Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 1: Ankara’nın Gölgesi
Anadolu’nun kalbi, on dördüncü yüzyılın son demlerinde, kudretli bir nehrin yatağını genişletmesi misali kabaran bir güce ev sahipliği yapıyordu. Osmanlı Devleti, Orhan Gazi’nin sağlam temelleri üzerine oğlu Murad Hüdavendigâr’ın kanıyla suladığı topraklarda, torunu Yıldırım Bayezid ile adeta bir alev topuna dönüşmüştü. Adı gibi süratli, kararları keskin, iradesi demirdendi Sultan Bayezid’in. Balkanlar’da Haçlı ordularını Niğbolu’da ezip geçtiğinde, Avrupa’nın şövalye çiçekleri Osmanlı sancağı altında solmuştu. Doğuda ise Karamanoğulları, Candaroğulları gibi beylikler bir bir diz çökmüş, Anadolu’da siyasi birlik büyük ölçüde sağlanmıştı. Bursa, payitaht, ipek kumaşların hışırtısı, alimlerin sohbetleri, yeni inşa edilen camilerin görkemiyle zenginleşiyor, imparatorluğun kalbi burada atıyordu. Bayezid, Bizans’ı İstanbul surları ardında nefessiz bırakmış, şehrin fethini düşlüyordu. Ordusu yenilmez, Hazine-i Hümayun dolu, iktidarı sorgulanamaz görünüyordu. Tıpkı güneşin en tepedeyken gölgesinin yok olması gibi, Bayezid’in kudreti de sorgulanamaz bir zirveye ulaşmış gibiydi. O, çağının en parlak hükümdarlarından biriydi, adı Avrupa krallarının kabusu, İslam dünyasının umuduydu. Devletin çarkları onun iradesiyle dönüyor, vezirleri Çandarlılar onun gölgesinde kalıyordu. Merkezi otoriteyi güçlendirmiş, Kapıkulu ordusunu büyütmüş, devleti daha profesyonel bir yapıya kavuşturmuştu. Lakin her zirvenin bir inişi, parlayan yıldızın karşısına çıkacak bir başka parlaklık vardı.
Doğudan, Asya’nın bozkırlarından kopup gelen bir kasırganın fısıltıları Anadolu kıyılarına ulaşıyordu. Semerkant merkezli muazzam bir imparatorluğun banisi, kendini Cengiz Han’ın mirasçısı gören, Moğol geleneklerini İslam potasında eriten Emir Timur. Topal Timur yahut Timurlenk olarak da bilinen, savaş meydanlarının bu yaşlı kurdu, stratejik dehası, acımasızlığı ve tükenmez enerjisiyle nam salmıştı. Altın Orda’yı parçalamış, Delhi Sultanlığı’nı yağmalamış, Memlükleri Suriye’de yenilgiye uğratmıştı. Ordusu, Orta Asya’nın sert ikliminde pişmiş Türk ve Moğol savaşçılarından, İran’ın sanatkar ruhlu askerlerinden, Hindistan’dan getirdiği fillerden müteşekkil, durdurulması güç bir sele benziyordu. Timur, gittiği yerlere ya itaat ya da yıkım götürüyordu. Şehirleri yerle bir etmekten, kesik başlardan kuleler yapmaktan çekinmiyordu. Lakin o, yıkımın yanında imarı da bilen bir hükümdardı. Semerkant’ı dünyanın sayılı bilim ve sanat merkezlerinden birine dönüştürmüş, alimleri, sanatkarları himaye etmişti. Bayezid’in batıdaki zaferleri nasıl yankı buluyorsa, Timur’un doğudaki fetihleri de öyle yankı buluyordu. İki hükümdar, kendi çağlarının süper güçleri olarak, kaçınılmaz bir şekilde birbirlerinin çekim alanına girmişlerdi.
Gerilimin fitilini ateşleyen kıvılcımlar, iki hükümdarın birbirlerine yazdıkları mektuplar ve sığınmacı beyler meselesi oldu. Timur, Bayezid’in ortadan kaldırdığı Anadolu beyliklerinin bazı topraklarının eski sahiplerine iadesini talep ediyor, kendisine sığınan Bağdat Hükümdarı Ahmed Celayir ile Karakoyunlu lideri Kara Yusuf’un iadesini istiyordu. Bayezid ise Timur’un hakimiyetini tanımıyor, onu küçümseyen, hatta hakaretamiz ifadeler içeren mektuplarla cevap veriyordu. Yıldırım’ın özgüveni, Niğbolu zaferinin sarhoşluğu ve Timur’un gücünü tam olarak kavrayamaması, onu tehlikeli bir yola itiyordu. Belki de vezirleri, Çandarlı Ali Paşa gibi daha tecrübeli devlet adamları, onu itidale davet etmişti.
“Sultanım,” demiş olabilirdi Ali Paşa, Bursa’daki divan toplantılarından birinde, sesinde endişe titreşimleriyle. “Emir Timur, sıradan bir bozkır beyi yahut Anadolu’daki rakiplerimiz gibi değildir. Ordusu kalabalık, tecrübeli ve kendisi savaş sanatında mahirdir. Mektuplarındaki üslup sert olsa da, diplomatik bir yol bulmak, en azından zaman kazanmak lehimize olabilir. Anadolu birliğimiz henüz tazedir, içerde hoşnutsuzluklar olabilir.”
Bayezid, belki de o mağrur duruşuyla vezirine dönmüş, gür sesiyle karşılık vermişti: “Ali Paşa! Biz ki Rumeli’de kafir ordularını perişan etmişiz, bunca beyliği sancağımız altına almışız. Semerkantlı Topal’ın tehditlerinden mi çekineceğiz? O, Cengiz soyundan geldiğini iddia eden bir Moğol’dur. Biz ise Osman Gazi’nin torunları, Allah’ın dininin kılıcıyız. Kara Yusuf gibi, Ahmed Celayir gibi kaçaklar için devletimizin izzetini ayaklar altına alamayız. Timur haddini bilmeli. Anadolu bizimdir, kimseye verecek bir karış toprağımız yoktur!”
Bu türden diyaloglar yaşanmış olsun veya olmasın, sonuç değişmedi. İki hükümdar arasındaki mektuplaşmalar giderek sertleşti. Hakaretler havada uçuştu. Timur, sabırlı bir avcı gibi, Bayezid’in hatalarını bekledi. Osmanlı Sultanı’nın Sivas’ı alması ve oradaki Memlük valisini cezalandırması, Timur’a aradığı bahaneyi verdi. Kendisini İslam dünyasının koruyucusu olarak gören Timur için Sivas, Memlük toprağıydı ve Bayezid sınırı aşmıştı. Timur, devasa ordusuyla doğudan yola çıktı. Önce Gürcistan’ı vurdu, ardından Sivas’ı kuşattı. Şehir direndi, lakin Timur’un gücü karşısında dayanamadı. Timur, teslim olan askerlere verdiği sözü tutmadı, onları diri diri toprağa gömdürdü. Bu vahşet haberi, Anadolu’da bir şok dalgası yarattı. Bayezid, tehlikenin sandığından büyük olduğunu anlamaya başlamıştı.
Timur, Sivas’tan sonra güneye yönelip Suriye’ye girdi, Halep ve Şam’ı aldı. Bu manevra, Bayezid’e zaman kazandırıyor gibi görünse de, aslında Timur’un stratejik dehasının bir parçasıydı. Bayezid, Timur’un güneye indiğini düşünerek ordusunu kış şartlarında yormamaya karar verdi, belki de İstanbul kuşatmasını sürdürmeyi düşündü. Timur ise Memlükleri zayıflattıktan sonra aniden kuzeye döndü ve kış ortasında Anadolu’ya girdi. Bayezid, hazırlıksız yakalanmıştı. İki ordu, Ankara yakınlarındaki Çubuk Ovası’nda karşı karşıya gelecekti. Takvimler 1402 yılının Temmuz ayını gösteriyordu. Yaz sıcağı ovayı kavuruyor, toz bulutları göğü örtüyordu.
Osmanlı ordusu, Bayezid’in komutasında, merkezde Kapıkulu askerleri (Yeniçeriler ve Sipahiler), yanlarda Anadolu ve Rumeli eyalet askerleri, geride ise Sırp Despotu Stefan Lazarević komutasındaki vasal Sırp birlikleri yer alıyordu. Ordunun içinde, daha önce beylikleri ortadan kaldırıldığı için hoşnutsuz olan bazı Anadolu askerleri ve Timur’un vaatleriyle kandırılmış Tatar birlikleri de bulunuyordu. Timur’un ordusu ise daha kalabalık, savaş tecrübesi daha yüksek süvarilerden, okçulardan ve en önemlisi, savaş fillerinden oluşuyordu. Timur, ordusunu klasik bozkır taktiklerine göre düzenlemiş, merkez, sağ ve sol kanatlar ile ihtiyat kuvvetleri oluşturmuştu. Savaş başlamadan önce Timur’un yaptığı bir başka hamle, Osmanlı ordusunun su kaynaklarını kontrol altına almak oldu. Çubuk Çayı’nın yönünü değiştirerek Osmanlı askerlerini susuz bıraktı. Temmuz sıcağında susuzluk, askerlerin savaşma azmini kıracaktı.
Savaş, Osmanlı sol kanadının Timur’un sağ kanadına saldırısıyla başladı. Anadolu beylerinin eski askerlerinden oluşan bu kanat, başlangıçta bir başarı elde eder gibi oldu. Lakin Timur’un deneyimli komutanları ve disiplinli askerleri, saldırıyı püskürttü. Asıl darbe, Osmanlı ordusundaki Kara Tatarların saf değiştirmesiyle geldi. Timur’un ajanları tarafından önceden ayartılmış olan Tatarlar, savaşın en kritik anında Osmanlı saflarını terk edip Timur’un tarafına geçtiler ve gerideki Osmanlı ağırlıklarına saldırdılar. Bu ihanet, Osmanlı ordusunda büyük bir kargaşa ve moral bozukluğu yarattı. Sağ kanattaki Rumeli askerleri de zorlanmaya başlamıştı. Merkezde ise durum farklıydı.
Yıldırım Bayezid, en seçkin birlikleri olan Yeniçeriler ve Kapıkulu Sipahileri ile birlikte kahramanca direniyordu. Yanında Sırp Despotu Stefan Lazarević ve onun ağır zırhlı şövalyeleri de vardı. Sırplar, büyük bir sadakatle savaşarak Osmanlı merkezini korumaya çalıştılar. Yeniçeriler, tüfekleri olmasa da okları, kılıçları ve sarsılmaz disiplinleriyle Timur’un ordusuna kök söktürüyordu. Fillerin ürkütücü görüntüsü ve saldırıları bile onları yıldırmadı. Bayezid, atının üzerinde bir o yana bir bu yana koşarak askerlerini cesaretlendiriyor, savaşın gidişatını değiştirmeye çalışıyordu. Lakin etrafındaki çember giderek daralıyordu. Kanatlar çökmüş, ordu dağılmaya başlamıştı.
Vezirler ve komutanlar, Bayezid’e geri çekilmesini telkin ettiler. Stefan Lazarević, kendi birlikleriyle bir koridor açarak Sultan’ın kaçmasını sağlamayı teklif etti. Oğullarından Süleyman Çelebi, veziriazam Çandarlı Ali Paşa ve bazı devlet adamlarıyla birlikte savaş alanından ayrılıp Bursa’ya, oradan da Rumeli’ye doğru yola çıkmıştı bile. İsa Çelebi ve Mehmed Çelebi de kendi başlarının çaresine bakarak dağılan ordunun içinde kaybolmuşlardı. Lakin Bayezid, o mağrur Sultan, kaçmayı reddetti. Belki de Niğbolu’nun galibi olarak bir savaş meydanından kaçmayı kendine yediremedi. Belki de kaderine boyun eğdi. Son ana kadar direndi. Yanında kalan bir avuç sadık askeriyle birlikte kuşatıldı. Atı tökezledi, yere düştü ve düşman askerleri tarafından tanınarak esir alındı. Yıldırım Bayezid, Avrupa’yı titreten Osmanlı Sultanı, şimdi Semerkantlı Timur’un esiriydi. Tarih, 28 Temmuz 1402, bir imparatorluğun kaderinin değiştiği gündü.
Bayezid’in esareti, hem kendisi hem de Osmanlı Devleti için bir trajedinin başlangıcıydı. Timur’un Bayezid’e nasıl davrandığı konusunda farklı rivayetler vardır. Bazı kaynaklar, Timur’un başlangıçta ona saygılı davrandığını, hatta onunla satranç oynadığını söyler. Timur’un Bayezid’e, “Kaderin cilvesine bak! Dünya ikimizden birine kalacaktı. Eğer sen galip gelseydin, bana ne yapardın?” diye sorduğu, Bayezid’in ise mağrur bir şekilde, “Seni demir bir kafese kapatır, gittiğim yerlere götürürdüm,” dediği anlatılır. Bunun üzerine Timur’un da, “Öyleyse sen kendi hükmünü verdin,” diyerek Bayezid’i demir bir kafese hapsettiği söylenir. Lakin pek çok tarihçi, kafes olayının bir efsane olduğunu, Timur’un Bayezid’i yanında gezdirmekle birlikte ona aşağılayıcı muamele yapmadığını, esaret koşullarının ağırlığı ve yenilginin utancının Sultan’ı yıprattığını belirtir.
Timur, zaferinin ardından Anadolu içlerine ilerledi. Bursa’yı işgal etti, yağmaladı. Osmanlı hazinesi Timur’un eline geçti. Şehirdeki sanat eserleri, değerli eşyalar Semerkant’a gönderildi. Timur, Batı Anadolu’ya yöneldi, İzmir’i Rodos Şövalyeleri’nden aldı. Anadolu beyliklerini yeniden kurdu; Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Saruhanoğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları eski topraklarına kavuştu. Osmanlı Devleti’nin Anadolu’daki birliği paramparça olmuştu. Timur, Bayezid’i de yanında gezdiriyordu. Mağlup Sultan
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 2: Kardeş Kanıyla Sulanan Topraklar
Ankara Ovası’nda batan güneş, Osmanlı Devleti’nin ufkunu kızıla boyamıştı; lakin doğacak şafak, uzun ve karanlık bir gecenin ardından gelecekti. Yıldırım Bayezid, dün Asya steplerinden Avrupa içlerine uzanan topraklara hükmeden Sultan, bugün Semerkant fatihinin esiriydi. Timur, Anadolu’yu bir ucundan diğerine kat ederken, mağlup hükümdarı da bir gölge misali peşinden sürüklüyordu. Bursa’nın yağmalanışı, İznik’in ateşe verilişi, İzmir’in fethi sırasında Bayezid, kendi eserinin yıkılışını, kurduğu birliğin dağılışını acı içinde seyretmek zorunda kaldı. Yenilginin utancı, esaretin ağırlığı, dağılan imparatorluğunun ve ailesinin meçhul akıbetinin verdiği keder, Yıldırım’ın ruhunu bir kor gibi yakıyordu.
Rivayetler muhteliftir Bayezid’in esaret günlerine dair. O meşhur demir kafes hikayesi, belki Timur’un kudretini, Bayezid’in düşüşünü simgeleyen acı bir alegoriden ibaretti. Belki de gerçekti, kim bilir? Tarihin sisleri ardında kalan hakikat ne olursa olsun, Bayezid için asıl kafes, kendi zihnindeydi. Mağrur ruhu, bu aşağılanmayı kaldıramıyordu. Timur’un onu ziyafetlerinde bir ganimet gibi sergilediği, karısı Olivera Despina’ya şarap sunuculuğu yaptırdığına dair anlatılar, belki düşmanlarının uydurmalarıydı, belki de acı gerçeklerdi. Lakin şurası muhakkaktı ki, Bayezid’in fiziksel sağlığı kadar ruhsal sağlığı da hızla bozuluyordu. Yanında bulunan küçük oğlu Musa Çelebi’nin varlığı, belki bir nebze teselliydi, belki de oğlunun da aynı kaderi paylaşması korkusuyla acısını katmerliyordu.
Timur, Anadolu’daki işlerini bitirip doğuya, Çin üzerine yapmayı planladığı sefere hazırlanırken, Bayezid’i de yanında götürmeye niyetliydi. Lakin Yıldırım’ın yolculuğu uzun sürmedi. 1403 yılının Mart ayında, Akşehir’de, esaretinin sekizinci ayında, Yıldırım Bayezid son nefesini verdi. Ölüm sebebi üzerine de farklı görüşler vardır; kimi kaynaklar ağır bir humma nöbetinden öldüğünü söylerken, kimileri yüzüğündeki zehri içerek intihar ettiğini iddia eder. Sebebi ne olursa olsun, Niğbolu kahramanı, İstanbul fethinin hayalini kuran Sultan, esaret altında, vatanından uzakta hayata gözlerini yummuştu. Timur’un, Bayezid’in ölümüne üzüldüğü, cenazesine saygı gösterdiği ve naaşını oğlu Musa Çelebi ile birlikte Bursa’ya gönderilmesine izin verdiği söylenir. Bir zamanlar birbirlerine en ağır hakaretleri yağdıran iki hükümdardan biri, diğerinin cenazesini uğurluyordu. Kaderin ne garip cilveleri vardı! Bayezid’in ölümü, Osmanlı tarihinde bir devrin kapandığını, belirsizliklerle dolu yeni bir sayfanın açıldığını haber veriyordu. Onun ölümüyle birlikte, zaten pamuk ipliğine bağlı olan devlet otoritesi tamamen ortadan kalktı.
Timur, Bayezid’in ölümünden kısa süre sonra Anadolu’dan çekildi. Arkasında bıraktığı manzara, bir kasırganın geçtiği yerden farksızdı. Merkezi otorite yok olmuş, Anadolu beylikleri yeniden canlanmış, her biri kendi küçük iktidar alanını koruma derdine düşmüştü. Osmanlı Devleti, Timur çekildiğinde, kabaca iki ana parçaya ayrılmış gibiydi: Rumeli ve Anadolu. Lakin Anadolu’daki Osmanlı toprakları da tek bir elde değildi. Timur, giderayak fitne tohumlarını ekmeyi ihmal etmemişti. Bayezid’in oğulları arasında bir mücadele başlayacağını öngörmüş, hatta belki de bunu teşvik etmişti. Nitekim öyle de oldu.
Ankara felaketinden canını kurtarmayı başaran şehzadeler, babalarının ölüm haberi ve Timur’un çekilmesiyle birlikte, yıkıntıların üzerine kendi iktidarlarını kurma yarışına giriştiler. En büyükleri olan Süleyman Çelebi, yanında Veziriazam Çandarlı Ali Paşa gibi tecrübeli devlet adamlarıyla birlikte Rumeli’ye geçmiş, Edirne’de sultanlığını ilan etmişti. Rumeli, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki sağlam kalesiydi. Ordusu, idari yapısı Anadolu’ya göre daha az zarar görmüştü. Süleyman Çelebi, başlangıçta en avantajlı konumda görünüyordu. Devletin devamlılığını sağlamak adına pragmatik adımlar attı. Bizans İmparatoru II. Manuel Palaiologos ile bir anlaşma yaparak Selanik’i ve bazı kıyı bölgelerini Bizans’a geri verdi, İstanbul üzerindeki ablukayı kaldırdı. Venedik ve Ceneviz ile ticari imtiyazlar tanıyan anlaşmalar yaptı. Bu adımlar, Rumeli’deki hakimiyetini pekiştirmeyi ve Batılı güçlerle barışı sağlayarak Anadolu’daki kardeşleriyle mücadeleye odaklanmayı hedefliyordu.
“Efendimiz,” demiş olabilirdi Çandarlı Ali Paşa, Edirne sarayının serin salonlarından birinde. “Bizans’a verilen tavizler, Venedik’e tanınan kolaylıklar bazılarını hoşnut etmeyebilir. Lakin şu an önceliğimiz Rumeli’deki düzeni korumak, gücümüzü toplamaktır. Anadolu’da kardeşleriniz birbirleriyle mücadele ederken, biz burada sağlam durmalıyız. Vakit lehimize işleyecektir. Önce Edirne’yi, sonra Bursa’yı düşünmeliyiz.”
Süleyman Çelebi, belki de pencereden Tunca nehrinin akışını izleyerek cevap vermişti: “Ali Paşa, babamın mirası paramparça oldu. Kardeşlerim Anadolu’da kılıç çekmişken, benim burada Bizans’la, Venedik’le uğraşacak vaktim yok. Rumeli elimizde kaldıkça, umut vardır. Bırakalım Anadolu’da birbirlerini yesinler. Güçlenen biz olacağız. Tavizler geçicidir, lakin kaybedilen toprakları geri almak için evvela yaşamak gerekir.” Süleyman’ın bu pragmatizmi, ona zaman kazandırsa da, bazı Osmanlı ileri gelenleri ve gazi zümreleri arasında, “gavurlara toprak veren sultan” olarak eleştirilmesine neden olacaktı. Lüks ve eğlenceye düşkünlüğü de zamanla otoritesini sarsacaktı.
Anadolu ise tam bir cadı kazanıydı. Bursa ve civarında İsa Çelebi hakimiyet kurmaya çalışıyordu. Babasının eski payitahtını kontrol etmek, ona sembolik bir üstünlük sağlıyordu. Lakin ne askerî gücü ne de siyasi dehası diğer kardeşleriyle boy ölçüşecek düzeydeydi. Ankara’dan yaralı kurtulan Mehmed Çelebi ise Amasya’ya çekilmişti. Amasya, Canik dağlarının eteklerinde, Yeşilırmak vadisinde stratejik bir konuma sahipti. Etrafı Türkmen beylikleri ve küçük prensliklerle çevriliydi. Mehmed Çelebi, burada sabırla gücünü topladı. Yerel Ahi teşkilatlarının, alimlerin ve halkın desteğini kazandı. Babasının aksine daha temkinli, adil ve sabırlı bir yönetim sergileyerek etrafında sadık bir çevre oluşturdu. Timur tarafından babasının cenazesiyle birlikte serbest bırakılan Musa Çelebi ise önce Karamanoğulları’na sığınmış, ardından abisi Mehmed’in yanına gelmişti. İki kardeş arasında başlangıçta bir ittifak vardı. Bir diğer kardeş, Kasım Çelebi ise küçüklüğü sebebiyle Bizans’ta rehin tutuluyordu ve mücadelede bir faktör değildi. Mustafa Çelebi’nin akıbeti ise meçhuldü; Ankara’da kaybolmuştu, öldüğü sanılıyordu, lakin yıllar sonra ortaya çıkarak taht mücadelesine dahil olacaktı.
İlk büyük kardeş kavgası Anadolu’da, İsa Çelebi ile Mehmed Çelebi arasında patlak verdi. Bursa’yı ele geçirmek isteyen Mehmed Çelebi, İsa Çelebi ile karşı karşıya geldi. İki kardeşin orduları ilk olarak Ulubat yakınlarında savaşa tutuştu. Mehmed Çelebi’nin daha disiplinli ve motive askerleri, İsa Çelebi’nin kuvvetlerini mağlup etti. İsa Çelebi, Bursa’yı terk edip Bizans İmparatoru’na sığındı. Bu, Bizans’ın Fetret Devri’ndeki rolünü de ortaya koyuyordu: Zayıflamış Osmanlı şehzadelerini birbirlerine karşı kullanarak kendi ömrünü uzatmaya çalışmak.
İmparator II. Manuel, İsa Çelebi’yi Rumeli’deki Süleyman Çelebi’ye karşı kullanmak istedi. İsa Çelebi, Bizans desteğiyle Rumeli’ye geçti, lakin Süleyman Çelebi karşısında tutunamadı. Tekrar Anadolu’ya dönen İsa, bu kez Candaroğulları ve diğer beyliklerden destek aradı. Mehmed Çelebi ile yaptığı ikinci savaşı da kaybetti. Son bir umutla Karamanoğulları’na sığınmaya çalışırken, Eskişehir yakınlarında yakalandı ve Mehmed Çelebi’nin emriyle öldürüldü (bazı kaynaklara göre bir hamamda yakalanıp boğduruldu). Tarih yaklaşık 1406’yı gösteriyordu. Kardeşlerden biri, taht mücadelesinde saf dışı kalmıştı. Bu olay, mücadelenin ne kadar acımasız olacağını gösteriyordu. Mehmed Çelebi, Bursa ve çevresinde hakimiyetini sağlamlaştırarak Anadolu’daki en güçlü adaylardan biri haline geliyordu. Lakin karşısında hala Rumeli’nin hakimi Süleyman Çelebi ve yanında duran, hırsları henüz tam olarak ortaya çıkmamış Musa Çelebi vardı.
Bu sırada Anadolu beylikleri de boş durmuyordu. Karamanoğulları, Osmanlıların zayıflamasından en çok faydalanan beylikti. Konya merkezli bu güçlü beylik, Osmanlı topraklarına saldırılar düzenliyor, eski topraklarını geri almaya çalışıyordu. Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Menteşeoğulları, Candaroğulları da kendi bağımsızlıklarını pekiştirme ve sınırlarını genişletme çabasındaydı. Anadolu’daki siyasi harita, adeta bir yapboz tahtasına dönmüştü. Şehzadeler, bir yandan birbirleriyle savaşırken, diğer yandan bu beyliklerle mücadele etmek veya ittifaklar kurmak zorundaydılar. Örneğin Mehmed Çelebi, başlangıçta Dulkadiroğulları gibi beyliklerle iyi ilişkiler kurarak gücünü artırdı.
Ekonomik hayat durma noktasına gelmişti. Ticaret yolları güvensizleşmiş, tarımsal üretim düşmüş, şehirler yağmalanmış, köyler boşalmıştı. Timur’un ordusunun geçtiği yerlerde taş üstünde taş kalmamıştı. Bursa gibi önemli bir ticaret ve üretim merkezi büyük zarar görmüştü. Halk perişandı. Yıllarca süren savaşlar, kıtlık ve salgın hastalıklar Anadolu insanını bezdirmişti. İnsanlar kimin sultan olacağından çok, karınlarını nasıl doyuracaklarını, canlarını nasıl koruyacaklarını düşünüyordu. Güvenlik kalmamış, eşkıyalık yaygınlaşmıştı. Sosyal düzen altüst olmuştu. Bir zamanlar Yıldırım Bayezid’in tek yumruk altında birleştirdiği Anadolu, şimdi kardeş kavgaları ve beylik mücadeleleriyle kan ağlıyordu.
Rumeli’deki durum, Anadolu’ya kıyasla daha istikrarlı görünse de, Süleyman Çelebi’nin Bizans’a ve diğer Hristiyan güçlere verdiği tavizler, gazi uç beylerini ve dindar kesimleri rahatsız ediyordu. Onlar için Osmanlı Devleti’nin varlık sebebi gazaydı, kafirlerle mücadeleydi. Süleyman’ın barışçıl politikaları, bir zafiyet olarak görülüyordu. Bu hoşnutsuzluk, Musa Çelebi’nin ileride Rumeli’ye geçişinde önemli bir rol oynayacaktı.
Mehmed Çelebi, İsa Çelebi’yi ortadan kaldırdıktan sonra Anadolu’da önemli bir güç haline gelmişti. Lakin asıl rakibi Edirne’de hüküm süren Süleyman Çelebi idi. İki kardeş arasındaki mücadele kaçınılmaz görünüyordu. Musa Çelebi ise hala Mehmed Çelebi’nin yanında, sabırla kendi zamanını bekliyordu. Belki de esaret günlerinin acısı, babasının ölümünün travması ve iktidar hırsı içinde fırtınalar kopuyordu. Fetret Devri’nin ikinci perdesi kapanırken, sahne yeni ve daha kanlı mücadelelere hazırlanıyordu. Kırık kılıçlar henüz kınına girmemiş, kayıp sultanın tahtı hala boştu ve kardeş kanı, Anadolu topraklarını sulamaya devam edecekti. Yıldırım’ın mirası, oğulları arasında paylaşılamayan kanlı bir gömleğe dönüşmüştü.
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 3: Edirne’nin Hırçın Sultanı
Anadolu’da kılıçlar bir anlığına kınına girmiş gibiydi. Mehmed Çelebi, kardeşi İsa’yı bertaraf ettikten sonra Bursa ve çevresine hakim olmuş, Amasya’daki kökleriyle birlikte Batı Anadolu’da hatırı sayılır bir güç odağı haline gelmişti. O, sabrın ve diplomasinin timsaliydi adeta. Yıkılmış köprüleri onarıyor, dağılmış idareyi toplamaya çalışıyor, Ahi birliklerinin, alimlerin gönlünü kazanıyordu. Timur’un yıktığı yerlerde yeni bir düzenin tohumlarını ekiyordu usulca. Lakin Anadolu’daki sükunet aldatıcıydı; zira Rumeli’de, Edirne’de hüküm süren Süleyman Çelebi, imparatorluğun Avrupa yakasının tartışmasız efendisiydi. Devletin Hazine-i Hümayun’u, tecrübeli vezirleri, Rumeli’nin güçlü ordusu onun elindeydi. İki kardeş, aralarına giren Marmara Denizi gibi, şimdilik birbirlerinden uzakta, kendi güçlerini pekiştirmekle meşguldü. Fakat ikisinin de gözü, babalarının yekpare bıraktığı o muazzam mirastaydı.
Bu ikili dengeyi bozacak olan fırtına, Mehmed Çelebi’nin yanında sessizce bekleyen üçüncü kardeşten, Musa Çelebi’den kopacaktı. Musa, diğer kardeşlerinden farklı bir hamurdan yoğrulmuştu. O, Ankara felaketinin en acı tanığıydı. Babası Yıldırım Bayezid ile birlikte Timur’un esaretini yaşamış, Sultan’ın o kahredici çöküşünü, Akşehir’deki ölümünü görmüştü. Esaretin soğuk zincirleri, babasının uğradığı aşağılanmalar, ruhunda kapanmaz yaralar açmıştı. Timur tarafından serbest bırakılıp babasının naaşıyla Bursa’ya gönderildiğinde, içinde yanan ateş intikam ve iktidar hırsıyla harmanlanmıştı. Mehmed’in yanında bir süre kalmış, İsa’ya karşı verilen mücadelede yer almıştı; lakin ağabeyinin gölgesinde kalmak, onun ateşli mizacına uymuyordu. Mehmed’in temkinli, uzlaşmacı siyaseti, Musa’nın gözünde zayıflıktı. O, kılıcın çözemeyeceği sorun olmadığına inanıyor, babasının mirasını gasp ettiğine inandığı Süleyman’dan ve onunla işbirliği yapanlardan hesap sormak istiyordu.
Musa’nın ruh halini besleyen bir damar daha vardı: Rumeli’deki gaziler ve uç beyleri. Süleyman Çelebi’nin Bizans’a toprak vermesi, Venedik ve Ceneviz’e ticari imtiyazlar tanıması, İstanbul kuşatmasını kaldırması, gaza ruhuyla yaşayan akıncıları, sınır boylarındaki beyleri kızdırmıştı. Onlar için Süleyman, babasının fetihçi ruhundan uzaklaşmış, “kafirlere” yaranmaya çalışan, Edirne sarayında zevkusefa içinde yaşayan bir hükümdardı. Süleyman’ın içkiye düşkünlüğü, eğlence meclislerine verdiği önem de bu eleştirileri körüklüyordu. Musa Çelebi, tam da onların aradığı lider profiline uyuyordu: Babasının intikamını almak isteyen, gaza ruhunu yeniden canlandıracağına söz veren, tavizsiz, sert bir savaşçı.
Mehmed Çelebi, belki de başlangıçta Musa’nın Rumeli’ye geçme arzusunu destekledi. Süleyman’ı yıpratmak, iki kardeşin birbirini kırmasını bekleyip sonrasında duruma hakim olmak, onun sabırlı stratejisine uygun olabilirdi. Musa, Eflak Voyvodası Mircea cel Bătrân (Yaşlı Mircea) ile temasa geçti. Mircea, Yıldırım Bayezid’e yenilmiş, Osmanlılara vergi ödemek zorunda kalmıştı; şimdi ise Osmanlı iç savaşından faydalanarak hem bağımsızlığını pekiştirmek hem de bölgedeki etkinliğini artırmak istiyordu. Musa’ya askeri destek vaat etti. Karamanoğlu Mehmed Bey gibi Anadolu beyliklerinden de dolaylı destek görmüş olması muhtemeldi; zira onların da işine gelen, Osmanlı şehzadelerinin birbirleriyle meşgul olmasıydı.
1409 yılına gelindiğinde, Musa Çelebi, yanında az sayıda adamıyla birlikte Karadeniz üzerinden Eflak’a geçti. Mircea’nın verdiği destek kuvvetleri ve Rumeli’deki hoşnutsuzların kendisine katılmasıyla kısa sürede önemli bir güç topladı. Sloganı basitti: Gaza ve adalet. Süleyman’ın tavizkar politikalarına son vermek, Bizans’ı yeniden baskı altına almak, uç beylerine eski imtiyazlarını iade etmek. Musa’nın gelişi, Rumeli’deki dengeleri altüst etti. Süleyman Çelebi, başlangıçta kardeşinin tehdidini küçümsedi. Edirne’deki rahat hayatı, etrafındaki dalkavukların telkinleri onu gaflete düşürmüş olabilirdi.
“Bir avuç çapulcuyla Rumeli’yi mi alacakmış?” diye güldüğü söylenir Süleyman’ın, Musa’nın Eflak’tan ilerlediği haberi geldiğinde. “Yanında Mircea’nın gönderdiği birkaç bin Ulah, birkaç yüz de kaçkın akıncı varmış. Ordumuz Edirne’den bir çıksın, toz olup giderler!”
Lakin Musa’nın ilerleyişi durdurulamadı. Gazi Evrenos Bey gibi yaşlı ve tecrübeli uç beyleri başlangıçta Süleyman’a sadık kalsalar da, akıncılar ve yerel komutanlar arasında Musa’ya katılım hızla artıyordu. Musa, Bizans’a ait limanları vurdu, Süleyman’a bağlı kasabaları ele geçirdi. Süleyman, nihayet tehlikenin farkına varıp ordusuyla Musa’nın üzerine yürüdü. İki kardeşin orduları ilk olarak 1410 yılında Yanbolu (Yambol) civarında karşılaştı. Musa’nın ordusu sayıca azdı, lakin savaşma azmi yüksekti. Süleyman’ın ordusunda ise bir isteksizlik seziliyordu. Savaşın sonucunu belirleyen, yine bir ihanet oldu. Süleyman’ın en güvendiği komutanlardan bazılarının savaş sırasında Musa tarafına geçmesiyle Süleyman’ın ordusu bozuldu. Süleyman, canını zor kurtararak Edirne’ye çekildi.
Bu yenilgi, Süleyman’ın otoritesini yerle bir etti. Edirne’de bile kendisine güvenemez hale gelmişti. Musa, hızla Edirne üzerine yürüdü. Süleyman, ikinci bir savaş için ordusunu toplamaya çalıştı. Bizans İmparatoru II. Manuel’den yardım istedi. Manuel, Musa’nın Bizans karşıtı tutumundan çekindiği için Süleyman’a destek vermeye hazırdı. Süleyman, yeni bir orduyla Musa’yı karşılamak üzere harekete geçti. İki ordu, Edirne yakınlarında, Kosmidion (Eyüp) civarında tekrar karşılaştı. Süleyman’ın ordusu daha büyüktü ve Bizans’tan gelen destek birlikleri de vardı. Bu kez Süleyman galip geldi. Musa Çelebi yenilerek güneye, Bulgaristan içlerine çekilmek zorunda kaldı.
Süleyman Çelebi, zaferin sarhoşluğuyla Edirne’ye döndü. Lakin bu zafer, onun sonunu hazırlayan bir rehavete yol açtı. Musa’yı takip edip işini bitirmek yerine, yeniden eğlenceye ve zevke daldı. Komutanlarını ödüllendirmek yerine, onlara karşı güvensiz ve haşin davrandı. Özellikle zaferde payı olan bazı komutanlara hakaret etmesi, onları küçük düşürmesi, bardağı taşıran son damla oldu. Ordusundaki hoşnutsuzluk yeniden zirveye çıktı.
“Gördünüz mü paşalar?” diye homurdanıyordu belki de Süleyman’a sadık kalmış eski bir komutan, diğerleriyle dertleşirken. “Canımızı dişimize taktık, Musa’yı yendik. Sultanımızın bize reva gördüğü muameleye bakın! Bizi aşağılıyor, zaferimizi küçümsüyor. Eğlence sofrasından kalkıp devlet işlerine bakmıyor. Musa yenildi, lakin onun davası haklı galiba demeye başladım.”
Musa Çelebi ise yenilgisine rağmen pes etmemişti. Bulgaristan dağlarında yeniden güç topluyor, Süleyman’ın hatalarını kolluyordu. Nitekim beklediği fırsat çok geçmeden geldi. Süleyman’ın ordusundaki çözülme haberleri Musa’ya ulaştığında, hızla harekete geçti. 1411 yılının kış aylarında, ani bir baskınla Edirne üzerine yürüdü. Süleyman, bu kez hazırlıksız yakalanmıştı. Ordusunun büyük bölümü dağılmış, komutanları kendisine sırt çevirmişti. Edirne halkı da Musa’yı destekliyordu.
Süleyman Çelebi, durumun umutsuzluğunu anladı. Yanına çok az sayıda sadık adamını alarak, gece karanlığında Edirne’den kaçmaya çalıştı. Amacı, Bizans’a sığınmaktı. Lakin soğuk bir Şubat gecesiydi. Yolda, Döğenciler köyü yakınlarında Musa’nın gönderdiği takipçiler tarafından yakalandı. Yakalandığında hala sarhoş olduğu, kendisini yakalayanlara yalvardığı, altınlar vaat ettiği rivayet edilir. Lakin Musa’nın emri kesindi. Süleyman Çelebi, orada, 17 Şubat 1411’de öldürüldü. Babasının ölümünden dokuz yıl sonra, Fetret Devri’nin en parlak başlangıcını yapan şehzade, kardeş kavgasının bir başka kurbanı olmuştu. Onun ölümüyle birlikte Musa Çelebi, Rumeli’nin tek hakimi olarak Edirne tahtına oturdu.
Musa Çelebi’nin Edirne’deki saltanatı, kısa sürecek, lakin fırtınalı olacaktı. O, Süleyman’ın bıraktığı yerden devam etmedi; tam tersine, radikal bir kopuşu temsil ediyordu. Kendisini destekleyen uç beylerine ve akıncılara geniş yetkiler verdi, onlara tımarlar dağıttı. Süleyman döneminde ihmal edildiğini düşünen gazi zümrelerini ödüllendirdi. Babasının intikamını alma arzusuyla hareket ediyor, Süleyman’a yakın durmuş devlet adamlarını, komutanları cezalandırıyordu. Çandarlı ailesi gibi köklü vezir aileleri onun gazabından kurtulmak için Anadolu’ya, Mehmed Çelebi’nin yanına kaçtılar.
Musa’nın yönetim anlayışı, merkezi otoriteden çok, uç beylerinin gücüne dayanıyordu. Adaleti sertti, kararları kesindi. Kendisine karşı en küçük bir muhalefete tahammülü yoktu. Ulema sınıfıyla arası açıldı; onların mallarına el koymaya kalkışması, büyük tepki çekti. En önemlisi, Bizans’a karşı derhal saldırgan bir politika izlemeye başladı. Süleyman’ın Bizans ile yaptığı anlaşmaları tanımadı, Selanik’i kuşattı, İstanbul surları önüne ordusunu yığdı. 1411 yılında İstanbul’u kuşattı. Lakin bu kuşatma, Yıldırım Bayezid’in kuşatmaları kadar etkili olamadı. Hem Musa’nın donanması yetersizdi hem de Bizans İmparatoru Manuel, diplomatik manevralarla zaman kazanıyordu.
“Bu Topal Timur’un oğluna bakın hele!” diye öfkelenmiş olabilirdi Musa Çelebi, kuşatma sırasında Bizans surlarına bakarken. “Babamın esaretine sebep olanların dostu Süleyman’ı devirdik, şimdi sıra Konstantin’in şehrinde! Bu duvarlar yıkılacak, Ayasofya’da ezan okunacak! Bana direnen herkes, babamın intikamını tadacak!”
Lakin Musa’nın bu sert ve tavizsiz tutumu, kısa sürede kendi müttefiklerini bile ondan uzaklaştırdı. Uç beyleri, başlangıçta Musa’nın gaza politikasından memnundu; lakin onun merkezi otoriteyi hiçe sayan, keyfi yönetimi, tımarlara ve ganimetlere el koyması hoşnutsuzluk yarattı. Ulema ve şehirli esnaf, onun adaletsiz uygulamalarından ve ekonomik istikrarsızlıktan şikayetçiydi. Sırp Despotu Stefan Lazarević gibi eski müttefikler bile Musa’dan yüz çevirip Mehmed Çelebi ile temas kurmaya başladılar. Bizans İmparatoru Manuel, Musa’nın tehdidinden kurtulmak için elinden geleni yapıyordu. Önce rehin tuttuğu Şehzade Kasım Çelebi’yi (bazı kaynaklarda Orhan Çelebi olarak geçer) serbest bırakarak Musa’ya karşı bir rakip çıkarmayı denedi, lakin başarılı olamadı. Son çaresi, Anadolu’da gücünü pekiştiren Mehmed Çelebi’yi Rumeli’ye davet etmekti.
Mehmed Çelebi, Anadolu’da sabırla olayları izlemişti. Süleyman ile Musa’nın mücadelesine doğrudan karışmamış, gücünü toplamış, idari ve askeri yapıyı onarmıştı. Musa’nın Rumeli’deki sert yönetimi, ona aradığı fırsatı sunuyordu. Rumeli’den kaçan tecrübeli devlet adamları, komutanlar ona sığınıyor, Musa’nın zulmünden yakınıyorlardı. Bizans İmparatoru Manuel, Mehmed’e ittifak teklif etti ve onu gemileriyle Rumeli’ye geçirme sözü verdi. Sırp Despotu Stefan Lazarević de Mehmed’i destekleyeceğini bildirdi.
Artık sahne, son perde için hazırdı. Yıldırım Bayezid’in hayatta kalan iki oğlu, Mehmed ve Musa, imparatorluğun tek sahibi olmak için karşı karşıya gelecekti. Musa, Rumeli’de sertliğiyle yarattığı korku ve kazandığı bazı askeri başarılara güveniyordu. Mehmed ise Anadolu’da sabırla inşa ettiği düzenin, kazandığı sadakatin, Bizans ve Sırp desteğinin gücüne inanıyordu. Fetret Devri’nin sonu yaklaşıyordu, lakin son savaş, kardeş kavgasının en kanlısı olmaya adaydı. Edirne’nin hırçın sultanı Musa, Anadolu’nun sabırlı beyi Mehmed’e karşı son kozunu oynayacaktı. Kırık kılıçların şakırtısı, bir kez daha Balkan topraklarında yankılanacaktı.
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 4: Çamurluova’da Batan Güneş
Anadolu’da Mehmed Çelebi, sabrın ipliğiyle ilmek ilmek dokuduğu gücün üzerine oturmuş, Rumeli’den gelen feryatları dinliyordu. Kardeşi Musa’nın Edirne’deki saltanatı, bir yangın gibi başlamış, şimdi kendi alevleri içinde küllenmeye yüz tutmuştu. Musa’nın gaza naralarıyla coşan uç beyleri, onun keyfi idaresinden, adalet yerine geçen öfkesinden yaka silker olmuştu. Ulemanın ahı, esnafın şikayeti, yağmalanan köylünün çığlığı Yeşilırmak kıyısındaki Amasya sarayına kadar ulaşıyordu. Bizans İmparatoru II. Manuel Palaiologos, Musa’nın İstanbul surları önündeki tehdidinden kurtulmak için çırpınıyor, Sırp Despotu Stefan Lazarević, Musa’nın artan gücünden ve öngörülemezliğinden rahatsızlık duyuyordu. Rumeli’den kaçıp Mehmed’e sığınan Çandarlı vezirleri, Paşayiğitoğulları gibi köklü aileler, kurtuluşu Anadolu’nun sabırlı beyinde görüyorlardı. Bütün gözler, Mehmed Çelebi’ye çevrilmişti.
Mehmed, beklediği anın geldiğini biliyordu. Babasının mirasını birleştirmek, Timur’un açtığı yaraları sarmak, devlete yeniden nizam vermek onun omuzlarındaydı. Lakin karşısındaki Musa, küçümsenecek bir rakip değildi. Esaretin çeliğiyle sertleşmiş, yenilgi nedir bilmez bir savaşçıydı. Rumeli’nin altını üstüne getirmiş, kardeşi Süleyman’ı alt etmişti. Ordusunda hala ona ölümüne bağlı akıncılar, gaza sevdalısı yiğitler vardı. Mehmed için Rumeli’ye geçmek, ateşten bir gömlek giymek demekti. Lakin başka yol kalmamıştı. İmparator Manuel’in gemi teklifi, kaderin sunduğu bir köprüydü adeta.
“İmparator Manuel, Marmara’nın dalgalarını bize yol eyleyecek gemileri vaat ediyor,” diye konuşmuş olabilirdi Mehmed, Bursa’daki divanında, etrafındaki güvendiği beyler ve vezirlerle. Yanında, Rumeli’den kaçıp gelen Çandarlı İbrahim Paşa gibi tecrübeli devlet adamları vardı. “Sırp Despotu Stefan, ordusuyla bize katılacak. Rumeli’nin Evrenos Bey gibi yaşlı kurtları gönülsüz olsa da, oğulları ve nice beyler bizden yana. Musa’nın kılıcı keskin, lakin adaleti kör. Zulümle abad olunmaz. Vakit tamamdır. Babamız Yıldırım Han’ın ruhu şad olacaksa, devletimiz yeniden tek sancak altında toplanacaksa, Marmara’yı geçmek farz oldu.”
Çandarlı İbrahim Paşa, belki de o bilge tavrıyla eklemişti: “Sultanım, Bizans’ın yardımı önemlidir, lakin ihtiyatı elden bırakmamalı. İmparatorun niyeti, Osmanlı’yı zayıflatmaktır. Bugün Musa’ya karşı yanımızda durur, yarın bize karşı başka bir fitne çıkarabilir. Rumeli’ye ayak bastığımızda, kendi gücümüze, Anadolu’dan getirdiğimiz askerimize, orada bize katılacak sadık kullarınıza güvenmeliyiz. Musa’nın askerleri içinde de hoşnutsuzlar çoktur. Adalet vaadi, af ilanı, onların safımıza geçmesini sağlayabilir.”
1412 sonbaharında, Mehmed Çelebi, ordusuyla birlikte Bursa’dan yola çıktı. Bizans gemileri, onu ve askerlerini Marmara’nın karşı kıyısına, Rumeli topraklarına taşıdı. Mehmed’in Rumeli’ye ayak basması, Musa için açık bir meydan okumaydı. Edirne’de öfkesi kabaran Musa, Mehmed’i “kafir yardakçısı” olmakla suçladı, gazileri kendi sancağı altında toplanmaya çağırdı. İki kardeş arasındaki son perde açılıyordu.
Mehmed’in Rumeli’deki ilk girişimleri zorlu oldu. Musa, tecrübeli bir komutandı ve Rumeli arazisini avucunun içi gibi biliyordu. İlk çarpışmalarda Mehmed’in kuvvetleri bazı yenilgiler aldı. Musa, İnceğiz yakınlarında Mehmed’i bozguna uğrattı. Mehmed, yaralı halde İstanbul’a sığınmak zorunda kaldı. Bu durum, Musa’nın özgüvenini artırdı, Mehmed’in ise moralini bozabilirdi. Lakin Mehmed, babasından farklı olarak, yenilgilerden ders çıkaran, sebatkar bir yapıya sahipti. İmparator Manuel’in misafirperverliği altında yaralarını sardı, ordusunu yeniden topladı, stratejisini gözden geçirdi. Musa’nın zafer sarhoşluğuyla yaptığı hataları kollamaya başladı.
Musa, zaferinin ardından İstanbul’u yeniden kuşattı. Lakin kuşatma yine sonuçsuz kaldı. Ordusundaki disiplinsizlik, erzak sıkıntısı ve Mehmed’in Anadolu’dan yeni kuvvetlerle döneceği haberi, Musa’yı zor durumda bırakıyordu. Uç beyleri arasındaki huzursuzluk artıyor, Musa’nın sert tedbirleri ters tepiyordu. Evrenos Bey gibi saygın isimlerin Mehmed tarafına meyletmesi, Musa’nın dayandığı temelleri sarsıyordu.
Mehmed Çelebi, 1413 baharında, daha güçlü bir orduyla yeniden Rumeli’ye geçti. Yanında Sırp Despotu Stefan Lazarević’in ağır zırhlı süvarileri, Dulkadiroğulları’ndan gelen yardımcı kuvvetler ve Anadolu’nun sadık askerleri vardı. Bizans İmparatoru yine lojistik destek sağlıyordu. Mehmed, bu kez daha temkinliydi. Doğrudan Edirne üzerine yürümek yerine, Musa’nın gücünü yıpratmayı, onu destekleyen beyleri kendi yanına çekmeyi hedefledi. Af ilanları çıkardı, Musa’nın gazabından kaçanlara kucak açtı. Musa’nın ordusundaki çözülme hızlandı.
Musa, Mehmed’in ilerleyişini durdurmak için ordusuyla harekete geçti. İki ordu, Temmuz 1413’te, Sofya yakınlarındaki Vitosha Dağı eteklerinde, Çamurluova (veya Çamurludere) denilen mevkide karşı karşıya geldi. Burası, adından da anlaşılacağı gibi, yağışlı mevsimlerde bataklığa dönüşen, zorlu bir araziydi. Savaş günü hava nasıldı, tarihçiler farklı anlatır; kimine göre yağmurlu ve çamurlu, kimine göre sıcak bir Temmuz günüydü. Lakin zeminin askerlerin hareketini zorlaştırdığı muhakkaktı.
İki kardeşin ordusu, son bir hesaplaşma için saf tuttu. Musa’nın ordusunda, hala ona sadık kalan akıncılar, Rumeli sipahileri ve azaplar vardı. Lakin sayıları Mehmed’in ordusuna göre azalmıştı. Moralleri bozuktu, komutanları arasında güvensizlik hakimdi. Mehmed’in ordusu ise daha çeşitliydi: Anadolu’dan gelen tımarlı sipahiler, yaya askerler, Sırp şövalyeleri, Dulkadirli süvarileri ve Rumeli’den ona katılan beylerin birlikleri. Mehmed’in yanında Çandarlı İbrahim Paşa gibi tecrübeli kurmaylar, Bayezid Paşa gibi yiğit komutanlar vardı.
Savaş başlamadan önce Mehmed’in, ordusuna şöyle seslendiği rivayet edilir: “Ey gaziler, yoldaşlar! On bir yıldır süren bu fitneye son verme vakti gelmiştir. Babamızın mirası, kardeş kanıyla sulandı. Artık yeter! Karşımızdaki Musa kardeşimizdir, lakin devletin bekası, milletin huzuru için bu savaş kaçınılmazdır. Adalet bizden yanadır. Allah’ın izniyle galip geleceğiz. Düşmana aman vermeyin, lakin zulmetmeyin. Teslim olana kılıç çekmeyin.”
Musa ise belki de son bir gayretle askerlerini coşturmaya çalışıyordu: “Yiğitlerim! Karşınızdakiler, kafirle işbirliği yapan, babamızın gazasını unutan korkaklardır! Rumeli’yi Bizans’a peşkeş çeken Süleyman’ın yolundan gidenlerdir! Biz ki Yıldırım Han’ın intikamını almak için yola çıktık! Bu topraklar bizimdir! Kılıcınız keskin, bileğiniz kuvvetli olsun! Ya zafer ya şehadet!”
Savaş, Musa’nın ordusunun şiddetli bir saldırısıyla başladı. Akıncılar, her zamanki hücum taktikleriyle Mehmed’in kanatlarına yüklendiler. Lakin Mehmed’in ordusu hazırlıklıydı. Sırp Despotu Stefan Lazarević’in ağır zırhlı süvarileri, Musa’nın hafif süvarilerinin saldırısını püskürttü. Merkezde ise Mehmed’in Anadolu askerleri ve Yeniçeri Ocağı’nın ilk nüvelerini oluşturan yaya birlikleri (ki Yeniçeriler bu dönemde henüz tam olarak kurumsallaşmamıştı) Musa’nın askerlerine karşı direniyordu.
Savaşın dönüm noktası, Musa’nın ordusundaki önemli komutanlardan Paşa Yiğit Bey’in (veya bazı kaynaklara göre Mihaloğlu Mehmed Bey’in) birlikleriyle birlikte Mehmed tarafına geçmesi oldu. Bu ihanet, Musa’nın ordusunda büyük bir panik yarattı. Zaten sarsılmış olan moraller tamamen çöktü. Musa’nın askerleri dağılmaya başladı. Musa Çelebi, etrafındaki az sayıda adamıyla birlikte savaş meydanında kaldı, kahramanca dövüştü. Lakin çember daralıyordu. Yenilginin kaçınılmaz olduğunu anladığında, savaş alanından kaçmaya çalıştı.
Kaçışı uzun sürmedi. Mehmed’in askerleri tarafından takip edildi. Ciğerciler Köyü (bazı kaynaklarda Samokov yakınları) civarında yakalandı. Yakalandığında yaralı olduğu söylenir. Mehmed’in huzuruna getirildiğinde, kardeşine karşı mağrur ve dik durduğu, af dilemediği anlatılır. Mehmed Çelebi’nin, kardeşinin bu son anlarında ne hissettiği, ne söylediği tarihin sisleri ardındadır. Belki bir anlık üzüntü, belki de devletin selameti için yapılması gerekenin bilinciyle dolu bir kararlılık vardı yüzünde. Kardeş katli, Osmanlı tarihinde bir gelenek haline gelecek acı bir zorunluluktu; taht kavgalarının devleti bir daha Fetret Devri gibi bir felakete sürüklemesini önlemek içindi. Musa Çelebi, orada, yakalandığı yerde, 5 Temmuz 1413’te, Osmanlı hanedan üyelerine uygulanan usulle, yay kirişiyle boğularak idam edildi. Yıldırım Bayezid’in esaret acısını en yakından yaşayan, hırçın ve tavizsiz oğlu, kardeş kavgasının son kurbanı olmuştu.
Musa’nın ölümüyle, on bir yıl süren Fetret Devri fiilen sona erdi. Mehmed Çelebi, artık Osmanlı Devleti’nin tek ve tartışmasız hükümdarıydı. Çamurluova’da batan güneş, Musa’nın saltanatının sonu olurken, Mehmed’in hükümdarlığında yeni bir şafağın müjdecisiydi. Mehmed, zaferinin ardından Edirne’ye girdi. Yıllardır süren iç savaşın bitmesi, şehirde büyük bir sevinçle karşılandı. Halk, istikrar ve huzur istiyordu. Mehmed, tam da bunu vaat ediyordu.
Sultan I. Mehmed (Çelebi Mehmed), Edirne tahtına oturduğunda, onu bekleyen devasa bir görev vardı: Timur’un yıktığı, kardeş kavgalarının paramparça ettiği devleti yeniden inşa etmek. Musa’nın aksine, affedici ve birleştirici bir politika izledi. Kendisine karşı savaşmış olan beylerin pek çoğunu affetti, onlara yeniden görevler verdi. Musa döneminde haksızlığa uğrayanların haklarını iade etmeye çalıştı. Ulema ve Ahi teşkilatlarıyla iyi ilişkiler kurdu. Devletin idari yapısını yeniden düzenledi, merkezi otoriteyi güçlendirdi. Orduyu disiplin altına aldı. Ekonomiyi canlandırmak için adımlar attı.
Onun dönemi, fetihlerden çok, imar ve ıslahat dönemi olacaktı. Bu yüzden ona “Devletin İkinci Kurucusu” unvanı layık görülecekti. Ankara Savaşı’nda aldığı yara, belki de vücudunda değil, devletin ruhunda açılan yara, onun politikalarına yön vermişti. O, babası gibi yıldırım hızıyla fetihler peşinde koşmak yerine, temkinli adımlarla devletin temellerini sağlamlaştırmayı seçti. Anadolu beylikleriyle mücadele etti, Karamanoğulları’nı yendi, Candaroğulları’nı itaate zorladı. Venedik ile ilk deniz savaşını yaptı (Çalı Bey Savaşı, 1416), yenilgiye uğradı lakin deniz gücünün önemini kavradı. Rumeli’de düzeni sağladı, Eflak üzerindeki hakimiyeti pekiştirdi.
Mehmed Çelebi, babasının mirasını toplamış, lakin o mirası korumanın fethetmekten daha zor olduğunu anlamıştı. Fetret Devri, Osmanlı Devleti için büyük bir travma olmuş, lakin aynı zamanda bir ders niteliği taşımıştı. Devletin ne kadar kırılgan olabileceğini, merkezi otoritenin ve iç barışın ne kadar hayati olduğunu göstermişti. Mehmed’in sabrı, azmi ve birleştirici politikaları, bu badireden çıkılmasını sağladı. Kırık kılıçlar tamir ediliyor, kayıp sultanın tahtı nihayet gerçek sahibini buluyordu. Lakin Fetret Devri’nin gölgeleri, bir hayalet gibi Osmanlı tarihinin üzerinde dolaşmaya devam edecekti. Düzmece Mustafa olayları, bu gölgelerin en belirgin tezahürü olacaktı. Devlet yeniden ayağa kalkıyordu, fakat yaraları henüz tam olarak kabuk bağlamamıştı.
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 5: Küllerinden Doğan Anka ve Hayalet Şehzade
Çamurluova’da dökülen kardeş kanı, on bir yıllık bir kabusun son perdesini kapatmıştı. Musa Çelebi’nin cansız bedeni, Fetret Devri’nin soğuk ve acımasız yüzünü bir kez daha gözler önüne sererken, zafer kazanan Mehmed Çelebi, Edirne’ye bir kurtarıcı gibi giriyordu. Lakin zafer sarhoşluğuna kapılacak vakit yoktu. Onu bekleyen, Timur’un kasırgasının yerle bir ettiği, kardeş kavgalarının lime lime ettiği, temelleri sarsılmış bir devletti. Anadolu birliği dağılmış, beylikler yeniden palazlanmış, Rumeli’de otorite zayıflamış, Hazine-i Hümayun tamtakırdı. Ticaret yolları tekinsizleşmiş, tarlalar ekilmez olmuş, şehirler yağmalanmış, köyler ıssızlığa terk edilmişti. Halk yorgun, bezgin, umutsuzdu. Ankara’da kaybedilen itibar, Niğbolu’nun şanlı günlerini bir rüya gibi uzaklaştırmıştı. Mehmed’in omuzlarındaki yük, babası Yıldırım Bayezid’in fethettiği topraklardan çok daha ağırdı: Yıkılmış bir devleti yeniden ayağa kaldırmak, küllerinden bir Anka kuşu gibi yeniden doğmasını sağlamak.
Sultan I. Mehmed, tahta oturduğunda, babasının yıldırım süratine yahut kardeşi Musa’nın ateşli hiddetine sahip değildi. Onun silahı sabır, kalkanı adalet, miğferi ise diplomasiydi. Ankara felaketinden aldığı ders, devletin bekasının kılıç kadar akıl, fetih kadar nizam gerektirdiğini öğretmişti ona. İlk işi, yaraları sarmak, gönülleri kazanmak oldu. Musa’ya katılmış, kendisine karşı savaşmış pek çok beyi, komutanı affetti. Onları dışlamak yerine, devletin hizmetine yeniden kazandırdı. Köklü vezir ailesi Çandarlılar, onun döneminde yeniden güç kazandı. Çandarlı İbrahim Paşa, veziriazam olarak, devletin idari çarklarını yeniden işlemeye koydu. Merkezi otoriteyi güçlendirmek için adımlar atıldı, vilayetlere güvenilir valiler atandı, kanun ve nizam yeniden tesis edilmeye çalışıldı. Dağılmış tımarlı sipahi sistemi gözden geçirildi, Kapıkulu ordusunun temelleri sağlamlaştırıldı.
Ekonomik canlanma için çaba gösterildi. Timur’un yağmaladığı Bursa, yeniden imar edilmeye başlandı. Mehmed Çelebi’nin yaptırdığı Yeşil Cami, Yeşil Türbe ve külliyesi, şehrin yaralarını saran yeşil birer mücevher gibi yükseldi. Bu yapılar, devletin yeniden kazandığı gücün, sanat ve mimariye verdiği önemin sembolleriydi. Ticaret yollarının güvenliği sağlanmaya çalışıldı, yeni akçeler bastırıldı. Tarımsal üretimi teşvik etmek için köylüye kolaylıklar sağlandı. Sosyal yaraları sarmak adına, alimlere, şairlere, sanatkarlara kapılar açıldı. Tekkeler, zaviyeler desteklendi. Mehmed, dindar bir hükümdardı, lakin fanatik değildi. Farklı inançlara karşı müsamahalı davrandı, devletin birliğini korumayı öncelik bildi.
Lakin barış ve imar çabaları, kılıcın tamamen kınına girdiği anlamına gelmiyordu. Anadolu’da hala Osmanlı otoritesini tanımayan, Timur’un canlandırdığı beylikler vardı. Karamanoğulları, Konya ovasında kendilerini Selçuklu’nun mirasçısı görüyor, Osmanlı’nın en dişli rakibi olmayı sürdürüyordu. Mehmed, Karamanoğlu Mehmed Bey üzerine yürüdü, onu Konya kuşatması sırasında esir aldı. Lakin Karamanoğlu’nun yeminlerine kanarak onu serbest bırakması, ileride başına dert açacaktı. Candaroğulları da Kastamonu ve Sinop civarında bağımsızlıklarını koruma çabasındaydı. Mehmed, Candaroğlu İsfendiyar Bey’i de itaate zorladı, topraklarının bir kısmını aldı. İzmir ve çevresinde Cüneyd Bey gibi yerel güç odakları, merkezi otoriteye direnmeye devam ediyordu. Mehmed, Cüneyd Bey’i de yola getirdi, onu Niğbolu sancakbeyliği ile Rumeli’ye göndererek etkisizleştirmeye çalıştı.
Denizlerde ise yeni bir tehdit belirmişti: Venedik Cumhuriyeti. Ege adalarında ve Akdeniz ticaretinde söz sahibi olan Venedik, Osmanlıların güçlenmesinden rahatsızdı. İki güç arasındaki ilk büyük deniz muharebesi, 1416’da Gelibolu açıklarında yaşandı. Çalı Bey komutasındaki Osmanlı donanması, Venedik donanması karşısında ağır bir yenilgi aldı. Çalı Bey savaşta öldü. Bu yenilgi, Osmanlıların denizlerde kat etmesi gereken yolu gösteriyordu. Lakin Mehmed, bu yenilgiden ders çıkararak donanmayı güçlendirme çalışmalarına hız verdi. Rumeli’de ise Eflak üzerindeki Osmanlı hakimiyetini pekiştirdi, Sırplarla dostane ilişkileri sürdürdü. Onun dış politikası, macera yerine güvenliği, çatışma yerine dengeyi arıyordu.
Tam devlet nefes almaya, yaralar kabuk bağlamaya başlamışken, Ankara Savaşı’nın bir hayaleti geçmişten çıkageldi. Yıldırım Bayezid’in Ankara’da kaybolan oğlu Şehzade Mustafa… Öldü mü sanılmıştı, yoksa Timur tarafından Semerkant’a mı götürülmüştü? Yıllarca kimse ondan haber alamamıştı. Sonra, 1415-1416 civarında, Rumeli’de bir kişi ortaya çıktı ve kendisinin Şehzade Mustafa olduğunu iddia etti. Yanında, İzmir’in asi beyi Cüneyd Bey vardı. Eflak Voyvodası Mircea destek veriyordu. En önemlisi, Bizans İmparatoru II. Manuel, bu “Mustafa”yı bir koz olarak görüyordu. Osmanlı’yı içeriden karıştırmak, Mehmed’in gücünü sınırlamak için bulunmaz bir fırsattı.
“Bu Mustafa da nereden çıktı Paşa?” diye sormuş olabilirdi Sultan Mehmed, güvendiği komutanı Bayezid Paşa’ya, Bursa’daki sarayında. Yüzünde bir endişe gölgesi belirmişti belki. “Ankara’da kayboldu sanırdık. Bizans’ın oyunu mu, yoksa gerçekten kanımızdan, canımızdan mıdır? Kardeşlerim İsa’yı, Musa’yı toprağa verdim. Süleyman’ın akıbeti malum. Bir tek bu kalmıştı…”
Bayezid Paşa, o tecrübeli asker, belki şöyle yanıtlamıştı: “Sultanım, ister gerçek olsun ister sahte, Bizans onu kullandıkça başımıza dert açacaktır. Rumeli beylerinden bazıları hala huzursuz. İçerde de kaynayan kazanlar var. Bu ‘Düzmece’ onlara umut verebilir. Üzerine gitmek, fitneyi büyümeden ezmek gerek. İmparator Manuel’e de gereken ihtar yapılmalı.”
Mehmed, başlangıçta bu iddiacıyı ciddiye almadı, onu “Düzmece” (Sahte) olarak nitelendirdi. Lakin Mustafa, Bizans ve Eflak desteğiyle Rumeli’de taraftar toplamaya başlayınca, tehlikenin farkına vardı. Mustafa ve Cüneyd Bey, Selanik civarında faaliyete geçtiler. Mehmed, ordusuyla onların üzerine yürüdü. Mustafa’nın kuvvetleri dağıtıldı. Mustafa ve Cüneyd Bey, Bizans’ın kontrolündeki Selanik’e sığındılar. Mehmed, İmparator Manuel’e baskı yaptı. Sonunda bir anlaşmaya varıldı: Bizans, Mustafa’yı Limni adasında gözaltında tutacak, karşılığında Osmanlı Devleti yıllık bir meblağ ödeyecekti. Düzmece Mustafa tehlikesi, şimdilik savuşturulmuştu. Lakin bu, ileride patlayacak bir bombanın pimini çekmek gibiydi.
Mustafa tehlikesinin savuşturulduğu yıl, 1416, Osmanlı Devleti’ni sarsan bir başka fırtına koptu: Şeyh Bedreddin İsyanı. Bedreddin, Musa Çelebi döneminde kazaskerlik yapmış, alim, karizmatik bir din adamıydı. Lakin fikirleri, zamanının çok ötesindeydi. Özel mülkiyete karşı çıkıyor, toprakların ve ürünlerin ortak kullanımını savunuyor, farklı dinlere mensup insanların eşitliğini vaaz ediyordu. Onun bu radikal, eşitlikçi fikirleri, Fetret Devri’nin yarattığı yoksulluk ve adaletsizlik ortamında geniş bir yankı buldu. Topraksız köylüler, vergilerden bunalan reaya, tımarları elinden alınan eski sipahiler, göçebe Türkmenler, hatta bazı Hristiyanlar onun etrafında toplandı.
Şeyh Bedreddin, İznik’te sürgündeyken kaçıp Eflak’a geçti, oradan Rumeli’ye indi ve Deliorman bölgesinde isyan bayrağını açtı. Onun fikirlerinden etkilenen müritleri Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal ise Batı Anadolu’da, Karaburun ve Manisa yörelerinde ayaklandılar. Börklüce’nin komutasındaki isyancılar, üzerlerine gönderilen ilk Osmanlı birliklerini mağlup ettiler. İsyanın sloganı “Malda ortaklık, dinde eşitlik” idi. Bu, Osmanlı tarihinde görülen ilk büyük çaplı, ideolojik temelli halk hareketiydi. Mevcut düzeni temelden sarsma potansiyeli taşıyordu.
Sultan Mehmed, bu isyanı Düzmece Mustafa tehdidinden daha tehlikeli gördü. Devletin temellerini dinamitleyen bir hareketti bu. Derhal harekete geçti. Oğlu Şehzade Murad’ı (geleceğin II. Murad’ı) ve Veziriazam Bayezid Paşa’yı büyük bir orduyla isyancıların üzerine gönderdi. Bayezid Paşa, önce Aydın ve Manisa’daki isyanları bastırdı. Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal’in orduları, şiddetli çarpışmaların ardından dağıtıldı. Binlerce isyancı kılıçtan geçirildi. Börklüce, yakalanıp çarmıha gerildi. Torlak Kemal de idam edildi. Ardından Bayezid Paşa, Rumeli’ye yöneldi. Şeyh Bedreddin, Deliorman’da yeterli desteği bulamayınca Serez’e çekilmişti. Orada yakalandı ve ulemanın fetvasıyla Serez çarşısında asılarak idam edildi (1420).
Şeyh Bedreddin İsyanı, kanlı bir şekilde bastırılmıştı. Lakin yankıları uzun süre devam etti. Osmanlı toplumunun alt katmanlarındaki hoşnutsuzlukları, sosyal ve ekonomik gerilimleri açığa çıkarmıştı. Devlet, bu tür hareketlere karşı ne kadar sert olabileceğini göstermişti. Mehmed Çelebi, bu iç isyanları bastırarak otoritesini pekiştirdi. Devlet, yeniden rayına oturmuş görünüyordu.
Saltanatının geri kalan yılları, nispeten barış içinde geçti. Devletin kurumları onarılıyor, sınırlar güvence altına alınıyordu. Mehmed, kendisinden sonra tahta geçecek oğlu Murad’ı devlet işlerine hazırlıyordu. Ona tecrübelerinden dersler veriyor, Fetret Devri’nin acılarını unutturmamaya çalışıyordu. Belki de bir av sırasında, yahut Edirne sarayının bahçesinde oğluna şöyle öğütler veriyordu: “Murad’ım, unutma! Bu devlet kolay kurulmadı. Babanın kardeşleriyle dövüştüğünü, amcalarının kanının döküldüğünü unutma. Ankara’da yediğimiz darbeyi unutma. Taht kavgası, fitnedir. Devletin en büyük düşmanı içeridedir. Adaletten ayrılma, lakin gücünü göstermekten çekinme. Alimleri dinle, lakin karar senin olsun. Halkı gözet ki, devlet payidar olsun.”
Sultan Mehmed’in saltanatı uzun sürmedi. 1421 yılının Mayıs ayında, Edirne yakınlarında çıktığı bir av sırasında attan düşerek (bazı kaynaklara göre felç geçirerek) ağır yaralandı ve kısa süre sonra vefat etti. Henüz genç sayılabilecek bir yaşta, 40’lı yaşlarının başındaydı. Ölümü, devlet adamları tarafından bir süre gizlendi. Amaç, Amasya’da bulunan veliaht Şehzade Murad’ın Edirne’ye gelip tahta sorunsuz bir şekilde oturmasını sağlamaktı. Bu önlem, Fetret Devri’nden alınan derslerin bir sonucuydu. Devlet adamları, yeni bir kardeş kavgasına meydan vermek istemiyorlardı. Sultan Mehmed’in cenazesi, büyük bir gizlilik içinde Bursa’ya götürüldü ve Yeşil Türbe’ye defnedildi. Osmanlı Devleti’nin “İkinci Kurucusu”, görevini tamamlamış, devleti uçurumun kenarından kurtarmış, lakin Fetret Devri’nin hayaletlerini tam olarak kovamamıştı.
Murad, babasının yerine II. Murad olarak tahta geçtiğinde henüz on sekiz yaşındaydı. Gençti, lakin babasının yanında iyi bir eğitim almış, devlet tecrübesi kazanmıştı. Lakin karşısında bekleyen tehlike büyüktü. Bizans İmparatoru Manuel, Sultan Mehmed’in ölümünü fırsat bilmişti. Yıllardır Limni adasında tuttuğu Düzmece Mustafa’yı serbest bıraktı. Amacı, genç Sultan Murad’a karşı Mustafa’yı kullanarak Osmanlı’yı yeniden bir iç savaşa sürüklemekti. Manuel, belki de Mustafa’ya şöyle demişti: “İşte beklediğin an geldi, Mustafa. Kardeşin Mehmed öldü, yerine toy bir oğlan geçti. Rumeli senin hakkındır. Bizans sana destek verecek. Git ve tahtını al!”
Mustafa, Bizans gemileriyle Gelibolu’ya çıktı. Bu kez şansı yaver gitti. Rumeli’deki pek çok bey, ya onun gerçekten Yıldırım’ın oğlu olduğuna inandığı için ya da genç Murad’a karşı bir alternatif aradığı için onun safına geçti. Cüneyd Bey yine yanındaydı. Mustafa, kısa sürede Edirne’yi ele geçirdi ve sultanlığını ilan etti. Kendi adına hutbe okuttu, para bastırdı. Murad’ın üzerine gönderdiği ilk orduyu, tecrübeli komutan Bayezid Paşa komutasında olmasına rağmen Sazlıdere’de yendi. Bayezid Paşa savaşta öldü. Rumeli, neredeyse tamamen Mustafa’nın kontrolüne geçmişti. Fetret Devri’nin kabusu geri dönmüş gibiydi.
Genç Sultan II. Murad, büyük bir badireyle karşı karşıyaydı. Babasının vezirleri, Çandarlı Halil Paşa (İbrahim Paşa’nın oğlu) gibi deneyimli isimler yanındaydı. Bursa’da topladığı divanda durum değerlendirmesi yapılıyordu.
“Halil Paşa,” demiş olabilirdi Murad, sesinde genç yaşına rağmen bir kararlılıkla. “Bu ‘amcam’ olduğunu iddia eden kişi yine başımıza bela oldu. Bayezid Paşa’yı şehit etti, Edirne’yi aldı. Rumeli elimizden gidiyor gibi. Babamın onca emeği boşa mı gidecek? Ne yapmalıyız?”
Çandarlı Halil, belki de babasından aldığı devlet tecrübesiyle cevap vermişti: “Sultanım, o kişinin gerçek Mustafa olup olmadığı mühim değil. Rumeli’deki bazı beylerin desteğini aldı, Bizans onu maşa olarak kullanıyor. Ordumuz Anadolu’da toparlandı. Süratle Rumeli’ye geçip, askerin moralini bozmadan üzerine gitmeliyiz. Onun ordusundaki beyleri vaatlerle, aflarla yanımıza çekebiliriz. Babamız Sultan Mehmed’in yaptığı gibi, fitneyi akılla, sabırla ve gerektiğinde kılıçla bastırmalıyız. Cenevizlilerle anlaşıp donanmalarıyla boğazı geçebiliriz.”
Murad, vezirinin tavsiyesine uydu. Anadolu’da güçlü bir ordu topladı. Ceneviz gemileriyle Çanakkale Boğazı’nı geçti. Rumeli’ye ayak bastığında, diplomatik manevralara girişti. Mustafa’nın yanındaki beylere mektuplar gönderdi, onlara eski konumlarını, hatta daha fazlasını vaat etti. Pek çok bey, Düzmece Mustafa’nın sonunun yakın olduğunu görerek Murad’ın tarafına geçti. Mustafa’nın ordusu, savaşmadan dağılmaya başladı. Mustafa, Edirne’yi terk edip Eflak’a kaçmaya çalışırken, Ulubat Çayı yakınlarında yakalandı. Genç Sultan Murad, amcası olduğunu iddia eden bu adamın idamını emretti. Mustafa, 1422’de Edirne’de asılarak idam edildi. Fetret Devri’nin son hayaleti de böylece ortadan kalkmış oldu.
Fetret Devri, Osmanlı tarihi için bir dönüm noktasıydı. Devletin yıkımın eşiğine geldiği, kardeşin kardeşe kılıç çektiği, Anadolu birliğinin dağıldığı karanlık bir dönemdi. On bir yıl süren bu kargaşa, büyük can kayıplarına, ekonomik yıkıma, sosyal çalkantılara yol açtı. Lakin Osmanlı Devleti, bu büyük badireden dersler çıkararak çıktı. Merkezi otoritenin önemi, taht kavgalarının yıkıcılığı anlaşıldı. Bu tecrübe, ileride Fatih Sultan Mehmed’in kardeş katlini kanunlaştırmasına zemin hazırlayacaktı. Devletin Rumeli’deki köklerinin Anadolu’dan daha sağlam olduğu görüldü. Bizans gibi dış güçlerin Osmanlı iç işlerine müdahale etme potansiyeli anlaşıldı ve buna karşı daha dikkatli politikalar geliştirildi. Kapıkulu ordusunun ve bürokrasinin önemi arttı.
Sultan I. Mehmed’in sabrı ve birleştirici politikaları, oğlu II. Murad’ın kararlılığı sayesinde, Anka kuşu küllerinden yeniden doğdu. Fetret Devri’nin yaraları sarıldı, devlet yeniden tek sancak altında birleşti ve Varna’da, II. Kosova’da kazanılacak zaferlere, nihayetinde İstanbul’un fethine giden yol açıldı. Kırık kılıçlar tamir edilmiş, kayıp sultanların yerine taht sağlamlaşmıştı. Lakin o karanlık on bir yılın acı hatırası, Osmanlı hafızasında kalıcı bir iz bıraktı; bir daha asla yaşanmaması gereken bir kabusun uyarısı olarak…
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 6: Genç Sultan ve Eskiyen Hayaletler
Edirne’nin yorgun taşları, bir kez daha zafer alaylarına şahit oluyordu. Lakin bu kez kutlamaların tadı biraz buruktu. Genç Sultan II. Murad, babası Mehmed Çelebi’nin vefatının ardından çıkan Düzmece Mustafa isyanını kanlı bir şekilde bastırmış, Edirne’ye muzaffer olarak dönmüştü. Tahtı sağlamlaşmıştı, evet. Lakin Sazlıdere’de şehit düşen Veziriazam Bayezid Paşa’nın acısı tazeydi. Amcası olduğunu iddia eden kişinin idamı, hanedan içindeki kan dökme geleneğinin soğuk yüzünü bir kez daha hatırlatmıştı. On sekiz yaşındaki padişahın omuzlarında, on bir yıllık Fetret kabusunun ve hemen ardından gelen isyanların ağırlığı vardı. Sarayın koridorlarında yankılanan sevinç naraları, geçmişin fısıltılarını tam olarak bastıramıyordu. Murad, babasından devraldığı yükün farkındaydı; devlet gemisini fırtınalı denizlerden sağ salim limana yanaştırmak, lakin limanın kendisinin de sürekli dalgalarla sarsıldığını bilerek…
Genç Sultan, taht odasında, belki de babasının oturduğu postta, etrafında Çandarlı Halil Paşa gibi tecrübeli vezirleri, ak sakallı alimler ve cengaver komutanlarla oturmuş, geleceği planlıyordu. Fetret’in hayaletleri tamamen yok olmamıştı; Düzmece Mustafa’nın arkasındaki el, Bizans İmparatoru II. Manuel Palaiologos, hala Konstantinopolis surlarının ardında entrikalar çeviriyordu. Rumeli’deki bazı beylerin sadakati pamuk ipliğine bağlıydı. Anadolu’da Karamanoğulları fırsat kolluyordu. Devletin kasası tam dolmamış, ordu yorgun düşmüştü.
“Halil Paşa,” diye söze başlamış olabilirdi Murad, genç yüzünde yaşını aşan bir ciddiyetle. “Mustafa defteri kapandı, lakin fitnenin kaynağı kurumadı. Bizans İmparatoru Manuel, babam Sultan Mehmed Han’ın vefatını fırsat bilip, devletimizi içeriden vurmaya kalktı. Yıllarca beslediği kişiyi üzerimize saldı. Bayezid Paşa gibi bir yiğidi kaybettik. Buna göz yumamayız. İmparator, bu ihanetin bedelini ödemelidir. Konstantiniyye üzerine yürümek gerekmez mi?”
Çandarlı Halil Paşa, o sakin ve bilge tavrıyla, durumu ölçüp biçerek cevap vermiş olabilirdi: “Sultanım, öfkenizi anlıyorum. Bizans’ın yaptığı yanına kalmamalıdır. Lakin Konstantiniyye surları çetindir. Nice kuşatmalar gördü, dayandı. Babamız Yıldırım Han dahi alamadı. Ordumuz yorgun, hazinemiz henüz tam kuvvetlenmedi. Belki daha temkinli bir yol izlemeli, evvela Rumeli’deki otoritemizi tam manasıyla sağlamalı, bize karşı gelen beyleri cezalandırmalı, sadık olanları ödüllendirmeliyiz. İmparator’a gözdağı vermek, lakin topyekun bir kuşatma için doğru zamanı beklemek daha isabetli olabilir.”
Lakin Murad, gençliğinin verdiği ateşle, babasının yarım bıraktığı işi tamamlama arzusuyla, belki de Düzmece Mustafa olayının yarattığı öfkeyle daha kararlıydı. Bizans’ın sürekli bir fitne yuvası olmasını istemiyordu. Gazi ruhunu canlandırmak, ordusuna moral vermek, düşmanlarına gözdağı vermek istiyordu. Kararını verdi: Konstantiniyye kuşatılacaktı.
1422 yazında, Osmanlı ordusu yeniden Bizans surları önüne yığıldı. Bu, Musa Çelebi’nin başarısız kuşatmasından on bir yıl sonra gerçekleşiyordu. Murad’ın ordusu daha kalabalıktı, daha organizeydi. Şahi toplarının ilk örnekleri olmasa da, güçlü mancınıklar surları dövüyor, lağımcılar sur diplerine tüneller kazıyordu. Şehir karadan tamamen kuşatılmıştı. Lakin deniz tarafı açıktı; Osmanlı donanması henüz Bizans ve müttefiklerinin deniz gücüyle baş edecek seviyede değildi. Şehir içinde İmparator Manuel ve oğlu VII. Ioannes Palaiologos, savunmayı organize ediyor, halka moral veriyordu. Surlar sağlamdı, savunmacılar direniyordu. Kuşatma uzadıkça Osmanlı ordusunda yorgunluk ve sabırsızlık baş gösterdi.
Tam kuşatma şiddetlenmişken, Ağustos ayında, Osmanlı ordugahında tuhaf söylentiler dolaşmaya başladı. Yeşil sarıklı, nur yüzlü bir zatın surların üzerinde göründüğü, şehri koruduğu anlatılıyordu. Bu tür dini motifli hikayeler, askerlerin moralini bozuyordu. Lakin kuşatmanın kaldırılmasındaki asıl sebep, çok daha dünyeviydi: Anadolu’dan gelen kötü haberler. Sultan Murad’ın küçük kardeşi Şehzade Mustafa, İznik valisiydi. Bazı Anadolu beylerinin ve Lala Şarabdar İlyas gibi tecrübeli devlet adamlarının kışkırtmasıyla isyan etmişti. Kendisinin gerçek sultan olduğunu iddia ediyor, Bursa üzerine yürüyordu. Bu, tam da Bizans’ın umduğu türden bir gelişmeydi. İmparator Manuel’in bu isyanın çıkmasında parmağı olduğu kuvvetle muhtemeldi. İki cephede birden savaşmak riskliydi.
Murad, öfke ve hayal kırıklığı içinde kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı. Konstantinopolis bir kez daha kurtulmuştu. Murad, ordusuyla hızla Anadolu’ya geçti. Kardeş isyanını bastırmak, Bizans’ı cezalandırmaktan daha acil bir meseleydi. Şehzade Mustafa, Bursa’yı ele geçirmiş, adına hutbe okutmuştu. Lakin Murad’ın gelişiyle durumu değişti. Yanındaki beylerin çoğu onu terk etti. Lala Şarabdar İlyas, Murad’ın tarafına geçti ve genç şehzadeyi İznik yakınlarında yakalattı. Murad, kardeşinin de sonunun diğerleri gibi olmasını emretti. Şehzade Mustafa, yay kirişiyle boğularak idam edildi. Bir kardeş kanı daha dökülmüş, Fetret’in mirası bir kez daha kendini göstermişti. Kardeş katli, devletin bekası için acı lakin kaçınılmaz bir bedel olarak görülmeye devam ediyordu.
Kardeş isyanını bastıran Murad, Bizans’la olan hesabını diplomatik yolla görmeyi tercih etti. İmparator Manuel, hem kuşatmanın baskısı hem de iç isyanın başarısız olmasıyla zor durumda kalmıştı. Osmanlı ile barış yapmak zorunda kaldı. Yapılan anlaşmayla Bizans, yıllık haraç ödemeyi kabul etti, bazı küçük toprakları Osmanlı’ya bıraktı. Murad, İstanbul’u fethedememişti, lakin Bizans’ı iyice zayıflatmış, onu bir kez daha Osmanlı’nın gücünü tanımaya mecbur etmişti. Fetret döneminde Bizans’ın oynadığı oyunu bozmuş, İmparatorluğu siyasi olarak etkisizleştirmişti.
Sıra Anadolu’daki diğer sorunlara gelmişti. Karamanoğulları, yine rahat durmuyordu. Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları gibi beylikler, Mehmed Çelebi döneminde kısmen itaate alınmış olsalar da, hala tam olarak Osmanlı hakimiyetini kabullenmiş değillerdi. Murad, babasının politikasını sürdürdü; bazen savaşla, bazen diplomasiyle, bazen de evlilik yoluyla bu beylikleri kontrol altına almaya çalıştı. Karamanoğlu İbrahim Bey ile mücadeleler devam etti. Germiyanoğlu Yakub Bey’in vasiyeti üzerine toprakları barışçıl yollarla Osmanlı’ya katıldı (1429). Bu, Anadolu birliğinin yeniden sağlanması yolunda önemli bir adımdı. Aydınoğulları ve Menteşeoğulları da zamanla tamamen Osmanlı idaresine girdi. Cüneyd Bey gibi fırsatçı beyler ortadan kaldırıldı. Anadolu’da sükunet yavaş yavaş sağlanıyordu. Timur’un yıktığı birlik, yarım asra yakın bir sürenin sonunda yeniden kuruluyordu.
Murad’ın saltanatının ilk on yılı, Fetret Devri’nin yaralarını sarmakla, iç isyanları bastırmakla, Bizans ve Anadolu beylikleriyle mücadele etmekle geçmişti. O, babasından daha zorlu bir başlangıç yapmış, lakin genç yaşına rağmen büyük bir siyasi olgunluk ve kararlılık göstermişti. Devletin temellerini sağlamlaştırmış, orduyu disipline etmiş, idari yapıyı güçlendirmişti. Artık gözünü yeniden Balkanlar’a çevirebilirdi. Macarlar, Sırplar, Arnavutlar ve Venediklilerle yeni mücadeleler başlayacaktı. Varna ve II. Kosova gibi büyük zaferlere giden yol açılıyordu.
Fetret Devri, Osmanlı Devleti’nin hafızasında derin izler bırakmıştı. Bir daha böyle bir kaosa düşmemek için alınan tedbirler, devletin karakterini şekillendirdi. Merkezi otoritenin mutlak üstünlüğü, kardeş katli uygulaması, Kapıkulu sisteminin geliştirilmesi, ulemanın devlet idaresindeki rolünün dengelenmesi gibi pek çok gelişme, köklerini Fetret tecrübesinde buluyordu. O karanlık dönem, yıkımın yanında, yeniden yapılanmanın dinamiklerini de ortaya çıkarmıştı. Yıldırım’ın düşüşüyle başlayan trajedi, oğlu Mehmed’in sabrı ve torunu Murad’ın kararlılığıyla, devletin daha sağlam temeller üzerinde yeniden yükselişine dönüşmüştü. Eskiyen hayaletler kovulmuş, küllerinden doğan Anka, kanatlarını geleceğe doğru daha güçlü çırpmaya başlamıştı. Lakin o on bir yıllık kâbusun fısıltıları, imparatorluğun var olduğu sürece, bir uyarı gibi kulaklarda çınlamaya devam edecekti.
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 7: Fetret’in Mirası ve Yankıları
Edirne semalarında, II. Murad’ın genç saltanatının ilk yıllarında, güneş yeniden doğmuştu. Lakin ufuk çizgisine sinmiş olan kızıllık, Çamurluova’da, Sazlıdere’de, İznik önlerinde dökülen kanın rengini taşıyordu. On bir yıllık Fetret kabusu fiilen bitmiş, onu takip eden Düzmece Mustafa ve Küçük Mustafa isyanları bastırılmıştı. Sultan Murad, babası Mehmed Çelebi’nin başlattığı toparlanma sürecini devam ettiriyor, devleti yeniden tek bir yumruk altında birleştiriyordu. Fakat Ankara Ovası’nda açılan o korkunç yara, Timur’un vurduğu darbe ve ardından gelen kardeş kavgalarının travması, Osmanlı ruhundan kolay kolay silinmeyecekti. Fetret Devri, bir imparatorluğun ölümle burun buruna geldiği, varoluşsal bir krizdi; lakin aynı zamanda, geleceği şekillendirecek acı derslerin alındığı bir okul olmuştu.
O karanlık yıllar, Anadolu ve Rumeli topraklarını bir yangın yerine çevirmişti. Şehirler yağmalanmış, köyler boşalmış, ticaret durmuş, tarım sekteye uğramıştı. İnsanlar güvenlikten yoksun, yoksulluk ve salgın hastalıklarla pençeleşir haldeydi. Bir zamanlar Yıldırım Bayezid’in kudretiyle tek parça olan devlet, Timur’un çekilmesiyle birlikte paramparça olmuş, her köşesinde bir şehzade yahut bir bey kendi iktidarını kurmaya çalışmıştı. Süleyman’ın Edirne’deki parlak başlangıcı, İsa’nın Bursa’daki kısa ömürlü hakimiyeti, Musa’nın Rumeli’deki hırçın saltanatı, Mehmed’in Amasya’daki sabırlı yükselişi… Hepsi, aynı tahtın etrafında dönen kanlı bir raksın figüranlarıydı. Kardeş kardeşe kılıç çekmiş, babanın mirası oğullar arasında paylaşılamayan kanlı bir gömleğe dönüşmüştü. Bu süreç, Osmanlı hanedanının zihnine silinmez bir korku kazıdı: Taht kavgasının getireceği yıkım korkusu. Devletin bekası için tek bir hükümdarın mutlak otoritesinin şart olduğu fikri, Fetret’in küllerinden doğan en temel öğretiydi.
Mehmed Çelebi, devleti yeniden bir araya getirirken bu dersi hiç unutmadı. Oğlu Murad’a da aynı öğüdü miras bıraktı. Murad’ın, amcası olduğunu iddia eden Düzmece Mustafa’yı ve küçük kardeşi Mustafa’yı tereddüt etmeden ortadan kaldırması, bu acı tecrübenin bir sonucuydu. Devletin selameti, hanedan üyelerinin hayatından daha kutsal kabul edilir olmuştu. Fetret, gelecekte Fatih Sultan Mehmed’in kanunnamesinde yer alacak olan “Nizam-ı âlem için karındaşlarını katletmek caizdir” hükmüne giden yolu açan trajik bir zorunluluk algısı yaratmıştı. Tahtın tekliği, imparatorluğun bölünmezliği ilkesi, Fetret’in ateşinde çelikleşmişti.
Bu kriz, devletin kurumlarını da yeniden şekillendirdi. Ankara Savaşı, Anadolu beylerinin ve göçebe Türkmen savaşçılarının ne kadar güvenilmez olabileceğini göstermişti. Kara Tatarların ihaneti, savaşın kaderini değiştirmişti. Fetret sırasında şehzadelerin yanında yer alan beylerin sık sık saf değiştirmesi, merkezi otoritenin ne kadar kırılgan olduğunu ortaya koymuştu. Buna karşılık, Kapıkulu askerleri – Yeniçeriler ve Kapıkulu Sipahileri – büyük ölçüde Sultana sadık kalmışlardı. Yıldırım Bayezid’in yanında sonuna kadar direnenler onlardı. Mehmed Çelebi ve ardından II. Murad, bu dersten yola çıkarak Kapıkulu ordusunu daha da güçlendirdiler. Doğrudan padişaha bağlı, maaşlı, profesyonel bu ordu, merkezi otoritenin temel dayanağı haline geldi. Tımarlı sipahi sistemi önemini korusa da, Kapıkulları devletin çekirdeğini oluşturacaktı.
Yönetim kademesinde de benzer bir dönüşüm yaşandı. Fetret sırasında şehzadeler arasında gidip gelen, entrikalara karışan pek çok bey ve komutan vardı. Lakin Çandarlı ailesi gibi köklü bürokrat aileleri, devletin devamlılığı açısından kritik bir rol oynadılar. Çandarlı Ali Paşa’nın Süleyman Çelebi’nin yanında yer alması, Çandarlı İbrahim Paşa’nın Mehmed Çelebi’ye katılması, ardından oğlu Çandarlı Halil Paşa’nın II. Murad’a veziriazam olması, bu ailenin devlet yönetimindeki ağırlığını gösteriyordu. Onlar, askeri başarılar kadar idari tecrübe, diplomasi ve mali yönetimin de devlet için hayati olduğunu biliyorlardı. Fetret sonrasında bürokrasinin güçlenmesi, devletin daha kurumsal bir yapıya kavuşması, bu dönemin bir başka mirasıydı. Kanunların yeniden düzenlenmesi, vergi sisteminin ıslahı, vilayet yönetimlerinin sağlamlaştırılması gibi adımlar, bu kurumsallaşmanın parçalarıydı.
Osmanlı Devleti’nin ideolojik temelleri de Fetret’in sarsıntısıyla yeniden tanımlandı. Sultanın rolü, yalnızca bir savaş beyi yahut gazi lider olmaktan öteye geçti. O, aynı zamanda kaosu bitiren, adaleti getiren, “Nizam-ı Âlem”i (dünya düzenini) sağlayan kişiydi. Mehmed Çelebi’nin “İkinci Kurucu” olarak anılması, tam da bu düzeni yeniden kurmasından kaynaklanıyordu. Şeyh Bedreddin İsyanı gibi mevcut düzeni sorgulayan hareketlerin sert bir şekilde bastırılması, devletin bu konudaki tavizsizliğini gösteriyordu. Gaza ideolojisi önemini korudu, lakin devletin bekası ve iç düzenin sağlanması öncelikli hale geldi. Sultanın mutlak otoritesi, ilahi bir meşruiyetle de desteklenmeye çalışıldı.
Jeopolitik dengeler açısından bakıldığında, Fetret Devri Bizans İmparatorluğu’na son bir nefes alma imkanı tanımıştı. Manuel Palaiologos, şehzadeleri birbirine karşı kullanarak Osmanlı’yı zayıflatmaya çalıştı, hatta kısa süreli başarılar da elde etti. Lakin Bizans, bu fırsatı kalıcı bir avantaja çevirecek güce sahip değildi. Düzmece Mustafa kozu ters tepti, 1422 kuşatmasıyla Bizans iyice zayıflatıldı ve haraç ödemeye mecbur bırakıldı. Fetret, Bizans’ın çöküşünü geciktirse de, kaçınılmaz sona giden yolda önemli bir dönemeç oldu. Osmanlı’nın iç krizden bile toparlanıp çıkabilmesi, Bizans’ın son umutlarını da tüketti.
Balkanlar’daki Hristiyan güçler – Sırplar, Macarlar, Eflaklılar, Arnavutlar – da Fetret’ten faydalanmaya çalıştılar. Kimi zaman şehzadelerle ittifaklar kurdular, kimi zaman Osmanlı topraklarına saldırdılar. Lakin Osmanlı Devleti’nin Rumeli’deki temellerinin Anadolu’dan daha sağlam olduğu ortaya çıktı. Süleyman Çelebi ve Musa Çelebi, Rumeli’yi merkez edinerek saltanatlarını sürdürmüşlerdi. Mehmed Çelebi’nin zaferi ve II. Murad’ın iktidarı pekiştirmesiyle birlikte, Osmanlı’nın Balkanlar’daki ilerleyişi kaldığı yerden devam edecekti. Fetret’in öğrettiği derslerden biri de, Rumeli’nin devlet için ne kadar hayati olduğuydu.
Anadolu beyliklerinin durumu ise daha farklıydı. Timur’un yeniden canlandırdığı beylikler, Fetret sırasında kısa bir bağımsızlık dönemi yaşadılar. Karamanoğulları gibi güçlü olanlar Osmanlı’ya meydan okumaya devam etti. Lakin çoğunun ömrü uzun olmadı. Mehmed Çelebi ve II. Murad, sabırlı ve kararlı bir politikayla bu beylikleri birer birer ortadan kaldırdılar veya kendilerine bağladılar. Germiyan topraklarının vasiyetle Osmanlı’ya katılması, bu sürecin barışçıl yüzünü gösterirken, Karamanoğulları ile süren mücadeleler askeri gücün hala belirleyici olduğunu kanıtlıyordu. Fetret, Anadolu’daki siyasi birliğin ne kadar kırılgan olduğunu göstermiş, lakin aynı zamanda bu birliğin sağlanmasının Osmanlı için vazgeçilmez bir hedef olduğunu da pekiştirmişti. Yarım asır içinde Anadolu’da Osmanlı dışında kayda değer bir Türk beyliği kalmayacaktı.
Fetret Devri, Osmanlı tarihinin en karanlık sayfalarından biridir. İmparatorluğun temellerini sarsan, büyük acılara yol açan bir yıkım dönemidir. Lakin her büyük kriz gibi, bir dönüşümü de beraberinde getirmiştir. Devlet, bu ateşten geçerek arınmış, zayıflıklarını görmüş, kurumlarını güçlendirmiş, ideolojisini pekiştirmiştir. Kardeş kavgalarının acı tecrübesi, merkezi otoritenin ve tahtın bölünmezliğinin imparatorluğun geleceği için ne kadar önemli olduğunu öğretmiştir. Mehmed Çelebi’nin dirayeti ve II. Murad’ın sağlam yönetimiyle Osmanlı Devleti, bu badireden daha güçlü, daha merkeziyetçi, gelecekteki büyük fetihlere hazır bir şekilde çıkmıştır.
O kırık kılıçlar yeniden dövülmüş, kayıp sultanların yerine taht sağlamlaşmıştı. Ankara’nın gölgesi dağılmış, Çamurluova’nın çamuru kurumuştu. Lakin Fetret’in yankıları, imparatorluğun dokusuna işlemişti. Yönetim anlayışından askeri yapıya, sosyal dengelerden hanedan içi ilişkilere kadar pek çok alanda, o on bir yıllık kaosun izleri görülebilirdi. Osmanlı Anka’sı, küllerinden yeniden doğmuştu; lakin kanatlarında, o büyük yangının isleri hala seçilebiliyordu. Bu izler, imparatorluğa hem gücünü hem de kırılganlığını hatırlatan kalıcı bir mühür gibiydi.
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 8: Yaralı Hafıza, Sağlamlaşan Surlar
II. Murad, Edirne tahtında oturduğunda, babası Mehmed Çelebi’nin küllerinden yeniden yarattığı devletin dizginlerini eline almıştı. Lakin o küllerin altındaki korlar hala sıcaktı. Düzmece Mustafa’nın Rumeli’yi kasıp kavurması, ardından küçük kardeşi Mustafa’nın Bursa’da taht iddiasıyla ortaya çıkması, Fetret kabusunun bitmediğini, bir kıvılcımla yeniden alevlenebileceğini göstermişti. Genç padişah, isyanları bastırmış, otoritesini kanıtlamıştı; fakat zaferin tadı, dökülen hanedan kanının metalik tadıyla karışıyordu. Sazlıdere’de yitirilen Bayezid Paşa gibi sadık kulların yasını tutarken, imparatorluğun dört bir yanına sinmiş olan güvensizlik ve korku atmosferini dağıtmak zorundaydı. Devletin yaralı hafızası, alınan kararları, atılan adımları sürekli etkiliyordu. Fetret, bitmiş bir dönem olmaktan çok, sürekli hatırlanması gereken, dersler çıkarılması gereken bir hayalet gibi sarayın duvarlarında dolaşıyordu.
Konstantinopolis kuşatmasının apar topar kaldırılması, Murad’ın yüreğinde bir ukde bırakmıştı. Bizans İmparatoru Manuel, fitnenin kaynağıydı; oğlunun isyanında parmağı vardı. Lakin Anadolu’daki yangını söndürmek daha acildi. Kardeş Mustafa’nın bertaraf edilmesiyle Anadolu’da sükunet sağlanır gibi olmuştu. Murad, babasının politikasını izleyerek, dikkatini yeniden Anadolu beyliklerine çevirdi. Fetret sırasında palazlanan, Osmanlı’nın zayıflığından faydalanan bu güç odakları, devletin tam birliğini tehdit ediyordu. Timur’un Anadolu’ya serptiği ayrılık tohumları kurumamıştı.
Karamanoğulları, Konya ovasının kibirli beyleri, hala en büyük dertti. Kendilerini Selçuklu mirasçısı görüyor, Osmanlı hakimiyetini kabullenmekte direniyorlardı. Sultan Murad, Karaman Beyi II. İbrahim ile defalarca karşı karşıya geldi. Seferler düzenlendi, kaleler alındı, anlaşmalar yapıldı; lakin Karaman sorunu kökten çözülemedi. Murad, belki de divanında Çandarlı Halil Paşa ile istişare ederken, sabırsızlığını dile getiriyordu: “Halil Paşa, Karamanlı yine rahat durmaz! Babam Sultan Mehmed’in iyi niyetiyle serbest bıraktığı günden beri başımıza derttir. Konya alınmadıkça, o topraklar tam manasıyla bizim olmadıkça Anadolu’da birlik hayaldir. Fetret’te gördük, Karamanlı nasıl sırtımızdan vurdu. Bir daha o günlere dönmeyelim.”
Çandarlı Halil, devletin uzun vadeli çıkarlarını gözeten o tecrübeli tavrıyla yanıtlamış olabilirdi: “Sultanım, Karaman güçlüdür, köklüdür. Üzerine fazla gitmek, diğer Anadolu beylerini de karşımıza almamıza yol açabilir. Hem batıda Macar tehdidi varken, gücümüzü bölmemeliyiz. Karamanoğlu’nu şimdilik baskı altında tutalım, yıpratalım. Tamamen ortadan kaldırmak için uygun zamanı kollayalım. Unutmayın, sabır Fetret’ten aldığımız en kıymetli derstir.” Murad, belki istemeyerek de olsa, bu öğüde uydu. Karaman sorununu tamamen çözmek, oğlu Fatih Sultan Mehmed’e kalacaktı. Lakin Murad’ın baskısı, Karaman’ın Osmanlı için ciddi bir tehdit olmasını büyük ölçüde engelledi.
Diğer Anadolu beylikleriyle ilişkiler daha başarılıydı. Germiyanoğlu Yakub Bey’in vasiyetiyle Kütahya ve çevresinin Osmanlı’ya katılması, kansız bir zaferdi. Aydınoğulları, Menteşeoğulları gibi Batı Anadolu beylikleri de Murad döneminde kesin olarak Osmanlı idaresine girdi. Bu beyliklerin ortadan kaldırılması, yalnızca toprak kazanımı değildi; potansiyel isyan odaklarının, Fetret’teki gibi dış güçlerle işbirliği yapabilecek unsurların temizlenmesi anlamına geliyordu. Anadolu’da siyasi birlik, Yıldırım Bayezid dönemindeki seviyeye yeniden yaklaşıyordu; fakat bu kez daha sağlam temeller üzerinde, dersler alınmış olarak.
Rumeli ise ayrı bir özen gerektiriyordu. Fetret sırasında Rumeli, devletin ayakta kalmasını sağlayan ana gövde olmuştu; lakin Düzmece Mustafa isyanı, buradaki dengelerin de ne kadar hassas olduğunu göstermişti. Murad, Balkanlar’daki Osmanlı hakimiyetini pekiştirmek için yoğun çaba sarf etti. Sırbistan Despotluğu ile ilişkiler genellikle dostaneydi; Stefan Lazarević’in ardından yeğeni Georg Branković de Osmanlı’ya bağlılığını sürdürdü. Lakin Macaristan Krallığı, kuzeyden gelen daimi bir tehditti. İmparator Sigismund, ardından gelen krallar, Osmanlı’nın Balkanlar’daki ilerleyişini durdurmak istiyordu. Eflak, sık sık taraf değiştiren bir prenslikti. Venedik ise denizlerde ve Arnavutluk kıyılarında Osmanlı ile rekabet halindeydi.
Murad, Balkan politikasında hem diplomasiyi hem de kılıcı kullandı. Sınır boylarındaki akıncı beylerine yeniden serbestiyet tanıdı, gaza ruhunu canlı tutmaya çalıştı. Lakin Fetret’in öğrettiği gibi, uç beylerinin aşırı güçlenmesinin merkezi otorite için tehlike oluşturabileceğinin farkındaydı. Onları denetim altında tutmaya özen gösterdi. Selanik, Fetret sırasında Süleyman Çelebi tarafından Bizans’a verilmiş, sonra Musa tarafından kuşatılmış, ardından Düzmece Mustafa’ya sığınak olmuştu. Şehir, Venedik kontrolüne geçmişti. Murad, 1430’da uzun bir kuşatmanın ardından Selanik’i fethetti. Bu fetih, hem stratejik bir kazançtı hem de Venedik’e karşı önemli bir başarıydı. Osmanlı’nın Rumeli’deki gücünü perçinliyor, Fetret döneminde verilen tavizlerin geri alındığını gösteriyordu.
Fetret’in kurumsal mirası, Murad döneminde daha belirgin hale geldi. Kapıkulu sistemi, devletin bel kemiği olma yolunda ilerliyordu. Devşirme uygulaması daha sistematik hale getirildi. Balkanlar’dan toplanan Hristiyan çocukları, Türk-İslam kültürüyle yetiştiriliyor, sıkı bir askeri eğitimden geçiriliyor, padişaha sarsılmaz bir sadakatle bağlanıyorlardı. Yeniçeri Ocağı, disiplini, savaş yeteneği ve padişaha olan bağlılığıyla imparatorluğun en seçkin gücü haline geliyordu. Acemi Oğlanlar Ocağı, Enderun Mektebi gibi kurumlar, bu sistemin işleyişini sağlıyordu. Bu yapı, Fetret sırasındaki ihanetlere, beylerin taraf değiştirmelerine karşı bir sigorta niteliğindeydi. Padişahın elinde, kişisel sadakatlere yahut bölgesel çıkarlara değil, doğrudan kendisine bağlı profesyonel bir güç bulunuyordu.
Çandarlı ailesinin bürokrasideki hakimiyeti devam etti. Çandarlı Halil Paşa, uzun yıllar veziriazamlık yaparak devletin idari ve mali işlerini yürüttü. Divan-ı Hümayun, daha düzenli toplanan, kararların alındığı, devlet işlerinin yürütüldüğü merkezi bir organ haline geldi. Kanunlar derleniyor, toprak kayıtları (tahrir) yapılıyor, vergi sistemi düzenleniyordu. Tüm bunlar, Fetret’in yarattığı kaosun ardından devletin yeniden kurumsallaşmasını, merkezi otoritenin güçlenmesini sağlıyordu. Devlet, kişisel karizmaya dayalı bir beylik olmaktan çıkıp, kuralları ve kurumları olan bir imparatorluğa dönüşüyordu.
Bu toparlanma ve güçlenme süreci, kültürel hayata da yansıdı. Sultan Murad, alimleri, şairleri, sanatkarları himaye eden bir hükümdardı. Babasının Bursa’da başlattığı imar faaliyetlerini Edirne’de sürdürdü. Edirne’de Üç Şerefeli Cami gibi anıtsal yapılar onun döneminde inşa edildi. Şiirle ilgileniyor, “Muradî” mahlasıyla şiirler yazıyordu. Tarih yazıcılığına önem veriyor, Osmanlı tarihinin ilk örneklerinin kaleme alınmasını teşvik ediyordu. Yazıcıoğlu Ali’nin Tevârih-i Âl-i Selçuk’u, Şükrullah’ın Behcetü’t-Tevârîh’i gibi eserler, geçmişi anlamlandırma, hanedanın köklerini ve meşruiyetini vurgulama çabasının ürünleriydi. Fetret gibi travmatik bir dönemin ardından, ortak bir tarih bilinci oluşturmak, devletin ideolojik temellerini güçlendirmek için gerekliydi. Sanat ve mimarideki canlılık, devletin yeniden kazandığı özgüvenin, istikrarın ve zenginliğin bir göstergesiydi.
Lakin Fetret’in hayaleti, tüm iyileşmelere rağmen tam olarak yok olmadı. İmparatorluğun hafızasındaki o yaralı bölge, en küçük bir sarsıntıda yeniden sızlamaya müsaitti. Murad’ın saltanatının ilerleyen yıllarında Macarların önderliğinde oluşan büyük Haçlı ittifakı ve Varna Savaşı (1444), ardından II. Kosova Savaşı (1448), devletin sınırlarını yeniden zorlayacaktı. Murad’ın tahtı geçici olarak oğlu Mehmed’e bırakması ve ardından yaşanan krizler, tahtın devrinin hala ne kadar hassas bir konu olduğunu gösterecekti. Kapıkulu askerlerinin zaman zaman çıkardığı huzursuzluklar (Buçuktepe Vakası gibi), merkezi otoritenin mutlak olmadığını, sürekli bir denge arayışı gerektirdiğini hatırlatacaktı.
Fetret Devri, Osmanlı Devleti için bir dönüm noktası, bir milat olmuştu. O on bir yıllık kaos, imparatorluğun genetik kodlarını değiştirmişti. Daha merkeziyetçi, daha bürokratik, daha acımasız, lakin dış tehditlere ve iç kargaşalara karşı daha dayanıklı bir devlet yapısı ortaya çıkmıştı. Yıldırım Bayezid’in kişisel hırsı ve belki de kibriyle girdiği Timur macerasının bedeli ağır olmuştu; lakin oğulları Mehmed ve Murad, bu enkazdan dersler çıkararak, imparatorluğun temellerini daha sağlam bir zemine oturtmayı başarmışlardı. Kırık kılıçların tamir edildiği, kayıp sultanların yerini sağlam hükümdarların aldığı bu süreç, Fatih Sultan Mehmed’in çağ açıp çağ kapatacak fetihlerine giden yolu hazırlamıştı. Fetret’in yaralı hafızası, sağlamlaşan surların harcına karışmış, gelecekteki zaferlerin tohumlarını atmıştı; lakin o karanlık günlerin uyarısı, imparatorluğun sonuna dek bir ders olarak kalacaktı.
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 9: Yaralı Hafıza, Sağlamlaşan Surlar
Edirne’nin göğünde süzülen bulutlar, artık zaferin ve yeniden kurulan düzenin dinginliğini yansıtıyor gibiydi. Genç Sultan II. Murad, babası Mehmed Çelebi’nin küllerinden var ettiği devletin dizginlerini sıkıca tutuyordu. Lakin o küllerin altındaki korlar hala sıcaktı, en ufak bir rüzgarda yeniden alevlenmeye hazırdı. Düzmece Mustafa’nın Rumeli’yi bir baştan bir başa yangın yerine çevirmesi, ardından küçük kardeşi Mustafa’nın Bursa’da taht iddiasıyla boy göstermesi, Fetret kabusunun bir gölge misali imparatorluğun üzerinde dolaşmaya devam ettiğini acı bir şekilde kanıtlamıştı. Sultan Murad, isyanları demir yumrukla ezmiş, sarsılan otoritesini yeniden tesis etmişti; fakat zaferin getirdiği rahatlama, hanedan içinde dökülen kanın buruk tadıyla gölgeleniyordu. Sazlıdere’de toprağa düşen Veziriazam Bayezid Paşa gibi sadık bendelerin hatırası, devletin zirvesindeki yalnızlığı ve güvensizliği perçinliyordu. Devletin yaralı hafızası, alınan kararları, atılan adımları görünmez bir el gibi yönlendiriyordu. Fetret, yalnızca geçmişte kalmış on bir yıllık bir kargaşa dönemi değildi; sarayın duvarlarında yankılanan bir fısıltı, sürekli teyakkuzda olmayı gerektiren, dersler çıkarılması gereken canlı bir uyarıydı.
Konstantinopolis kuşatmasının kardeş isyanı yüzünden kaldırılması, Murad’ın yüreğinde kapanmayan bir yara, tamamlanmamış bir hesap olarak kalmıştı. Bizans İmparatoru Manuel, fitnenin yuvasıydı; Küçük Mustafa isyanının ardındaki gölgeydi. Lakin Anadolu’daki yangını söndürmek, o an için daha yakıcı bir zorunluluktu. Kardeş kanıyla ödenen bedelin ardından Anadolu’da sükunet sağlanır gibi oldu. Murad, babasının yolundan giderek, dikkatini Fetret sırasında bağımsızlıklarını ilan eden yahut güçlenen Anadolu beyliklerine çevirdi. Timur’un Anadolu haritasına serpiştirdiği bu küçük iktidar adacıkları, Osmanlı’nın tam egemenliği önündeki engellerdi.
Karamanoğulları, Konya ovasının mağrur beyleri, inatçı bir diken gibi batmaya devam ediyordu. Kendilerini kadim Selçuklu Devleti’nin mirasçısı olarak görüyor, Osmanlı üstünlüğünü kabullenmekte zorlanıyorlardı. Sultan Murad, Karaman Beyi II. İbrahim ile defalarca karşı karşıya geldi. Ordular sefere çıktı, kaleler kuşatıldı, kanlı çarpışmalar yaşandı, zoraki anlaşmalar imzalandı; fakat Karaman meselesi kökten çözülemedi. Murad, belki Edirne’deki divanında, yanı başındaki tecrübeli veziri Çandarlı Halil Paşa’ya içini döküyordu: “Halil Paşa, bu Karamanlı ne uslanmaz bir kavimdir! Babam Sultan Mehmed merhumun iyi niyetiyle affettiği günden bu yana fitnesi eksik olmaz. Konya ovası tam manasıyla bizim olmadıkça, Anadolu’da birlik nasıl sağlanır? Fetret’te sırtımızdan vurduklarını unutmadık. O kara günler bir daha yaşanmasın!”
Çandarlı Halil Paşa, devlet gemisini nice fırtınalardan geçirmiş bir kaptanın sükunetiyle yanıtlamış olabilirdi: “Hünkarım, Karaman köklü bir beyliktir, halkı savaşçıdır. Üzerlerine fazla varmak, diğer Türkmen beylerini de ürkütüp karşımıza almamıza neden olabilir. Üstelik batıda Macaristan Krallığı ve Haçlı tehlikesi varken, kuvvetlerimizi iki cepheye bölmek akıl kârı olmaz. Karamanoğlu’nu şimdilik yıpratalım, baskı altında tutalım, lakin kökünü kazımak için elverişli bir zamanı bekleyelim. Sabır, Fetret yangınından kurtardığımız en değerli hazinedir, unutmayalım.” Genç Sultan, belki içten içe sabırsızlansa da, bu makul sözlere kulak verdi. Karaman düğümünü tam olarak çözmek, oğlu Fatih Sultan Mehmed’in keskin kılıcına kalacaktı. Lakin Murad’ın uyguladığı sürekli baskı, Karaman’ın Osmanlı için ölümcül bir tehdit oluşturmasını engelledi.
Diğer Anadolu beylikleriyle ilişkilerde daha kesin sonuçlar alındı. Germiyanoğlu Yakub Bey’in erkek vârisi olmadığından topraklarını Osmanlı Devleti’ne vasiyet etmesi, Kütahya ve çevresinin tek bir ok atılmadan imparatorluğa katılmasını sağladı. Bu, Anadolu birliğinin yeniden tesisi yolunda atılmış önemli ve barışçıl bir adımdı. Aydınoğulları, Menteşeoğulları gibi Ege kıyısındaki beylikler de Sultan Murad döneminde, kimi zaman askeri güçle, kimi zaman diplomatik manevralarla kesin olarak Osmanlı idaresine bağlandı. Bu beyliklerin ortadan kaldırılması, yalnızca toprakların genişlemesi demek değildi; Fetret’teki gibi iç karışıklık anlarında potansiyel isyan yuvası olabilecek, dış güçlerle ittifak kurabilecek unsurların bertaraf edilmesiydi. Anadolu, Yıldırım Bayezid dönemindeki siyasi bütünlüğüne yeniden kavuşuyordu; ancak bu kez daha sağlam, dersler çıkarılmış bir merkezi otoritenin kontrolünde.
Rumeli ise imparatorluğun kalbi olmaya devam ediyor, lakin sürekli nabzının kontrol edilmesi gereken bir coğrafyaydı. Fetret sırasında devletin ayakta kalmasını sağlayan ana damar Rumeli olmuştu; fakat Düzmece Mustafa isyanı, buradaki dengelerin de ne kadar nazik ve değişken olduğunu acı bir şekilde göstermişti. Sultan Murad, Balkanlar’daki Osmanlı nüfuzunu güçlendirmek, sınırları güvence altına almak için büyük gayret gösterdi. Sırbistan Despotluğu ile ilişkiler genellikle iyi tutulmaya çalışıldı; Georg Branković, Osmanlı’ya vergi ödüyor, asker gönderiyordu, lakin Macarlarla da gizliden temas halindeydi. Macaristan Krallığı ise kuzeyden gelen, dinmeyen bir tehdit kaynağıydı. Kutsal Roma Germen İmparatoru unvanını da taşıyan Sigismund ve halefleri, Papa’nın da desteğiyle Osmanlı’nın Balkanlar’daki ilerleyişini durdurmak için Haçlı seferleri düzenleme arayışındaydı. Eflak Prensliği, iki büyük güç arasında sıkışmış, sık sık taraf değiştiren güvenilmez bir komşuydu. Venedik Cumhuriyeti ise denizlerdeki gücüyle Ege adalarında, Mora’da ve Arnavutluk kıyılarında Osmanlı ile sürekli bir çıkar çatışması içindeydi.
Murad, Balkan politikasında kılıcın keskinliği ile diplomasinin inceliğini bir arada kullanmaya çalıştı. Sınır boylarındaki akıncı beylerine, Evrenosoğulları, Mihaloğulları gibi köklü ailelere belirli bir serbestiyet tanıdı; gaza ruhunu canlı tutmak, sınırları genişletmek ve düşmanı sürekli taciz etmek için bu gerekliydi. Lakin Fetret’in öğrettiği acı derslerden biri de, uç beylerinin kontrolsüz gücünün merkezi otorite için bir tehdide dönüşebileceğiydi. Bu yüzden onları ödüllendirirken denetimi elden bırakmadı. Selanik şehrinin durumu, Fetret’in karmaşık mirasının bir örneğiydi. Süleyman Çelebi tarafından Bizans’a verilmiş, Musa tarafından kuşatılmış, Düzmece Mustafa’ya sığınak olmuş, sonunda Bizans tarafından Venedik’e satılmıştı. Sultan Murad, 1430 yılında uzun ve zorlu bir kuşatmanın ardından Selanik’i fethetti. Bu, hem Balkanlar’daki ikinci büyük şehri ele geçirmek anlamına gelen stratejik bir kazançtı hem de güçlü Venedik Cumhuriyeti’ne karşı kazanılmış önemli bir prestij zaferiydi. Osmanlı’nın Rumeli’deki sarsılan gücünü yeniden kanıtlıyor, Fetret döneminde verilen tavizlerin artık geçersiz olduğunun altını çiziyordu.
Fetret’in devlet yapısı üzerindeki kalıcı etkisi, Sultan Murad döneminde iyice belirginleşti. Kapıkulu sistemi, imparatorluğun çelik çekirdeği olma yolunda ilerliyordu. Devşirme kanunu daha düzenli ve yaygın bir şekilde uygulandı. Balkanlar’ın Hristiyan köylerinden seçilen zeki ve güçlü çocuklar, ailelerinden alınıp Anadolu’da Türk ailelerinin yanına veriliyor, İslam dinini ve Türkçeyi öğreniyorlardı. Ardından Acemi Oğlanlar Ocağı’na alınıp sıkı bir disiplin ve eğitimden geçiriliyorlardı. En yeteneklileri Enderun Mektebi’ne seçilip saray ve devlet hizmeti için yetiştirilirken, çoğunluğu Yeniçeri Ocağı’na katılıyordu. Padişaha sarsılmaz bir sadakatle bağlı, profesyonel, maaşlı bu askerler, imparatorluğun en güvenilir ve etkili gücü haline geliyordu. Bu sistem, Fetret sırasındaki beylerin ihanetlerine, aşiretlerin değişken sadakatlerine karşı padişahın elindeki en sağlam güvenceydi.
Yönetim kademesinde Çandarlı ailesinin nüfuzu doruk noktasına ulaştı. Çandarlı Halil Paşa, yıllarca veziriazamlık yaparak devletin idari ve mali çarklarını döndürdü, genç padişaha akıl hocalığı yaptı. Divan-ı Hümayun, devletin en üst karar organı olarak daha düzenli çalışmaya başladı. Kanunlar yeniden gözden geçirildi, toprakların ve nüfusun kaydı (tahrir defterleri) daha sistematik tutulmaya başlandı, vergi toplama işleri düzene sokuldu. Tüm bu adımlar, Fetret’in yarattığı anarşi ve belirsizliğin ardından devletin yeniden kurumsallaşmasını, merkezi otoritenin kökleşmesini sağlıyordu. Osmanlı Devleti, artık karizmatik bir liderin etrafında toplanmış bir savaş makinesi olmaktan çıkıp, kuralları, kurumları ve yerleşik bir bürokrasisi olan bir imparatorluğa dönüşme yolundaydı.
Bu istikrar ve güçlenme süreci, kültürel ve sanatsal hayata da canlılık getirdi. Sultan Murad, alimleri, şairleri, mutasavvıfları himaye eden, ilim ve irfan meclislerinden hoşlanan bir hükümdardı. Babasının Bursa’da Yeşil Külliye ile başlattığı imar hamlesini, başkent Edirne’de sürdürdü. Edirne’de inşa ettirdiği muazzam Üç Şerefeli Cami, Osmanlı mimarisinin yeni gücünü ve estetik anlayışını sergiliyordu. Kendisi de “Muradî” mahlasıyla şiirler yazan, sanata ve edebiyata düşkün bir sultandı. Osmanlı tarih yazıcılığının ilk önemli eserleri onun döneminde kaleme alındı. Bu eserler, hanedanın kökenlerini sağlamlaştırma, meşruiyetini pekiştirme ve Fetret gibi travmatik bir dönemin ardından ortak bir kimlik ve hafıza oluşturma çabasının bir parçasıydı. Sanat ve mimarideki bu parlaklık, devletin yeniden kazandığı özgüvenin, ekonomik refahın ve siyasi istikrarın somut bir ifadesiydi.
Ancak tüm bu olumlu gelişmelere rağmen, Fetret’in yarattığı derin travma, imparatorluğun hafızasındaki o yaralı bölge, en küçük bir sarsıntıda yeniden kendini hissettirmeye hazırdı. Murad’ın saltanatının sonlarına doğru Macarların önderliğinde toplanan büyük Haçlı ordularıyla yapılan Varna (1444) ve II. Kosova (1448) savaşları, imparatorluğun sınırlarını yeniden ateşe atacaktı. Sultan Murad’ın, belki de yorgunluktan yahut derviş meşrepliğinden kaynaklanan bir kararla tahtı henüz on iki yaşındaki oğlu Mehmed’e bırakması (1444) ve ardından çıkan kriz (Haçlı tehdidi ve Yeniçerilerin hoşnutsuzluğu – Buçuktepe Vakası), tahtın devrinin hala ne kadar hassas bir mesele olduğunu, Fetret korkusunun ne kadar canlı olduğunu gösterecekti. Bu kriz, Murad’ı yeniden tahta dönmeye mecbur bırakacaktı.
Fetret Devri, Osmanlı tarihi için bir dönüm noktası, acı ama öğretici bir tecrübe olmuştu. İmparatorluğu yıkımın eşiğine getiren o on bir yıllık kaos, aynı zamanda onun gelecekteki yapısını da şekillendirmişti. Daha merkeziyetçi, daha bürokratik, hanedan içi rekabete karşı daha acımasız, lakin dış tehditlere ve iç çalkantılara karşı daha dirençli bir devlet modeli bu süreçte ortaya çıkmıştı. Yıldırım Bayezid’in trajedisiyle başlayan dönem, oğlu Mehmed’in sabrı ve torunu Murad’ın dirayetiyle, imparatorluğun daha sağlam temeller üzerinde yeniden yükselişine evrilmişti. Fetret’in yaralı hafızası, sağlamlaşan surların harcına karışmış, bir yandan gelecekteki büyük zaferlerin zeminini hazırlarken, diğer yandan da imparatorluğun sonuna dek bir uyarı levhası gibi hafızalarda kalmaya devam edecekti.
Fetret Devri: Kırık Kılıçlar ve Kayıp Sultanlar – Bölüm 10: Kapanan Yara, Kalan İz
Edirne sarayının pencerelerinden süzülen güneş ışığı, artık daha güvenli, daha sağlam bir zemine düşüyordu. Sultan II. Murad, Fetret’in hayaletleriyle boğuşarak geçen ilk yıllarının ardından, devlet gemisini maharetle sakin sulara çekmeyi başarmıştı. Anadolu’da birlik büyük ölçüde sağlanmış, Rumeli’de sınırlar yeniden çizilmiş, Bizans etkisizleştirilmiş, iç isyanlar bastırılmıştı. Devletin kurumları onarılmış, ordu disipline edilmiş, hazine yeniden dolmaya başlamıştı. Kırık kılıçlar ustalıkla tamir edilmiş, kayıp sultanların yarattığı boşluk doldurulmuştu. Lakin tamir edilen kılıcın üzerindeki ince kaynak izi gibi, Fetret Devri’nin hatırası da imparatorluğun kolektif belleğinde silinmez bir iz bırakmıştı. Kapanan yaranın yerinde kalan o iz, devletin gelecekteki reflekslerini, politikalarını, hatta ruhunu şekillendirmeye devam edecekti.
En belirgin iz, hanedanın kendi içindeki ilişkilerde görülüyordu. Yıldırım Bayezid’in oğullarının birbirlerini yok etmek için verdiği on bir yıllık mücadele, tahtın bölünmezliği ilkesini kanla yazmıştı. Bir bedende iki baş olmayacağı, bir kında iki kılıcın durmayacağı acı bir şekilde tecrübe edilmişti. Sultan Mehmed’in ve ardından Sultan Murad’ın, taht için tehdit oluşturan kardeşlerini yahut amcalarını ortadan kaldırmaktaki tereddütsüzlüğü, kişisel zalimlikten çok, Fetret’in tekerrür etmesini önleme içgüdüsünden kaynaklanıyordu. Devletin bekası, nizam-ı âlem, hanedan üyelerinin canından üstün tutuluyordu. Bu durum, gelecekte Fatih Sultan Mehmed’in Kanunnamesi’nde ifadesini bulacak olan kardeş katli uygulamasının psikolojik ve siyasi zeminini hazırlamıştı. Fetret, Osmanlı padişahlarının omuzlarına, iktidarı korumak adına en zor kararları verme yükünü miras bırakmıştı. Taht kavgasının fitnesi, imparatorluğun en büyük korkusu haline gelmişti.
Bu korku, devletin askeri yapısının dönüşümünü hızlandırdı. Ankara’da ve Fetret sırasında Anadolu beylerine bağlı kuvvetlerin, aşiret savaşçılarının ne kadar güvenilmez olduğu görülmüştü. Oysa Kapıkulu askerleri, padişaha olan sadakatleriyle öne çıkmışlardı. Sultan Murad döneminde Devşirme sisteminin yaygınlaştırılması, Yeniçeri Ocağı’nın imparatorluğun temel vurucu gücü haline getirilmesi, tam da bu tecrübenin bir sonucuydu. Padişahın kişisel köleleri (kulları) olan bu askerler, yerel beylere yahut aile bağlarına değil, doğrudan doğruya padişahın şahsına ve devletin merkezine bağlıydılar. Onların varlığı, padişaha, Fetret’teki gibi beylerin keyfine yahut ihanetine bağlı kalmadan hareket etme imkânı veriyordu. Kapıkulu sistemi, merkezi otoritenin çelik yumruğu, imparatorluğun sigortası haline gelmişti.
İdari yapıda da benzer bir merkezileşme ve kurumsallaşma eğilimi güçlendi. Fetret, kişisel çekişmelerin, yerel güç odaklarının devleti nasıl felce uğratabileceğini göstermişti. Buna karşılık, Çandarlı ailesi gibi bürokratik tecrübeye sahip vezirler, devletin devamlılığında kritik bir rol oynamışlardı. Sultan Murad döneminde Çandarlı Halil Paşa’nın uzun süren veziriazamlığı, Divan-ı Hümayun’un devletin merkezi karar alma organı olarak güçlenmesi, kanunların ve düzenlemelerin yazılı hale getirilmesi, toprak ve vergi kayıtlarının tutulması gibi gelişmeler, devletin kişilerden bağımsız, kurumsal bir yapıya kavuştuğunu gösteriyordu. Devlet çarkı artık daha düzenli, daha öngörülebilir bir şekilde işliyordu. Bu bürokratik yapı, Fetret benzeri bir kaosun yeniden yaşanmasını zorlaştıracak bir denge ve denetim mekanizması oluşturuyordu.
Fetret Devri, Osmanlı’nın komşularıyla olan ilişkilerini de kalıcı olarak etkiledi. Bizans İmparatorluğu, Fetret sırasında oynadığı tehlikeli oyunun bedelini, siyasi etkisini tamamen yitirerek ve haraçgüzar bir devlet haline gelerek ödedi. Artık Konstantinopolis, Osmanlı için bir entrika merkezi olmaktan çok, fethedilmeyi bekleyen olgun bir meyveydi. Anadolu beyliklerinin yeniden ortaya çıkması ve ardından teker teker ortadan kaldırılması, Anadolu’da Osmanlı dışında bir Türk gücünün varlığına tahammül edilmeyeceğini gösterdi. Karamanoğulları dirense de, Anadolu birliği hedefi artık tartışılmaz bir devlet politikası haline gelmişti. Balkanlar’da ise Osmanlı, Fetret’in yarattığı kısa duraklamanın ardından ilerleyişine daha kararlı bir şekilde devam etti. Varna ve II. Kosova zaferleri, Osmanlı’nın Balkanlar’daki hakimiyetini perçinledi ve Avrupa’nın Osmanlı tehdidine karşı koyma umutlarını büyük ölçüde kırdı. Devlet, krizden güçlenerek çıkmış, rakiplerine karşı daha özgüvenli bir duruş sergilemeye başlamıştı.
Kültürel ve ideolojik alanda Fetret, padişahın rolünü yeniden tanımladı. Sultan, yalnızca toprakları genişleten bir gazi değil, aynı zamanda adaleti sağlayan, iç karışıklıkları bitiren, tebaasını koruyan bir hükümdar olarak meşruiyetini pekiştirdi. Sultan Mehmed’in ve Sultan Murad’ın imar faaliyetleri, ilmi ve sanatı himaye etmeleri, bu yeni sultan imajının bir parçasıydı. Devletin Sünni İslam kimliği daha vurgulu hale gelirken, Şeyh Bedreddin İsyanı gibi heterodoks ve düzen karşıtı hareketlere karşı gösterilen sert tepki, devletin ideolojik sınırlarının ne kadar katı çizildiğini gösteriyordu. Tarih yazıcılığının teşvik edilmesi, ortak bir geçmiş anlatısı yaratarak hanedanın ve devletin meşruiyetini güçlendirme amacı taşıyordu.
Sonuç olarak, Fetret Devri, Osmanlı İmparatorluğu’nun tarihinde bir ateşten gömlekti. Yakıcıydı, acı vericiydi, ölümcüldü. Lakin bu ateş, aynı zamanda imparatorluğun çeliğini de sertleştirdi. Devlet, en zayıf anında bile ayakta kalmayı başardı, hatalarından ders çıkardı, kurumlarını yeniden yapılandırdı ve krizden eskisinden daha merkeziyetçi, daha dayanıklı bir yapıya kavuşarak çıktı. Yıldırım Bayezid’in Ankara’daki trajik sonuyla başlayan bu karanlık dönem, oğlu Mehmed’in sabırlı restorasyonu ve torunu Murad’ın kararlı konsolidasyonu ile kapandı. Fetret’in yaralı hafızası, imparatorluğun bilinçaltına yerleşti; gelecekteki padişahların kararlarını, devletin politikalarını ve hatta toplumun reflekslerini etkilemeye devam etti. O on bir yıllık kargaşa, Osmanlı Anka’sının kanatlarını yakmış olsa da, küllerinden daha güçlü doğmasını sağlamıştı. İmparatorluk, artık İstanbul’un fethine, Akdeniz’de ve Avrupa içlerinde kurulacak egemenliğe doğru emin adımlarla ilerleyebilirdi. Kapanan yaranın bıraktığı iz, bir zayıflık işareti olmaktan çok, hayatta kalma mücadelesinden kazanılmış bir bilgelik nişanı gibiydi; imparatorluğun kaderini belirleyen silinmez bir mühür…