler, bu dönemde aldıkları on milyarlarca dolarlık kamu ihaleleriyle, sadece Türkiye’nin değil, dünyanın en büyük inşaat şirketleri arasına girdiler. Bu, serbest piyasa rekabetinin bir sonucu değil, devletin iradesiyle yaratılan bir “ihale kapitalizmiydi”. Devlet, adeta bir orkestra şefi gibi, hangi sermaye grubunun ne kadar büyüyeceğini, hangi enstrümanın ne zaman solo yapacağını belirliyordu.
Bu sermaye transferinin bir diğer önemli aracı da, Toplu Konut İdaresi (TOKİ) oldu. Başlangıçta dar ve orta gelirliler için sosyal konut üretme amacıyla kurulmuş olan TOKİ, AKP iktidarında devasa bir arazi geliştirme ve inşaat organizasyonuna dönüştü. TOKİ, kamunun elindeki en değerli arazileri (askeri araziler, eski fabrika arazileri vb.) devralma veya kamulaştırma konusunda olağanüstü yetkilerle donatıldı. Bu değerli araziler üzerinde geliştirilen lüks konut, AVM ve ofis projeleri ise, yine “hasılat paylaşımı” modeliyle, iktidara yakın müteahhitlere verildi. Bu model, müteahhit için neredeyse sıfır risk anlamına geliyordu: Arazi devletten, finansman genellikle kamu bankalarından, müşteri ise TOKİ’nin güvencesiyle hazırdı. Bu, sadece bir konut üretme projesi değil, aynı zamanda devlet arazileri üzerinden, seçilmiş bir gruba muazzam bir rant aktarma mekanizmasıydı. Bu süreç, şehirlerin siluetini betonla kaplarken, yeni bir “inşaat zengini” sınıfının da kasalarını dolduruyordu.
Özelleştirmeler, bu hegemonya inşa projesinin üçüncü ve en kritik ayağını oluşturdu. 1980’lerde Özal ile başlayan ancak AKP döneminde zirveye ulaşan özelleştirme dalgası, Cumhuriyet’in yetmiş yıl boyunca biriktirdiği en değerli kamu varlıklarının (TÜPRAŞ, PETKİM, Erdemir, Türk Telekom, SEKA, TEKEL gibi) özel sektöre devredilmesi anlamına geliyordu. Teoride özelleştirmenin amacı, devleti küçültmek, verimliliği artırmak ve ekonomiyi liberalleştirmekti. Ancak pratikte bu süreç, aynı zamanda stratejik bir sermaye transferi operasyonu olarak da işledi. Bu devasa varlıkların satışı sırasında, ihalelerin yine iktidara yakın yerli ve yabancı (özellikle Körfez sermayesi) gruplara verildiği, satış bedellerinin düşük tutulduğu ve satışların kamu bankalarından sağlanan kredilerle finanse edildiği yönünde yoğun eleştiriler yapıldı. Türk Telekom’un özelleştirilmesi gibi sembolik süreçler, ülkenin en stratejik iletişim altyapısının, siyasi iktidarın tercihleri doğrultusunda el değiştirmesi olarak okundu. Bu, sadece bir ekonomik varlık satışı değil, aynı zamanda ekonomik gücün ve kontrolün, eski laik burjuvaziden yeni muhafazakâr burjuvaziye doğru kaydırılması hamlesiydi.
Bu devasa sermaye birikim sürecini finanse eden kan ise, büyük ölçüde kamu bankalarından (Ziraat Bankası, Halkbank, Vakıfbank) pompalandı. AKP iktidarında bu bankalar, geleneksel bankacılık rollerinin ötesine geçerek, hükümetin kalkınma ve sermaye yaratma projelerinin ana finansörü haline geldiler. İktidara yakın büyük inşaat şirketlerinin devasa altyapı projeleri veya yandaş iş adamlarının medya satın almaları, genellikle bu kamu bankalarından sağlanan, piyasa koşullarının çok altında, uzun vadeli ve geri ödemesi şüpheli kredilerle finanse edildi. Bu, devletin bankacılık sistemini, kendi “sadık” burjuvazisini yaratmak ve beslemek için bir araç olarak kullandığı, bir nevi “kredi kapitalizmiydi”. Eski burjuvazi özel bankalardan kredi bulmakta zorlanırken, yeni burjuvazi için kamu bankalarının kapıları sonuna kadar açıktı.
Ekonomik hegemonyanın inşası, kültürel ve ideolojik hegemonyanın inşasıyla el ele yürümek zorundaydı. Bir sınıfın egemen olabilmesi için, sadece zengin olması yetmez; aynı zamanda kendi dünya görüşünü, kendi doğrularını ve kendi anlatısını da toplumun geneline kabul ettirmesi gerekir. Bu ise, en etkili şekilde medya aracılığıyla yapılır. AKP iktidarının ilk yıllarında, medya büyük ölçüde “eski Türkiye”nin laik ve merkez sermaye gruplarının (Doğan Grubu, Uzan Grubu, Çukurova Grubu gibi) kontrolündeydi. Bu medya organları, yeni iktidara karşı genellikle eleştirel ve muhalif bir tutum içindeydi. Erdoğan’ın projesi, bu medya yapısını kırmak ve yerine, tamamen kendi kontrolünde, kendi propagandasını yapacak bir medya düzeni kurmayı hedefliyordu.
Bu hedefe ulaşmak için, yine devletin gücü acımasızca kullanıldı. Eleştirel medya gruplarına yönelik devasa vergi cezaları, siyasi baskılar ve TMSF (Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu) operasyonları, bu grupları ya yayın çizgisini değiştirmeye ya da medya varlıklarını satmaya zorladı. Batırılan bankaların sahibi olan Uzan veya Çukurova gruplarının medya organlarına TMSF tarafından el konuldu. En büyük darbe ise, Türkiye’nin en büyük medya grubu olan Doğan Grubu’na kesilen ve şirketin değerini aşan milyarlarca dolarlık vergi cezaları oldu. Bu baskılara dayanamayan Aydın Doğan, sonunda medya varlıklarını satmak zorunda kaldı.
Peki, bu satılan veya el konulan medya organlarını kim satın aldı? Cevap, yine aynıydı: Devletin ihalelerle ve kredilerle büyüttüğü o yeni, iktidara sadık sermaye sınıfı. İnşaat, enerji veya madencilik gibi sektörlerde faaliyet gösteren ve medya ile hiçbir ilgisi olmayan şirketler, kamu bankalarından aldıkları kredilerle, birbiri ardına gazete ve televizyon kanallarını satın aldılar. Çalık Grubu’nun Sabah-ATV’yi, Demirören Grubu’nun Milliyet-Vatan ve daha sonra Doğan Medya Grubu’nu satın alması gibi süreçler, bu modelin en tipik örnekleriydi. Sonuç olarak, Türkiye ana akım medyasının yüzde doksanından fazlası, doğrudan veya dolaylı olarak iktidar kontrolüne geçti. Bu yeni medya düzenine, eleştirel gazeteciler tarafından “havuz medyası” adı verildi. Çünkü bu medya organları, hem finansal olarak kamu kaynaklarından oluşan bir “havuzdan” besleniyor hem de yayın politikası olarak tek bir merkezden, yani iktidardan gelen mesajları tekrarlayan bir “yankı odası” işlevi görüyordu. Bu, sadece bir medya sahipliği değişikliği değil, aynı zamanda kamuoyunu şekillendirme gücünün, eski laik burjuvaziden yeni muhafazakâr burjuvaziye geçmesi anlamına geliyordu.
Sonuç olarak, Erdoğan’ın projesinin ilk ve en önemli aşaması, devletin tüm ekonomik, yasal ve idari aygıtlarını kullanarak, eski egemen sınıfın hegemonyasını kırmak ve yerine kendi ideolojisine sadık, ekonomik olarak kendisine bağımlı yeni bir egemen sınıf inşa etmekti. Bu, kamu ihaleleri, TOKİ, özelleştirmeler ve kamu bankaları gibi araçlarla gerçekleştirilen, tarihin en büyük ve en hızlı sermaye transferi operasyonlarından biriydi. İnşaat ve enerji gibi sektörlerde palazlanan bu yeni burjuvazi, bir yandan ekonomik gücü ele geçirirken, diğer yandan da “havuz medyası”nı finanse ederek kültürel ve ideolojik hegemonyanın araçlarını da kontrol altına aldı. Bu, “serbest piyasa” adı altında işleyen, ancak her adımının siyasi irade tarafından belirlendiği, son derece planlı bir “devlet kapitalizmi” ve “ahbap-çavuş kapitalizmi” (crony capitalism) örneğiydi. Vitrindeki kavga, laiklik ve muhafazakârlık üzerine devam ederken, kasanın anahtarları, eskisinden çok daha doğrudan ve çok daha merkezi bir şekilde iktidara bağlı olan yeni sahiplerine teslim ediliyordu. Bu yeni yapı, Türkiye’nin sonraki on yıllardaki siyasi ve toplumsal dinamiklerini, eşitsizliklerini ve krizlerini de belirleyecek olan temel matrisi oluşturmuştu.
BÖL-EM 8: Erdoğan’ın Projesi (2): Eski Burjuvazinin Geriletilmesi
Bir hegemonyanın inşası, sadece yeni ve sadık unsurları yaratıp beslemekle tamamlanmaz; aynı zamanda eski ve potansiyel olarak rakip olan unsurların gücünün kırılmasını, direncini zayıflatılmasını ve nihayetinde yeni düzene biat etmesinin sağlanmasını da gerektirir. Adalet ve Kalkınma Partisi iktidarı, bir yandan devletin tüm imkânlarını kullanarak kendi “Anadolu Kaplanları”nı birer deve dönüştürürken, diğer yandan da aynı devletin zorlayıcı ve denetleyici aygıtlarını, birer siyasi silaha dönüştürerek, yarım yüzyıldır Türkiye’nin ekonomik ve kültürel hayatına egemen olan “eski” laik burjuvazinin üzerine yürüdü. Bu, bir devrim anında olduğu gibi, eski sınıfın malına mülküne el koyup onu tamamen tasfiye etmeyi amaçlayan topyekûn bir sınıf savaşı değildi. Bu, çok daha sofistike, daha stratejik ve daha modern bir mücadeleydi. Amaç, bu eski ve güçlü sınıfı yok etmek değil, onu “ehlileştirmek”, siyasi ve kültürel hegemonyasını sona erdirmek, onu sadece ekonomik bir aktör olmaya indirgemek ve en önemlisi, bir daha asla siyaseti şekillendirebilecek bir tehdit oluşturmamasını garanti altına almaktı. Bu süreç, vergi denetimlerinden TMSF operasyonlarına, medya patronlarına yönelik kamuoyu baskısından stratejik sektörlerdeki el değiştirmelere kadar uzanan çok katmanlı bir güç mücadelesiydi. Bu, klasik anlamda bir sınıf mücadelesi olmaktan çok, kapitalist sınıfın farklı fraksiyonları arasında, devletin kimin yanında yer alacağını ve oyunun kurallarını kimin koyacağını belirleyecek olan acımasız bir hegemonya mücadelesiydi.
Bu mücadelenin temelinde, AKP’nin iktidara geldiği ilk günden itibaren hissettiği derin bir güvensizlik ve kuşatılmışlık hissi yatıyordu. Her ne kadar sandıktan ezici bir zaferle çıkmış olsalar da, Erdoğan ve ekibi, devletin ve toplumun “asıl sahiplerinin” kendileri olmadığının farkındaydı. Yargı, ordu, üniversiteler ve bürokrasinin kilit noktaları, hâlâ Kemalist ve laik bir dünya görüşüne sahip olan “eski Türkiye”nin elitlerinin kontrolündeydi. Ve bu elitin ekonomik ayağını, en güçlü müttefikini, TÜSİAD’da örgütlenmiş olan “İstanbul sermayesi” oluşturuyordu. Bu sermaye grubu, sadece ekonomik bir güç değil, aynı zamanda 28 Şubat sürecinde de görüldüğü gibi, orduyla iş birliği içinde hükümetleri devirebilen, kendi medya organları aracılığıyla kamuoyunu yönlendirebilen ve uluslararası finans çevreleriyle olan bağları sayesinde hükümetler üzerinde baskı kurabilen bir siyasi aktördü. AKP için bu yapı, iktidarlarının kalıcılığı önündeki en büyük tehditti. Bu yüzden, bu eski burjuvazinin siyasi dişlerinin çekilmesi, projenin hayatta kalması için bir zorunluluktu.
Bu “ehlileştirme” operasyonunun ilk ve en etkili silahı, devletin en korkutucu aygıtlarından biri olan maliye ve vergi denetimi mekanizması oldu. Vergi denetimi, normal bir hukuk devletinde, şirketlerin yasalara uygun hareket edip etmediğini kontrol eden rutin bir işlemdir. Ancak AKP iktidarında bu mekanizma, iktidarın sevmediği veya hizaya getirmek istediği sermaye gruplarına karşı seçici bir şekilde kullanılan bir “sopa”ya dönüştü. İktidara yakın şirketler denetimlerden kolayca geçerken veya vergi aflarından faydalanırken, muhalif duruşuyla bilinen veya iktidarla ters düşen iş adamlarının şirketleri, bir anda yüzlerce maliye müfettişinin baskınına uğruyor, defterleri didik didik ediliyor ve genellikle geçmişe dönük, astronomik boyutlarda vergi cezalarıyla karşı karşıya kalıyordu.
Bu yöntemin en sarsıcı ve en sembolik örneği, Türkiye’nin en büyük medya grubu olan Doğan Medya Grubu’na yönelik operasyondu. Aydın Doğan, “eski Türkiye” burjuvazisinin en tipik ve en güçlü figürlerinden biriydi. Sahip olduğu Hürriyet, Milliyet, CNN Türk, Kanal D gibi gazete ve televizyonlar, on yıllardır Türkiye’nin siyasi gündemini belirleyen, hükümetler kurup hükümetler yıkan bir güç merkezine dönüşmüştü. AKP iktidarının ilk yıllarında hükümetle görece uyumlu bir ilişki sürdürse de, zamanla grubun yayın çizgisi daha eleştirel bir hal almaya başladı. Bu eleştirel duruşun bedeli, çok ağır oldu. 2009 yılında, Doğan Grubu’na, şirket tarihindeki en büyük kârından bile kat kat fazla olan, yaklaşık 2.5 milyar dolarlık bir vergi cezası kesildi. Bu, sadece bir vergi denetimi değil, siyasi bir mesajdı: “Ya benimle birlikte hareket edersin ya da seni ekonomik olarak yok ederim.” Bu devasa ceza, grubun mali yapısını temelden sarstı ve onu savunmasız bıraktı. Yıllar süren bir yıpratma savaşının ardından, Aydın Doğan, en sonunda pes ederek, medya imparatorluğunu, iktidara yakınlığıyla bilinen Demirören Grubu’na satmak zorunda kaldı. Bu, sadece bir mülkiyet değişikliği değil, aynı zamanda “Beyaz Türk” burjuvazisinin en önemli ideolojik hegemonyası aracının, yani ana akım medyanın, yeni iktidarın kontrolüne geçmesiydi. Bu operasyon, diğer tüm sermaye gruplarına da net bir ders vermişti: İktidarla kavga etmenin bedeli, ekonomik intihardı.
Bir diğer etkili “ehlileştirme” aracı ise, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) oldu. 2001 krizinden sonra, batan bankaların borçlarını tahsil etmek ve bu bankaların sahiplerinin diğer varlıklarına el koymak amacıyla kurulan TMSF, AKP döneminde, siyasi rakipleri ve muhalif sermaye gruplarını hedef alan bir operasyon aracına dönüştü. Geçmişteki borçları veya usulsüzlükleri bahane edilerek, onlarca iş adamının fabrikalarına, şirketlerine ve en önemlisi medya organlarına el konuldu. Uzan Grubu’nun Star TV ve Star Gazetesi’ne, Çukurova Grubu’nun Show TV, Akşam ve Skytürk360 gibi medya organlarına el konulması, bu yöntemin en bilinen örnekleridir. TMSF’nin el koyduğu bu şirketler, bir süre “devlet kontrolünde” kaldıktan sonra, genellikle yine iktidara yakınlığıyla bilinen yeni sermaye gruplarına, çoğu zaman piyasa değerinin altında fiyatlarla satıldı. Bu, hem muhalif bir sermaye grubunu ekonomik olarak çökertme hem de onun varlıklarını yandaş bir gruba aktararak yeni bir zengin yaratma işlevi gören, son derece etkili bir “çifte kazanç” stratejisiydi. TMSF, adeta bir “sermaye dönüştürme makinesi” gibi çalışarak, ekonomik güç haritasını iktidarın lehine yeniden çizdi.
Stratejik olarak görülen sektörlerdeki el değiştirmeler de bu hegemonya mücadelesinin bir başka cephesini oluşturdu. Bankacılık ve telekomünikasyon gibi sektörler, sadece kârlı oldukları için değil, aynı zamanda ekonominin ve toplumun genelini kontrol etme potansiyeli taşıdıkları için de kritik öneme sahiptir. Bu alanlarda, “eski Türkiye” burjuvazisinin gücünü kırmaya yönelik hamleler yapıldı. Örneğin, bir dönem Türkiye’nin en büyük özel bankalarından biri olan ve “laik sermayenin” kalelerinden biri olarak görülen Yapı Kredi Bankası’nın kontrolünün Çukurova Grubu’ndan Koç Grubu’na, oradan da İtalyan UniCredit’e geçmesi gibi süreçler, sermaye yapısındaki ulusal ve uluslararası dengelerin nasıl değiştiğini gösteriyordu. Türk Telekom’un özelleştirilmesi süreci ise, ülkenin en temel iletişim altyapısının kontrolünün, siyasi iktidarın tercihleri doğrultusunda şekillendirilmesinin bir örneğiydi.
Bu süreçte, “eski” burjuvazinin tepkisi ne oldu? Bu sınıf, bir bütün olarak, AKP iktidarına karşı doğrudan bir siyasi savaş ilan etmekten kaçındı. Bunun birkaç nedeni vardı. Birincisi, pragmatizmdi. Onlar, siyasetçiden çok iş adamıydılar ve temel amaçları, hangi hükümet iktidarda olursa olsun, kâr etmeye ve şirketlerini büyütmeye devam etmekti. İktidarla doğrudan bir çatışmaya girmenin, Doğan Grubu örneğinde de görüldüğü gibi, ekonomik olarak yıkıcı sonuçları olacağını biliyorlardı. İkincisi, kendi içlerinde bölünmüşlerdi. Bazıları, AKP’nin yarattığı ekonomik istikrar ve büyüme ortamından faydalanarak rekor kârlar elde ederken, AKP ile uzlaşmacı bir ilişki kurmayı tercih etti. Koç ve Sabancı gibi dev holdingler, bir yandan laik yaşam tarzını ve Batı ile entegrasyonu savunmaya devam ederken, diğer yandan da hükümetle aralarını iyi tutmaya, büyük projelere ortak olmaya ve siyasi polemiklerden uzak durmaya özen gösterdiler. Onlar, siyasi hegemonyalarını kaybetmeyi kabullendiler, ancak ekonomik varlıklarını korumak ve büyütmek için yeni düzene adapte oldular.
Bu noktada, yaşanan sürecin neden bir “sınıf mücadelesi” değil de, bir “hegemonya mücadelesi” olduğunu netleştirmek gerekir. Klasik Marksist anlamda bir sınıf mücadelesi, temel olarak, üretim araçlarına sahip olmayan emekçi sınıf (proletarya) ile üretim araçlarına sahip olan sermaye sınıfı (burjuvazi) arasında geçer. Amaç, üretim araçlarının mülkiyetini değiştirerek, kapitalist sistemi yıkıp yerine sosyalist bir sistem kurmaktır. Oysa Türkiye’de yaşanan, böyle bir mücadele değildi. Mücadele, proletarya ile burjuvazi arasında değil, burjuvazinin kendi içindeki iki farklı fraksiyon arasında yaşanıyordu.
Bir yanda, Cumhuriyet’in kuruluşundan beri var olan, laik, Batıcı, büyük ölçüde İstanbul merkezli, köklü “geleneksel” burjuvazi vardı. Diğer yanda ise, 1980’lerden sonra yükselen, muhafazakâr, Anadolulu, devlete daha yakın ve daha “yeni” olan burjuvazi vardı. Her iki grup da kapitalist sistemin devamından yanaydı. Her ikisi de özel mülkiyeti, kâr amacını ve emeğin sömürüsünü temel alan bir ekonomik düzeni savunuyordu. Kavgaları, sistemi değiştirmek üzerine değil, bu sistemin tepesinde kimin oturacağı, devletin nimetlerinden kimin daha fazla pay alacağı, ülkenin kültürel ve siyasi yönünü kimin belirleyeceği, yani hegemonyanın kimin elinde olacağı üzerineydi. Bu, aynı pastanın kontrolü için verilen bir kavgaydı, pastanın tarifini değiştirme kavgası değil.
Erdoğan ve AKP, bu kavgada, devletin zorlayıcı gücünü, yeni ve kendisine sadık olan burjuva fraksiyonunun lehine kullanarak belirleyici bir rol oynadı. Vergi sopası, TMSF operasyonları ve siyasi baskılar, eski burjuvaziyi yavaş yavaş geri çekilmeye, siyasi iddialarından vazgeçmeye ve yeni iktidarla bir tür “modus vivendi” (geçici bir uzlaşma) bulmaya zorladı. Bu süreç sonunda, “Beyaz Türk” burjuvazisi büyük ölçüde depolitize edildi. Artık hükümet deviren, muhtıralara destek veren bir siyasi aktör değildi. Onun yerine, kendi ekonomik çıkarlarını korumaya odaklanan, siyasi olarak sessizleşmiş ve gücünü büyük ölçüde kaybetmiş bir ekonomik aktöre dönüştü. Hegemonya, artık tartışmasız bir şekilde, iktidarla iç içe geçmiş olan yeni sermaye sınıfının ve onun siyasi temsilcilerinin elindeydi.
Sonuç olarak, Erdoğan’ın projesinin ikinci aşaması, bir yok etme değil, bir “diz çöktürme” ve “yeniden konumlandırma” operasyonuydu. “Eski Türkiye”nin güçlü ve mağrur burjuvazisi, devletin çeşitli aygıtları kullanılarak sistematik bir şekilde yıpratıldı ve geriletildi. Özellikle medya ve bankacılık gibi stratejik sektörlerdeki güçleri kırılarak, siyaseti etkileme kapasiteleri ellerinden alındı. Bu, bir sınıfın diğerini ortadan kaldırdığı bir devrim değildi; bu, aynı egemen sınıf içindeki bir fraksiyonun diğerini alt ederek, devlet aygıtının kontrolünü ve dolayısıyla hegemonyayı ele geçirmesiydi. Bu başarılı hegemonya mücadelesinin sonunda, Türkiye’nin ekonomik ve siyasi güç haritası kalıcı olarak yeniden çizilmiş oldu. Vitrindeki kültürel kavga devam ederken, kasanın ve onu koruyan devlet aygıtının kontrolü, artık tartışmasız bir şekilde yeni sahiplerine geçmişti.
BÖL-EM 9: “Yerli ve Milli” Söylemi: Yeni Düzende Emeğin Rolü
Her egemen sınıf, kendi düzenini ayakta tutabilmek için sadece zor aygıtlarına değil, aynı zamanda kitlelerin rızasını üreten güçlü bir ideolojik anlatıya da ihtiyaç duyar. Bu anlatı, mevcut ekonomik ilişkileri, eşitsizlikleri ve sömürüyü, daha yüce, daha kutsal ve herkesin ortak çıkarınaymış gibi görünen bir hedefin parçası olarak sunar. Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında bu anlatının adı “milli birlik” ve “sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle” idealiydi. Bu ideal, yeni yeşeren Türk kapitalizminin sancılarını ve emek-sermaye çelişkisini, ulus-devletin inşası ve modernleşme gibi acil hedeflerin gölgesinde bırakmayı amaçlıyordu. Yirmi birinci yüzyılda, Adalet ve Kalkınma Partisi iktidarında ise, bu ideolojik görevi yeni bir anlatı üstlendi: “yerli ve milli” söylemi. Tıpkı selefi gibi, “yerli ve milli” söylemi de, Türkiye’nin yeni, neoliberal ve muhafazakâr kapitalizm modelinin yarattığı derin çelişkileri, sınıf farklılıklarını ve emek sömürüsünü, dış güçlere karşı verilen bir “ikinci istiklal savaşı”, bir “medeniyet mücadelesi” ve “büyük Türkiye’nin inşası” gibi epik bir anlatının içinde görünmez kılma işlevi gördü. Bu yeni düzende, emekçi sınıflar, bir kez daha, bu büyük ve kutsal dava uğruna fedakârlık yapması, kendi hak taleplerini ertelemesi ve “büyük resme” odaklanması istenen bir kitleye dönüştürüldü. Sendikaların zayıflatılması, taşeronlaşmanın bir kural haline gelmesi, iş cinayetlerinin sıradanlaşması ve grevlerin “milli güvenliği tehdit eden” eylemler olarak yasaklanması, “büyüme” ve “kalkınma” adına, emeğin bu yeni düzende oynayacağı rolün ne kadar acımasızca tanımlandığının en somut kanıtlarıydı.
“Yerli ve milli” söyleminin bu kadar etkili olmasının nedeni, onun, toplumun kolektif hafızasındaki derin ve güçlü kodlara dokunmasıdır. Bu söylem, Sevr Antlaşması’ndan ve Kurtuluş Savaşı’ndan miras kalan, ülkenin sürekli olarak dış düşmanlar (Batı, emperyalizm, “faiz lobisi”, “üst akıl”) tarafından kuşatıldığı ve içerideki iş birlikçileri aracılığıyla zayıflatılmaya çalışıldığı yönündeki “kuşatılmışlık psikolojisini” temel alır. Bu anlatıya göre, Türkiye ne zaman kendi ayakları üzerinde durmaya, kendi kaynaklarını kullanmaya ve “büyük bir güç” olmaya çalışsa, bu dış ve iç düşmanlar devreye girerek ekonomik krizler, darbeler ve terör eylemleriyle bu yükselişi engellemeye çalışır. İşte bu “beka” (varoluş) mücadelesinde, toplumun tüm unsurlarının kişisel ve sınıfsal çıkarlarını bir kenara bırakarak, liderin etrafında tek bir vücut halinde kenetlenmesi gerekir. Bu, son derece güçlü ve mobilize edici bir anlatıdır. Bir işçinin, düşük ücrete, uzun çalışma saatlerine veya güvencesizliğe karşı yaptığı bir itiraz, bu anlatının içinde, sadece bir hak talebi olmaktan çıkar; o, “Türkiye’nin büyümesini istemeyen dış güçlerin oyununa gelmek”, “gemiyi batırmaya çalışmak” veya “milli birliğe ihanet etmek” olarak yeniden kodlanır.
Bu ideolojik çerçeve, AKP’nin neoliberal emek politikalarını meşrulaştırmak için mükemmel bir zemin sundu. İktidarın temel ekonomik hedefi, Türkiye’yi yabancı sermaye için cazip bir yatırım merkezi haline getirmek ve ihracata dayalı bir büyüme modeli yaratmaktı. Bu modelin en temel gerekliliği ise, ucuz, esnek ve örgütsüz bir iş gücüydü. Sermayenin kâr oranlarını yüksek tutmak için, emeğin maliyetinin ve pazarlık gücünün mümkün olduğunca düşük tutulması gerekiyordu. İşte “yerli ve milli” söylemi, bu acımasız ekonomik zorunluluğu, vatansever bir fedakârlık olarak sunan ideolojik bir ambalaj görevi gördü. İşçiden, ülkenin “küresel rekabette” geri kalmaması için, kendi haklarından feragat etmesi isteniyordu. Bu, tıpkı Atatürk dönemindeki “önce birikim, sonra bölüşüm” mantığının, yirmi birinci yüzyılın küresel kapitalizm koşullarına uyarlanmış bir versiyonuydu.
Bu politikanın en somut yansımalarından biri, sendikal hareketin sistematik bir şekilde zayıflatılması ve etkisizleştirilmesi oldu. Türkiye’de sendikacılık, 12 Eylül darbesiyle zaten ağır bir darbe yemişti. AKP iktidarı, bu sendikasızlaştırma sürecini daha da derinleştirdi. Bir yandan, iktidara yakınlığıyla bilinen ve hükümetle çatışmaktan kaçınan “sarı sendikalar” (Hak-İş konfederasyonu gibi) desteklenirken, diğer yandan da muhalif ve mücadeleci bir çizgi izleyen sendikalar (DİSK ve KESK gibi) baskı altına alındı. Sendikal örgütlenmenin önündeki yasal ve fiili engeller (işveren baskısı, sendika üyelerinin işten atılması, yetki barajları gibi) korunarak, işçilerin kolektif bir güç oluşturması zorlaştırıldı. 2012 yılında çıkarılan yeni Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, kâğıt üzerinde bazı uluslararası normlara uyum sağlasa da, pratikte örgütlenmeyi ve grev hakkını kullanmayı daha da zorlaştıran birçok madde içeriyordu. Sonuç olarak, Türkiye, Avrupa’nın en düşük sendikalaşma oranlarına sahip ülkelerinden biri haline geldi. Örgütsüz kalan milyonlarca işçi, işveren karşısında tamamen savunmasız, bireysel pazarlığa mahkûm bir duruma itildi.
Sendikasızlaştırma ile el ele giden bir diğer temel politika ise, esnek ve güvencesiz bir istihdam rejimi olan taşeronlaşmanın yaygınlaştırılması oldu. “Alt işverenlik” olarak da bilinen bu sistemde, asıl işveren (genellikle devlet veya büyük bir özel şirket), bir işin bir bölümünü veya tamamını, daha küçük bir taşeron firmaya devreder. Bu sistem, sermaye için muazzam avantajlar sağlar: Asıl işveren, işçilerin kıdem tazminatı, sendikal hakları, sigorta primleri gibi yasal sorumluluklarından kurtulur. Taşeron firma ise, kârını maksimize etmek için işçileri en düşük ücretle, en kötü koşullarda ve genellikle sendikasız olarak çalıştırır. AKP döneminde taşeronlaşma, özellikle kamu hizmetlerinde (sağlık, belediye, ulaştırma) bir kural haline geldi. Hastanelerdeki temizlik görevlilerinden, belediyelerdeki park bahçe işçilerine, karayollarındaki bakım personelinden enerji santrallerindeki teknisyenlere kadar yüz binlerce kamu işçisi, kadrolu ve güvenceli statülerini kaybederek, birer taşeron işçisine dönüştürüldü. Bu, sadece bir istihdam modeli değişikliği değil, aynı zamanda işçi sınıfı içinde derin bir bölünme yaratan, dayanışmayı kıran ve güvencesizliği bir norm haline getiren bir sosyal dönüşümdü. Bir taşeron işçisi, yarın işini kaybetme korkusuyla yaşadığı için, hak arama mücadelesine girmesi veya sendikaya üye olması çok daha zordu. Bu, emeğin pazarlık gücünü temelden dinamitleyen bir hamleydi.
Bu güvencesizleştirme politikalarının en trajik ve en ölümcül sonucu, iş cinayetlerindeki korkunç artış oldu. Kâr maksimizasyonunun ve hızlı üretimin, işçi sağlığı ve güvenliğinin önüne geçtiği bir ortamda, Türkiye, Avrupa’da iş kazalarının en çok yaşandığı ülkelerden biri haline geldi. İnşaat şantiyeleri, maden ocakları ve tersaneler, adeta birer ölüm tarlasına dönüştü. 2014 yılında Soma’da 301 madencinin hayatını kaybettiği facia veya aynı yıl İstanbul’da bir rezidans inşaatında asansörün düşmesiyle 10 işçinin ölmesi gibi olaylar, bu sistemin münferit kazalar değil, yapısal bir sorunun kaçınılmaz sonuçları olduğunu gözler önüne serdi. Bu faciaların ardından hükümetin ve yandaş medyanın takındığı tavır, “yerli ve milli” söyleminin emek karşısındaki işlevini deşifre ediyordu. Ölümler, “kader” veya “fıtrat” gibi dini söylemlerle normalleştirilmeye çalışılırken, sorumluları (şirket yöneticileri ve denetim yapmayan kamu görevlileri) genellikle cezasız kalıyordu. İşçilerin protestoları ise, yine “ülkenin acısını istismar eden provokatörlerin işi” olarak damgalanıyordu. İşçinin canı, “büyüme” ve “kalkınma” hedeflerinin yanında, kolayca gözden çıkarılabilecek bir maliyet kalemi olarak görülüyordu.
Emeğin sesini kısmanın en doğrudan ve en nihai aracı ise, grev hakkının fiilen ortadan kaldırılması oldu. Anayasal bir hak olmasına rağmen, AKP iktidarı döneminde, özellikle stratejik olarak görülen sektörlerdeki (metal, petro-kimya, cam, bankacılık gibi) neredeyse tüm büyük grevler, Bakanlar Kurulu kararlarıyla, “milli güvenliği ve genel sağlığı bozucu” olduğu gerekçesiyle yasaklandı veya “ertelendi” (bu, fiilen bir yasaklama anlamına geliyordu). Bu, son derece keyfi ve geniş bir yorumdu. Bir metal işçisinin ücret artışı talebinin “milli güvenliği” nasıl tehdit ettiği sorusu cevapsız kalıyordu. Bu yasaklamaların asıl amacı, sermayenin en çok kâr ettiği ve ihracatın lokomotifi olan sektörlerde üretimin bir an bile durmamasını sağlamak ve işçilerin toplu pazarlık gücünü tamamen ortadan kaldırmaktı. Grev, işçi sınıfının elindeki en güçlü ve en son silahtır. Bu silah elinden alındığında, emek, sermaye karşısında tamamen teslim olmuş demektir. “Yerli ve milli” söylemi, bu en temel hakkın gasp edilmesini bile, “ülkenin menfaatleri” adına yapılmış meşru bir eylem olarak sunmayı başardı.
Bu süreçte, AKP’nin temsil ettiği yeni muhafazakâr burjuvazi ile işçi sınıfının bir kesimi arasında karmaşık bir ilişki de gelişti. AKP, neoliberal politikalarla işçi sınıfının genelini güvencesizleştirirken, diğer yandan da geniş bir sosyal yardım ağı (kömür, gıda yardımları gibi), sağlık sistemine erişimin kolaylaştırılması (her ne kadar sistemin kalitesi tartışmalı olsa da) ve TOKİ aracılığıyla sunulan ucuz konut imkanları gibi politikalarla, en yoksul ve en örgütsüz kesimlerin rızasını ve sadakatini kazanmayı başardı. Bu, bir “karşılıklılık” ilişkisiydi: Devlet, sendikal haklar ve güvenceli iş gibi kolektif hakları ortadan kaldırırken, yerine bireysel ve lütuf esasına dayalı sosyal yardımlar sunuyordu. Bu, işçiyi bir “hak sahibi vatandaş” olmaktan çıkarıp, devletin yardımına muhtaç bir “sadık tebaa”ya dönüştüren bir stratejiydi. Bu strateji, işçi sınıfı içinde siyasi bir bölünme yaratarak, AKP’nin muhafazakâr tabanının, kendi sınıfsal çıkarlarına aykırı olan bu neoliberal politikalara rağmen, partiye oy vermeye devam etmesini sağladı.
Sonuç olarak, Erdoğan döneminin “yerli ve milli” söylemi, tıpkı Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki “milli birlik” söylemi gibi, bir ideolojik hegemonya aracı olarak işlev gördü. Bu söylem, Türkiye’nin yeni kapitalist birikim modelinin gerektirdiği acımasız emek politikalarını, bir beka mücadelesi ve milli kalkınma hamlesi olarak sunarak meşrulaştırdı. Bu yeni düzende emek, kalkınma projesinin eşit bir ortağı değil, maliyeti düşürülmesi gereken, hakları “daha yüce” hedefler uğruna ertelenebilecek ve sesi “milli güvenlik” gerekçesiyle kolayca kısılabilecek bir unsura indirgendi. Sendikaların zayıflatılması, taşeronlaşmanın yaygınlaştırılması, artan iş cinayetleri ve fiilen ortadan kaldırılan grev hakkı, bu sürecin en somut ve en acı sonuçları oldu. Vitrindeki kavga, Batı’ya karşı verilen bir bağımsızlık mücadelesi, “eski Türkiye”nin elitlerine karşı verilen bir halk devrimi gibi sunulurken, kasanın arkasında, hem yeni hem de eski sermaye gruplarının kârlılığının devamı için, emeğin hakları sistematik bir şekilde budanıyordu. Bu, Türkiye kapitalizminin, farklı ideolojik ambalajlar altında, temel karakteristiğinin nasıl değişmeden devam ettiğinin en net kanıtıydı.
BÖL-EM 10: Sonuç: İki Lider, Bir Sistem, Farklı Sahipler
Türkiye’nin yüz yıllık modernleşme serüveni, yüzeye vurulduğunda genellikle iki büyük, birbiriyle çarpışan dalganın sesini duyurur. İlk dalga, Mustafa Kemal Atatürk’ün adıyla anılan, geçmişin teokratik imparatorluk enkazını reddeden, yüzünü Batı’ya dönmüş, laik ve seküler bir devrimdir. İkinci dalga ise, Recep Tayyip Erdoğan’ın liderliğinde yükselen, bu ilk dalganın yarattığı kültürel ve siyasi yapıya bir tepki olarak doğan, köklerini Osmanlı-İslam mirasında arayan, muhafazakâr ve “yerli-milli” bir karşı-devrimdir. Bu iki dalganın çarpışması, Türkiye’nin siyasi fay hatlarını oluşturur; kimliğini, kurumlarını ve geleceğini şekillendiren bitmeyen bir mücadele olarak sunulur. Bu, vitrinde sergilenen, herkesin bildiği, taraflarını tuttuğu ve uğruna mücadele ettiği büyük ve gürültülü kavgadır. Ancak bu yazı dizisi boyunca, bu gürültülü dalgaların altındaki derin ve sakin akıntıya, yani her iki dalgayı da besleyen ve taşıyan ana nehre odaklanmaya çalıştık. Bu nehrin adı kapitalizmdir. Ve bu derin akıntıya odaklandığımızda, vitrindeki o amansız kavganın, aslında aynı nehrin kontrolünü ele geçirmeye çalışan, nehrin akış yönünü değil ama nimetlerinden kimin faydalanacağını belirlemeye yönelik bir hegemonya mücadelesi olduğu gerçeğiyle yüzleşiriz. Atatürk ve Erdoğan, tüm ideolojik zıtlıklarına ve birbirine taban tabana zıt görünen projelerine rağmen, Türkiye’de kapitalist bir yapıyı kurma, sürdürme ve bu yapının tepesindeki sermaye sınıfını kendi siyasi projeleri doğrultusunda şekillendirme konusunda şaşırtıcı bir tarihsel devamlılık arz ederler.
Bu devamlılığın ilk ve en temel halkası, her iki liderin de, farklı gerekçelerle, devletin gücünü kullanarak kendi “sadık” burjuvazisini yaratma projesidir. Atatürk, enkaz halindeki bir imparatorluktan, ekonomik olarak “mülksüz” bir ulus devraldığında, modern bir devletin ancak kendi “milli” sermaye sınıfına sahip olduğunda gerçekten bağımsız olabileceğini görmüştü. Bu bir tercih değil, bir zorunluluktu. İzmir İktisat Kongresi’nde ilan edilen “milli kapitalizm” projesi, devletin, İş Bankası gibi kurumlar, Teşvik-i Sanayi Kanunu gibi yasalar ve en önemlisi, gayrimüslimlerden kalan mülklerin transferi gibi araçlarla, sıfırdan, laik, Batıcı ve rejime minnettar bir Türk burjuvazisi yaratma operasyonuydu. Bu, “yoktan var edilen”, devletin serasında özenle yetiştirilen bir sınıftı.
Yaklaşık seksen yıl sonra sahneye çıkan Erdoğan da, benzer bir meydan okumayla karşı karşıyaydı. İktidara geldiğinde, karşısında, kendi muhafazakâr ve “çeper” kökenli dünya görüşüne yabancı, hatta düşman olan, Cumhuriyet’in kurucu projesiyle palazlanmış, laik ve Batıcı “İstanbul sermayesi” hegemonyasını buldu. Onun projesi de, tıpkı Atatürk gibi, bu mevcut sermaye yapısını kırmak ve yerine, kendisine sadık, kendi siyasi projesinin finansörü ve taşıyıcısı olacak, muhafazakâr, Anadolulu yeni bir burjuvazi yaratmaktı. Araçlar farklılaşmış ama mantık aynı kalmıştı: Kamu ihaleleri, TOKİ, özelleştirmeler ve kamu bankaları kredileri, sistematik bir şekilde, yeni bir sermaye sınıfını beslemek ve büyütmek için kullanıldı. Her iki lider de, kendi dönemlerinde, kapitalist sistemin tepesinde oturacak olan egemen sınıfı, bir siyasi mühendislik projesi olarak bizzat tasarladı ve inşa etti.
Bu iki projenin ikinci ve en önemli ortak noktası, bu sermaye birikim sürecinin bedelini ödeyecek olan emekçi sınıfları kontrol altında tutmak için kullandıkları ideolojik mekanizmalardır. Her iki lider de, kapitalizmin doğası gereği yarattığı sınıf çatışmasını, daha yüce ve birleştirici bir “ulusal dava” anlatısının içinde görünmez kılmaya çalıştı. Atatürk döneminde bu anlatının adı, “milli birlik” ve “sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle” idealiydi. Bu ideal, grevlerin ve sendikal örgütlenmelerin “ulusal birliği bozan” eylemler olarak bastırılmasını, emeğin haklarının “milli kalkınma” hedefi uğruna ertelenmesini meşrulaştırdı. Erdoğan döneminde ise bu anlatı, “yerli ve milli” söylemiyle güncellendi. Bu kez, emekçi sınıflardan, dış güçlere ve onların içerideki iş birlikçilerine karşı verilen bir “beka mücadelesi” ve “büyük Türkiye’nin inşası” uğruna fedakârlık yapmaları istendi. Grevler “milli güvenliği tehdit ettiği” gerekçesiyle yasaklandı, işçi haklarındaki gerilemeler “küresel rekabet” zorunluluğuyla açıklandı ve sendikasızlaştırma, taşeronlaştırma gibi politikalarla emeğin pazarlık gücü tamamen ortadan kaldırıldı.
Her iki dönemde de, ideolojik ambalaj farklı olsa da, içindeki ürün aynıydı: Sermayenin önündeki tüm engellerin kaldırılması ve emeğin, bu birikim sürecinin maliyetini en ağır şekilde üstlenmesi. Halkçılık veya “milletin iradesi” gibi söylemler, bu temel sınıfsal gerçeği örten birer meşruiyet perdesi işlevi gördü. Her iki lider de, kendi burjuvazilerini yaratırken, bu projenin toplumsal maliyetini ödeyecek olan halka, ekonomik haklar ve sınıfsal adalet yerine, bir kimlik ve bir aidiyet vaat etti: Biri için bu, modern, laik bir Türk ulusunun parçası olma gururu; diğeri için ise, kadim bir medeniyetin yeniden dirilişine tanıklık eden “yerli ve milli” bir ümmetin ferdi olma onuruydu.
Bu noktada, vitrindeki o büyük kavganın asıl anlamı ortaya çıkar. Seküler-muhafazakâr kavgası, bir “alt yapı” kavgası değil, bir “üst yapı” kavgasıdır. Bu, kapitalist sistemin kendisini sorgulayan bir mücadele değil, bu sistemin kültürel ve siyasi olarak nasıl yönetileceği, devletin ideolojik karakterinin ne olacağı ve en önemlisi, devletin nimetlerinden ve sermaye birikim sürecinden hangi grubun öncelikli olarak faydalanacağı üzerine kurulu bir hegemonya mücadelesidir. Bu, aynı kapitalist sınıfın farklı ideolojik kimliklere sahip iki fraksiyonu arasındaki bir güç savaşıdır. Biri, Cumhuriyet’in kurucu projesinin yarattığı ve uzun yıllar devlete egemen olan “Beyaz Türk” burjuvazisi; diğeri ise onun hegemonyasına bir tepki olarak doğan ve devletin yeni politikalarıyla egemen hale getirilen “Anadolu Kaplanları”dır.
Halk ise, bu büyük ve karmaşık oyunun neresinde durmaktadır? Halk kitleleri, bu iki proje arasında, kendi sınıfsal ve ekonomik çıkarları üzerinden değil, büyük ölçüde bu iki projenin sunduğu kültürel kimlikler ve yaşam tarzları üzerinden saflaşmaya yönlendirilmiştir. Milyonlarca insan için siyaset, üretim ilişkileri veya bölüşüm adaleti gibi “sıkıcı” ve “teknik” meseleler üzerinden değil, laiklik elden gidiyor mu, dini değerlerimize sahip çıkılıyor mu, yaşam tarzımıza müdahale ediliyor mu gibi son derece somut ve duygusal kimlik fay hatları üzerinden yaşanmaktadır. Bir tarafta, Atatürk’ün projesini kendi modern kimliğinin ve özgürlüklerinin garantisi olarak gören laik-şehirli orta sınıflar yer alırken; diğer tarafta, Erdoğan’ın projesini, on yıllardır süren dışlanmışlıklarına bir son veren, kendilerine onur ve söz hakkı tanıyan bir “halk devrimi” olarak gören muhafazakâr-dindar kitleler bulunmaktadır.
Bu derin ideolojik kutuplaşma, her iki sermaye projesinin de temelindeki sınıfsal özü gözlerden kaçıran en etkili sis perdesidir. Bir yanda, laik bir yaşam tarzı için endişelenen bir emekçi, kendisini sömüren laik patronuyla aynı safta “Cumhuriyet’i savunurken”; diğer yanda, dini değerlerine sahip çıkıldığı için mutlu olan bir emekçi, kendisini güvencesiz bırakan muhafazakâr patronuyla aynı safta “yerli ve milli davayı” desteklemektedir. Bu, ideolojinin en temel işlevidir: İnsanların, kendi gerçek sınıfsal çıkarlarına aykırı olabilecek şekilde, egemen sınıfın sunduğu kültürel ve siyasi projelerin arkasında hizalanmasını sağlamak.
Sonuç olarak, Türkiye’nin modern tarihi, iki büyük liderin ve onların projelerinin gölgesinde yazılmıştır. Ancak bu projelerin yüzeydeki tüm zıtlıklarına rağmen, derinlerde birleştikleri bir temel vardır: kapitalist bir düzeni sürdürmek ve bu düzenin tepesindeki sermaye sınıfını kendi siyasi vizyonlarına göre şekillendirmek. Atatürk, enkazdan bir ulus-devlet ve onun “milli burjuvazisini” yarattı. Erdoğan ise, bu ilk burjuvazinin hegemonyasını yıkarak, kendi “yerli ve milli” burjuvazisini iktidara taşıdı. Vitrindeki kavga, bu iki sınıf fraksiyonu arasındaki güç mücadelesiydi. Değişen, ideolojiler, semboller ve kasanın sahipleriydi. Değişmeyen ise, kasanın kendisi, yani sermayenin emek üzerindeki temel egemenliğiydi. Belki de Türkiye’nin asıl meydan okuması, bir gün vitrindeki bu gürültülü kavgadan başını kaldırıp, kasanın kendisini ve onun yarattığı eşitsiz düzeni sorgulamaya başladığı zaman ortaya çıkacaktır. Ancak o güne kadar, halk, bu iki proje arasında ideolojik olarak saflaşırken, her iki projenin de temelindeki o ortak sınıfsal özü ne kadar gözden kaçırdığı sorusu, tarihin sessiz ama ısrarlı bir tanığı olarak kalmaya devam edecektir.