BÖLÜM 1: Konforun Tiranlığı: Neden Kendi Rızamızla Kafese Girdik?
İnsanlık tarihi, özünde doğanın acımasız ve kaotik güçlerine karşı verilmiş bir güvenlik mücadelesi olarak okunabilir. Mağara duvarlarından şehir surlarına, ateşin keşfinden merkezi ısıtma sistemlerine kadar attığımız her adım, hayatta kalma ihtimalimizi artırmak ve çektiğimiz fiziksel acıyı minimize etmek üzerine kuruluydu. Ancak yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreğini geride bırakırken, bu güvenlik ve konfor arayışı tuhaf, beklenmedik ve sinsi bir dönüşüme uğradı. Artık doğadan korunmak için değil, bizzat düşünmenin, karar vermenin ve sorumluluk almanın yarattığı zihinsel yükten korunmak için duvarlar örüyoruz. İşte bu yeni duvarların harcı silikonla, tuğlaları verilerle ve kapıları algoritmalarla örülüyor. İçinde yaşadığımız bu dijital yapı, demir parmaklıkları olan soğuk bir hapishane değil; bilakis, her ihtiyacımızın biz daha onu talep etmeden karşılandığı, ılık, yumuşak ve son derece konforlu bir kafes. Ve işin en trajik yanı, bu kafesin kapısı ardına kadar açık olmasına rağmen, biz içeride kalmayı, dışarıdaki belirsizliğin soğuğuna tercih ediyoruz. Bu bölümde, teknolojik determinizm tuzağına düşmeden, insanın kendi iradesini neden ve nasıl bir makinenin soğuk mantığına devrettiğini, özgürlüğün o baş döndürücü ağırlığından kaçmak için konforun tiranlığına nasıl sığındığını derinlemesine irdeleyeceğiz.
İnsan zihni, evrimsel biyolojinin bize öğrettiği üzere, enerjiyi korumaya programlanmış bir mekanizmadır. Atalarımız için enerji tasarrufu, bir sonraki avın ne zaman geleceğinin belirsiz olduğu savanada hayatta kalmak demekti. Beyin, vücut ağırlığının çok küçük bir kısmını oluşturmasına rağmen enerjinin büyük bir kısmını tüketir. Bu nedenle, karmaşık problemlerle karşılaştığında veya zorlu kararlar vermesi gerektiğinde, zihin otomatik olarak “kısa yollara” başvurur. Psikolojide “bilişsel cimrilik” olarak adlandırılan bu durum, modern insanın dijital teknolojilerle kurduğu ilişkinin temelini oluşturur. Bizler, tembel olduğumuz için değil, biyolojik olarak enerjiyi korumaya kodlandığımız için “düşünmeme lüksünü” satın almaya meyilliyiz. Yapay zeka ve gelişmiş algoritmalar tam da bu biyolojik açığımızdan sızarak hayatımıza yerleşti. Bize vaat ettikleri şey, daha hızlı işlemciler veya daha parlak ekranlar değildi; bize vaat ettikleri şey, zihinsel bir tatildi. Karar vermenin o yorucu, stresli ve sorumluluk yükleyen sürecinden bizi azat etmeyi teklif ettiler. Ve biz, bu teklifi büyük bir hevesle kabul ettik.
Özgürlük, romantik şiirlerde veya siyasi sloganlarda anlatıldığı kadar hafif bir şey değildir. Varoluşçu filozofların yüzyıllardır üzerine bastığı gibi, özgürlük aslında korkutucu bir yüktür. Jean-Paul Sartre’ın “özgürlüğe mahkum olmak” ifadesi, seçme zorunluluğunun yarattığı anksiyeteyi mükemmel bir şekilde özetler. Bir insan sabah uyandığı andan itibaren binlerce mikro karar vermek zorundadır. Ne giyeceğinden ne yiyeceğine, hangi yoldan işe gideceğinden akşam ne izleyeceğine kadar her seçim, beraberinde bir “yanılma payı” ve “pişmanlık riski” taşır. Yanlış filmi izlemek iki saatinizi çalar, yanlış yemeği seçmek midenizi bozar, yanlış kariyeri seçmek ise ömrünüzü tüketir. İşte bu “seçim paradoksu”, modern insanın omuzlarında muazzam bir bilişsel yük oluşturur. Seçenekler arttıkça, tatmin azalır ve karar verme felci başlar. İşte tam bu noktada, dijital asistanlar, tavsiye motorları ve yapay zeka sistemleri birer kurtarıcı gibi sahneye çıkar. Netflix’in “Senin için %98 eşleşme” önerisi, sadece bir film tavsiyesi değildir; o, yanlış seçim yapma korkunuzun üzerine serpilmiş bir sakinleştiricidir. Spotify’ın haftalık keşif listesi, müzik zevkinizi şekillendirmekten öte, “ne dinlesem” sorusunun yarattığı o küçük ama kemirici kararsızlık anını yok eder. Teknoloji bize sadece içerik sunmaz; bize kararlılığın konforunu satar. Biz de irademizin bir parçasını, bu konfor karşılığında seve seve devrederiz.
Bu takas, ilk bakışta masum, hatta kârlı bir anlaşma gibi görünür. Sonuçta, kimse trafik sıkışıklığında hangi rotanın daha açık olduğunu hesaplamakla uğraşmak istemez; navigasyonun o kendinden emin mavi çizgisini takip etmek çok daha kolaydır. Ancak bu “düşünmeme lüksü” alışkanlık haline geldiğinde, insan zihninde geri dönüşü zor bir atrofi, yani körelme başlar. Nasıl ki kullanılmayan bir kas zamanla erirse, kullanılmayan irade ve karar verme yetisi de zayıflar. Konforun tiranlığı burada devreye girer. Tiranlık, her zaman elinde kırbaçla tepenizde dikilen bir diktatör suretinde gelmez; bazen, “Sen yorulma, ben senin yerine hallederim” diyen yumuşak sesli bir asistan kılığında gelir. Bu, Alexis de Tocqueville’in yüzyıllar önce öngördüğü “yumuşak despotizm”in dijital çağa uyarlanmış halidir. Bize ne yapmamız gerektiğini dikte eden değil, bizim yerimize tercihleri yapan, bizi çocuklaştıran, sürekli bir vesayet altında tutan bir sistem. Biz, algoritmaların çizdiği rotaların dışına çıkmaktan korkar hale geldikçe, kafesin parmaklıkları da görünmezleşir. Çünkü artık dışarı çıkmayı talep etmeyiz. Navigasyonsuz bir şehirde kaybolmak, bizim için bir macera değil, bir kabus senaryosudur. Önerisiz bir film seçmek, riskli bir kumardır. Yapay zeka desteği olmadan bir metin yazmak, güvensiz bir eylemdir. Kendi zihinsel kapasitemize duyduğumuz güveni, dışsal bir otoriteye, yani algoritmaya devrettik.
Sürtünmesizlik, Silikon Vadisi’nin kutsal kasesidir. Her yeni uygulama, her yeni güncelleme, hayatımızdaki “sürtünmeyi” azaltmak, deneyimi daha “akışkan” (seamless) hale getirmek için tasarlanır. Bir ürünü satın almak için cüzdanınızı çıkarmanıza gerek yoktur, yüzünüzü taratmanız yeterlidir. Bir bilgiye ulaşmak için kütüphaneye gitmenize, hatta arama çubuğuna yazmanıza gerek yoktur; sadece seslenmeniz yeterlidir. Ancak felsefi bir perspektiften baktığımızda, sürtünme aslında hayatın, tecrübenin ve anlamın ta kendisidir. Fizik kurallarına göre, sürtünme olmadan hareket kontrol edilemez, durulamaz ve yön değiştirilemez. Buzlu bir zeminde yürümek ne kadar zorsa, sürtünmesiz bir dijital yaşamda “insan kalmak” da o kadar zordur. Çünkü anlam, zorlukla, dirençle ve engelle karşılaşıldığında üretilen bir değerdir. Bir dağın zirvesine helikopterle bırakılmak ile o zirveye tırnaklarınızla tırmanarak çıkmak, coğrafi olarak aynı noktada bulunmanızı sağlasa da, ontolojik olarak tamamen farklı iki deneyimdir. Teknoloji ve yapay zeka, bizi sürekli helikopterle zirveye bırakmayı teklif eder. “Yazmakla uğraşma, ben yazarım,” “Aramakla uğraşma, ben bulurum,” “Tanışmakla uğraşma, ben eşleştiririm.” Bu teklifler, süreci ortadan kaldırarak bizi doğrudan sonuca götürür. Ancak süreç ortadan kalktığında, tecrübe de buharlaşır. Bizler, sonuçların tüketicisi haline geliriz ama kendi hayatımızın yaratıcısı olma vasfımızı yitiririz. Zorluk olmadan, direnç olmadan, hata yapma riski olmadan elde edilen “başarı” veya “bilgi”, ruhsal bir doygunluk yaratmaz. Bu yüzden, her şeye bir tıkla ulaşabildiğimiz bu çağda, derin bir anlamsızlık ve boşluk hissi, yani bir tür varoluşsal can sıkıntısı epidemik hale gelmiştir.
Kendi rızamızla girdiğimiz bu kafesin en güçlü tuğlalarından biri de “güvenlik” illüzyonudur. Buradaki güvenlik, sadece fiziksel tehlikelerden korunmak değil, aynı zamanda sosyal ve entelektüel risklerden de korunmayı içerir. Algoritmalar, bizi hoşlanmayacağımız fikirlerden, sarsıcı gerçeklerden ve bizi rahatsız edecek “öteki”nden koruyan filtre baloncukları yaratır. Bu da bir tür konfordur; zihinsel konfor. Kendi dünya görüşümüzün sürekli onaylandığı, yankılandığı ve pışpışlandığı steril bir odada yaşamak, şüphesiz ki sürekli bir entelektüel çatışma içinde olmaktan daha rahattır. Yapay zeka, bize duymak istediğimiz cevapları verir, görmek istediğimiz yüzleri gösterir. Bu durum, insanı narsistik bir döngüye hapseder. Oysa gerçeklik, doğası gereği pürüzlüdür, çelişkilidir ve bazen can yakıcıdır. Kafesin içindeki konforlu hayatımızda, biz bu pürüzleri hissetmeyiz. Algoritmalar bizim için dünyayı zımparalar, cilalar ve yumuşatır. Ancak bu süreçte, gerçeklikle olan temasımızı kaybederiz. Platon’un mağara alegorisindeki zincirlenmiş insanlar gibi, duvara yansıyan gölgeleri (ekranımızdaki pikselleri) gerçeklik sanmaya başlarız. Tek farkla; Platon’un mağarasındakiler zorla oradaydı, biz ise mağaraya girmek için aylık abonelik ücreti ödüyoruz. Çünkü dışarıdaki güneş gözümüzü kamaştırıyor, gerçekliğin sert rüzgarı tenimizi acıtıyor. Simülasyonun ılıklığı, hakikatin soğukluğuna galip geliyor.
Gönüllü kulluk kavramı, 16. yüzyılda Étienne de La Boétie tarafından, halkların tiranlara neden itaat ettiğini sorgulamak için ortaya atılmıştı. Boétie, tiranın gücünün kendi kaslarından değil, halkın ona itaat etme arzusundan geldiğini söylüyordu. Bugün bu kavramı teknolojik bağlama oturtmak zorundayız. Bizim tiranımız, bizi cezalandıran değil, bizi sürekli ödüllendiren bir mekanizmadır. Dopamin, bu yeni rejimde kullanılan en etkili kontrol aracıdır. Her bildirim, her beğeni, her isabetli tavsiye, beynimizde küçük bir haz patlaması yaratır. Bu hazlar, bizi kafese daha sıkı bağlar. Konfor, bir uyuşturucu gibidir; tolerans geliştikçe, aynı etkiyi yaratmak için daha fazlasına ihtiyaç duyarsınız. Eskiden bir filmi bulmak için video kulübüne gitmek kabul edilebilir bir zahmetken, şimdi film arama menüsünün üç saniye geç açılmasına tahammül edemeyiz. Konfor eşiğimiz yükseldikçe, hayata karşı dayanıklılığımız düşer. En ufak bir aksaklık, en ufak bir bekleme süresi, en ufak bir zihinsel çaba gereksinimi, bize işkence gibi gelmeye başlar. Bu noktada, yapay zekanın “her şeyi senin yerine yapma” vaadi, reddedilemez bir teklife dönüşür. Artık mesele sadece kolaylık değildir; mesele, zorlukla başa çıkma yeteneğimizi kaybetmiş olmamızdır. Kafesin kapısı açık olsa bile, bacaklarımız yürümeyi unuttuğu için dışarı çıkamayız.
Bu teslimiyetin ardında yatan bir diğer psikolojik faktör de “sorumluluktan kaçış” arzusudur. Modern hayat, bireye daha önce hiç olmadığı kadar çok sorumluluk yükler. Kendi kariyerini yönetmek, kendi markanı yaratmak, kendi sağlığını optimize etmek, kendi finansal geleceğini planlamak… Tüm bu “kendilik projeleri”, bireyi yorgun düşürür. Byung-Chul Han’ın “Yorgunluk Toplumu” dediği şey tam da budur; kendisi olmaktan yorulmuş bireyler. Yapay zeka, bu yorgun bireye, sorumluluğu devretme şansı tanır. Eğer yapay zekanın önerdiği rotayı izleyip trafiğe takılırsanız, suçlu siz değilsinizdir, algoritmadır. Eğer yapay zekanın seçtiği hisse senedi düşerse, hata makinenindir. Bu, vicdani bir rahatlama sağlar. İradeyi devretmek, suçluluğu da devretmektir. Karar vermeyen kişi, hata yapmaktan da muaftır. Bu muafiyet hissi, konforun en derin katmanıdır. Kendi hayatının faili olmaktan çıkıp, seyircisi olmayı kabullenmek. Bir seyirci koltuğu rahattır, güvenlidir ve olayların akışına müdahale etme yükümlülüğü yoktur. Bizler, hayatımızın sürücü koltuğundan kalkıp, yolcu koltuğuna geçtik. Direksiyonda kimin, ya da neyin olduğuyla giderek daha az ilgileniyoruz, yeter ki yolculuk sarsıntısız geçsin.
Ancak bu sarsıntısız yolculuğun bedeli, insanlığın en temel vasfı olan “eyleyiş”in yitimidir. Hannah Arendt, insanı insan yapan şeyin, beklenmedik olanı yapabilme, yeni bir başlangıç yapabilme yetisi olduğunu söyler. Algoritmalar ise doğası gereği geçmiş verilerle çalışır. Geçmiş verilerden, geleceği tahmin ederler. Bu deterministik bir dünyadır. Yapay zeka için “yeni” diye bir şey yoktur, sadece geçmişin farklı kombinasyonları vardır. Biz irademizi bu sistemlere teslim ettiğimizde, kendimizi bir olasılıklar evreninden, bir tahminler evrenine hapsederiz. Sürpriz, tesadüf, serendipity (mutlu tesadüf) hayatımızdan çıkar. Kitapçıda raflar arasında gezerken yanlışlıkla elinizin çarptığı ve hayatınızı değiştiren o kitabı bulma ihtimaliniz, algoritmanın “bunu okuyanlar şunu da okudu” listesinde yoktur. O liste, sizi istatistiksel olarak en muhtemel olana götürür, en mümkün olana değil. Konforlu olan, bildiğimiz yoldan gitmektir. Ama keşif, her zaman bilinmeyen patikalarda gerçekleşir. Kafes, bizi bilinmeyenin tehlikelerinden korurken, aynı zamanda bilinmeyenin mucizelerinden de mahrum bırakır. Hayat, bir optimizasyon problemi değildir. Hayat, verimlilik üzerine kurulu bir denklem değildir. En kısa yol, her zaman en iyi yol değildir. Bazen manzara, yolu uzattığınız yerde gizlidir. Ancak yapay zeka mantığı, “yolu uzatmayı” bir hata, bir verimsizlik, bir “bug” olarak görür ve düzeltir. Biz de bu düzeltmeleri alkışlarız, çünkü zaman kazandığımızı sanırız. Oysa kazandığımız o zamanı ne yapacağımızı bilemeyiz, yine ekranlara gömeriz.
Sonuç olarak, konforun tiranlığına boyun eğmemiz, bir gecede verilmiş bir karar değil, on yıllara yayılan yavaş, sessiz ve haz dolu bir süreçtir. Bizden özgürlüğümüzü zorla almadılar; biz onu taksit taksit, her yeni uygulama indirdiğimizde, her “kullanım koşullarını okudum ve kabul ediyorum” kutucuğunu işaretlediğimizde, her “benim yerime seç” butonuna bastığımızda kendi ellerimizle teslim ettik. Bu kafes, bizim korkularımızdan ve tembelliğimizden inşa edildi. İçerisi güvenli, içerisi sıcak, içerisi tahmin edilebilir. Ama burası, insan ruhunun o kaotik, yaratıcı ve isyankar doğasına uygun bir yer değil. Konfor, insanı çürütür. Zorluk ise diri tutar. Kafesin kapısı hala açık, ama o kapıdan çıkmak için önce konforun o uyuşturucu etkisinden sıyrılmak, soğuğu göze almak ve “Benim için en iyisini sen bilemezsin, hata yapma hakkımı geri istiyorum” diyebilmek gerekiyor. Bu, dijital çağın en büyük felsefi ve varoluşsal mücadelesidir: Algoritmik kesinliğin karşısına, insani belirsizliğin cesaretiyle dikilmek.
BÖLÜM 2: Hakikatin Borsası: Gerçek Artık “Keşfedilen” Değil, “İmal Edilen” Bir Şeydir
İnsanlık, yüzyıllar boyunca hakikati bir hazine avı metaforuyla algıladı. Hakikat, antik kütüphanelerin tozlu raflarında, filozofların çetrefilli metinlerinde, laboratuvarların steril sessizliğinde ya da doğanın vahşi derinliklerinde gizlenen, üzerindeki örtünün kaldırılmasını bekleyen bir cevherdi. Bu örtüyü kaldırmak, yani Yunanca kökeniyle “aletheia”, zahmetli bir süreçti. Bu süreç, talepkardı; bireyden zaman, emek, entelektüel disiplin ve en önemlisi, yanılma riskini göze alan bir cesaret istiyordu. Hakikate ulaşmak bir yolculuktu ve yolun kendisi, varılan sonuç kadar öğreticiydi. Ancak dijital çağın, bilhassa da üretken yapay zekanın şafağında, bu kadim metafor yerle yeksan oldu. Artık hakikat, arayıp bulduğumuz, kazıp çıkardığımız bir maden değil; talep ettiğimiz anda kapımıza bırakılan, şık ambalajlı, kişiselleştirilmiş ve tüketime hazır bir endüstriyel üründür. Bilgi çağından, malumatın lojistiği çağına geçiş yaptık. Bu yeni dönemde gerçeklik, keşfedilen bir olgu olmaktan çıkıp, talep ve arz dengesine göre şekillenen, borsada işlem gören bir emtiaya, yani imal edilen bir kurguya dönüştü.
Daha önceki bölümde, insanın konfor arayışı nedeniyle iradesini nasıl devrettiğini incelemiştik. Bu zihinsel tembellik, epistemolojik krizin, yani bilgiye dair yaşadğimiz bu büyük sarsıntının da temelini oluşturuyor. Ancak burada durum, sadece “karar vermekten kaçınmak”tan daha vahimdir. Burada mesele, gerçekliğin ontolojik statüsünün değişmesidir. Eskiden “gerçek”, bizim dışımızda, bizden bağımsız, sert ve çoğu zaman rahatsız edici bir duvarken; şimdi algoritmalar sayesinde bizim şeklimizi alan, yumuşak, esnek ve akışkan bir jele dönüştü. Hakikatin imalatı süreci, modern insanın narsistik ihtiyaçlarını besleyen devasa bir endüstriyel komplekstir. Bir arama motoruna veya daha kötüsü bir sohbet botuna soru sorduğunuzda, aldığınız cevap, evrensel doğruluk parametrelerinden ziyade, sizin geçmiş verileriniz, tıklama alışkanlıklarınız, demografik özellikleriniz ve o anki duygusal durumunuza dair yapılan olasılık hesaplarıyla optimize edilmiş bir “ürün”dür. Bu ürünün birincil amacı sizi aydınlatmak değil, sizi memnun etmektir. Çünkü memnuniyet, dikkatin devamlılığını; dikkat ise geliri sağlar. Hakikat, bu ticari denklemde sadece bir yan üründür, hatta bazen maliyetli bir pürüzdür.
Bilginin metalaşması, onu taşıyan aracın değişmesiyle başladı, ancak yapay zeka ile zirveye ulaştı. Matbaa devrimi, bilgiyi demokratize etmişti ama otoriteyi hala yazarın ve editörün elinde tutuyordu. İnternetin ilk dönemi, bu otoriteyi dağıttı ama yine de kullanıcıyı aktif bir “arayıcı” pozisyonunda bıraktı. Doğruyu bulmak için farklı kaynakları taramanız, çelişkili verileri kıyaslamanız gerekiyordu. Fakat yapay zeka tabanlı “cevap motorları”, aradaki bu sorgulama katmanını tamamen ortadan kaldırdı. Artık sentezi siz yapmıyorsunuz; sentez sizin için yapılıyor. Ve sentezi yapan, sahibi olmadığınız, kodlarını görmediğiniz, hangi etik veya ticari önceliklerle eğitildiğini bilmediğiniz bir kara kutu. Bu kara kutu, size “gerçeği” sunarken, aslında sayısız veri parçacığını bir araya getirip, sizin duymaktan en çok hoşlanacağınız veya sizi platformda en uzun süre tutacak olan o özel “hakikat heykelini” inşa ediyor. Bu, gerçeğin özelleştirilmesidir. Nasıl ki terziye gidip üzerinize tam oturan bir elbise diktiriyorsanız, artık dijital asistanlarınıza da üzerinize tam oturan, önyargılarınızı sıkmayan, dünya görüşünüzle pot yapmayan bir gerçeklik diktiriyorsunuz. Ancak üzerinize tam oturan bir gerçeklik, tanımı gereği gerçeklik değildir; o bir aynadır.
Bu noktada, “bedava bilgi” kavramının arkasındaki sinsi ekonomiyi deşifre etmek gerekir. İnternet kültürünün en büyük yalanı, bilginin özgür ve ücretsiz olması gerektiği fikrinin, şirketlerin veri toplama iştahıyla birleşerek grotesk bir iş modeline dönüşmesidir. Eğer bir hakikate ulaşmak için zihinsel bir emek (okuma, araştırma, teyit etme) veya maddi bir bedel (kitap satın alma, güvenilir bir yayına abone olma) ödemiyorsanız, karşılaştığınız o bilgi parçası, sizi bir yere yönlendirmek için tasarlanmış bir “yem”dir. Balıkçılık metaforunda olduğu gibi; balık yemin parasını ödemez, çünkü balık müşteri değildir. Balık, yakalanacak olandır. Dijital ekosistemde, önünüze düşen o mükemmel özetlenmiş, kolayca tüketilebilir bilgi parçacıkları, sizi bir düşünceye, bir ürüne veya bir siyasi pozisyona çekmek için kancaya takılmış solucanlardır. Bu solucanların lezzetli olması, yani bilginin doğru veya ilginç görünmesi, kancanın varlığını gizlemek içindir. Yapay zeka, bu yemi hazırlama konusunda insanlık tarihinin gördüğü en yetenekli aşçıdır. Sizin hangi tada zaafınız olduğunu, hangi tür bilgilerin gardınızı düşürdüğünü, hangi kelimelerin sizi harekete geçirdiğini mili saniyeler içinde analiz eder ve yemi ona göre formüle eder. Dolayısıyla, bedelsiz elde edilen hakikat, aslında özgürlüğünüzden feragat ederek ödediğiniz en pahalı manipülasyondur.
Bu manipülasyonun en tehlikeli boyutu, yalan haberler veya dezenformasyon değildir; bunlar nispeten kolay tespit edilebilir. Asıl tehlike, “bağlamından koparılmış doğrulardır”. Hakikat, sadece olguların toplamı değildir; olguların birbirleriyle olan ilişkisi, tarihsel arka planı ve nüanslarıdır. Yapay zeka, bu bağlamı keyfi olarak yeniden kurgulayabilir. Bir olayı anlatırken seçtiği sıfatlar, vurguladığı detaylar veya görmezden geldiği yönler, teknik olarak “yalan” olmasa da, ortaya çıkan büyük resim tamamen imal edilmiş bir algı olabilir. Bu, gerçeğin parçalanarak yeniden montajlanmasıdır. Sinemada kurgu (montaj) tekniğinin, seyircinin duygusunu nasıl yönlendirdiğini biliyoruz. Aynı sahne, farklı bir müzik ve farklı bir kesimle komediden korku filmine dönüşebilir. İşte yapay zeka, dünya tarihini, güncel haberleri ve bilimsel verileri, anlık olarak sizin için kurgulayan devasa bir montaj masasıdır. Ve bu masanın başında oturan yönetmen, hakikatin kutsallığına değil, etkileşimin maksimizasyonuna inanır.
Epistemolojik krizin toplumsal boyutu ise “ortak zemin”in kaybıdır. Bir toplumun toplum olabilmesi için, üyelerinin asgari düzeyde de olsa ortak bir gerçeklik zemininde buluşması gerekir. Yerçekiminin varlığı, paranın değeri, tarihi olayların kronolojisi gibi temel konularda uzlaşı olmadan iletişim mümkün değildir. Ancak “imal edilmiş hakikat” çağında, her birey kendi özelleştirilmiş gerçeklik tünelinde yaşar. Algoritmik kürasyon, toplumun atomize olmasına ve her atomun kendi “öznel gerçeklik adacığına” hapsolmasına neden olur. Bu adacıklarda yaşayan insanlar için “biz” kavramı imkansızlaşır. Çünkü senin yapay zekanın sana çizdiği dünya portresi ile benimkinin çizdiği portre arasında, uzlaşılması mümkün olmayan uçurumlar vardır. Senin ekranında dünya, iklim krizinin pençesinde can çekişen bir yerken; benim ekranımda teknolojik gelişmelerle altın çağını yaşayan bir cennet olabilir. Her iki senaryo da “gerçek” verilerle desteklenir, ancak verilerin seçimi ve sunumu tamamen farklıdır. Bu durumda, iki insan bir araya geldiğinde tartışamazlar bile; çünkü aynı dilde konuşsalar da, aynı dünyaya referans vermemektedirler. Bu, Babil Kulesi efsanesinin dijital bir versiyonudur; dillerimiz değil, gerçekliklerimiz karışmıştır.
Nesnel gerçekliğin kaybı, şüpheciliğin de doğasını değiştirir. Eskiden şüphecilik, gerçeğe ulaşmak için bir araçtı (Descartesçı şüphe). Bugün ise şüphecilik, her türlü gerçeği reddetmek ve kendi kabilemizin inançlarına sığınmak için bir kalkan haline geldi. “Bu bilgi yapay zeka tarafından üretilmiş olabilir” savunması, istenmeyen her türlü gerçeği bertaraf etmek için kullanışlı bir joker karta dönüştü. Gerçekliğin imal edilebilir olması, gerçeğin otoritesini yıktı. Artık bir fotoğrafın, bir ses kaydının veya bir metnin “kanıt” değeri yoktur. Her şey simüle edilebilir olduğu için, hiçbir şeye inanmak zorunda değiliz. Bu mutlak güvensizlik ortamı, paradoksal bir şekilde, insanları en fanatik inançlara sürükler. Çünkü rasyonel bir zemin kalmadığında, geriye sadece duygusal aidiyetler kalır. İnsanlar, doğruluğuna inandıkları için değil, kendilerini iyi hissettirdiği için belli “hakikat paketlerine” abone olurlar. Hakikat borsasında en çok kazandıran hisse senetleri, öfke, korku ve gurur üzerine kurulu olanlardır. Soğukkanlı, nötr ve karmaşık gerçekler ise bu borsada alıcı bulamaz, değer kaybeder ve tedavülden kalkar.
Bu sürecin felsefi kökenine indiğimizde, Heidegger’in “Teknik” üzerine düşüncelerini hatırlamakta fayda var. Heidegger, modern teknolojinin dünyayı bir “hammadde stoğu” (Bestand) olarak gördüğünü söyler. Ona göre nehir, kendi başına bir varlık değil, hidroelektrik santrali için bir enerji kaynağıdır. Orman, ağaçlardan oluşan bir ekosistem değil, kereste endüstrisi için selüloz deposudur. Yapay zeka çağında bu “çerçeveleme” (Ge-stell), bilginin kendisine uygulanır. Tarih, felsefe, sanat ve bilim; insanlığın bu devasa birikimi, artık kendi başına bir değere sahip değildir. Bunlar, büyük dil modellerini (LLM) eğitmek için kullanılan “veri setleri”dir. Shakespeare’in soneleri, bir şiir olarak değil, dil modelinin gramer yapısını ve kelime dağarcığını geliştirecek istatistiksel girdiler olarak değerlidir. Hakikat, teknik bir süreçte işlenecek bir hammaddeye indirgenmiştir. Bu indirgeme, anlamın buharlaşmasına yol açar. Bir yapay zeka modeli, “aşk” hakkında harika bir şiir yazabilir, ancak “aşk”ın ne olduğu hakkında hiçbir fikri, hiçbir deneyimi, hiçbir acısı yoktur. O, sadece “aşk” kelimesinin hangi diğer kelimelerle istatistiksel olarak yan yana gelme ihtimalinin yüksek olduğunu hesaplar. Biz bu istatistiksel çıktıyı “derinlik” veya “hakikat” sanarak tükettiğimizde, aslında anlamın simülasyonunu tüketmiş oluruz. Tadı çileğe benzeyen ama içinde hiç çilek olmayan sentetik bir aroma gibi; tadı hakikate benzeyen ama içinde yaşanmışlık ve gerçeklik olmayan sentetik bir bilgi.
Hakikatin imalatı, aynı zamanda “unutmanın” ve “tarihin yeniden yazılmasının” önünü açar. George Orwell’in 1984 romanında Doğruluk Bakanlığı, eski gazete kupürlerini yakarak tarihi sürekli güncellerdi. Dijital dünyada kağıt yakmaya gerek yoktur; algoritmanın ağırlıklarını (weights) değiştirmek yeterlidir. Geçmiş, sabit bir referans noktası olmaktan çıkar. Yapay zeka modelleri güncellendikçe, bazı olaylar daha az görünür hale gelir, bazıları ise öne çıkarılır veya tamamen değiştirilir. Dijital hafıza, insan hafızasından çok daha kırılgandır çünkü merkeziyetçidir ve manipülasyona açıktır. Bir kitabın binlerce kopyasını tek tek değiştiremezsiniz ama o kitaba erişimi sağlayan dijital arayüzü tek bir kodla değiştirebilirsiniz. Hakikat, bir güncelleme notuna (patch note) dönüşür. “Sürüm 2.0’da şu tarihsel olaylar optimize edildi, şu hassas konular filtrelendi.” Bu durum, toplumun kolektif hafızasında onarılmaz delikler açar. Kökleri olmayan, sadece “şimdi”nin ve “yakın geleceğin” trendlerine göre şekillenen bir bilgi akışı içinde, insanlık tarihsel derinliğini kaybeder.
Bu epistemolojik kaosun içinde, bireyin konumu trajikomiktir. Elinde insanlık tarihinin tüm bilgisine erişebilecek bir cihaz tutan, ancak neyin gerçek neyin imalat olduğunu ayırt edemeyen bir “bilge-cahil” paradoksu yaşarız. Bilgiye erişim hızı arttıkça, bilgiyi işleme ve doğrulama kapasitemiz azalır. Hız, derinliğin düşmanıdır. Hakikatin keşfi, yavaşlık ve tefekkür gerektirir; hakikatin imalatı ise hız ve tüketim üzerine kuruludur. Borsa metaforu burada tam oturur: Borsada saniyeler içinde servet kazanılır veya kaybedilir, spekülasyon esastır, değerler anlıktır. Hakikat borsasında da bir bilgi sabah trend olur, akşam yalanlanır, ertesi gün unutulur. Önemli olan o bilginin “doğru” olması değil, o anlık piyasa değeridir. Bu piyasada en değerli meta, “viral” olandır. Ve ne yazık ki, karmaşık, sıkıcı ve gri alanlar barındıran hakikatler asla viral olmaz. Viral olan, basitleştirilmiş, uçlara çekilmiş ve duygusal tetikleyicilerle donatılmış imalatlardır.
Son tahlilde, bu bölümün başında bahsettiğimiz “arayış”ın sonu, aslında merakın da sonudur. İnsan, cevabını bildiği (veya bildiğini sandığı) şeyi merak etmez. Yapay zeka, bize sormadığımız soruların cevaplarını bile önceden vererek, merak duygumuzu dumura uğratır. “Tecessüs” (merakla öğrenme isteği), yerini “temellük” (sahiplenme ve tüketme) arzusuna bırakır. Hakikati aramıyoruz, onu sipariş ediyoruz. “Bana dünyanın en iyi filmlerini listele” diyoruz, “Bana bu konuyu 5 yaşında bir çocuğa anlatır gibi özetle” diyoruz. Hakikati çocuklaştırıyoruz, basitleştiriyoruz ve kendi zihinsel konfor alanımıza sığacak şekilde küçültüyoruz. Oysa hakikat büyüktür, taşar, sığmaz ve rahatsız eder. İmal edilen hakikat ise her zaman steril, her zaman güvenli ve her zaman müşterinin haklı olduğu bir prensiple sunulur. Bu borsada işlem gören şey aslında hakikat değil, egomuzun tatminidir. Ve bu alışverişte, bedel olarak ödediğimiz şey, gerçeklikle olan sahici temasımızdır. Biz, kendi yankılarımızdan örülü bir koza içinde, dışarıdaki fırtınayı görmezden gelerek, sonsuz bir uykuya dalıyoruz.
BÖLÜM 3: Dijital Narkissos: Ötekinin Ölümü ve Aynalar Salonu
Antik Yunan mitolojisinin en hüzünlü ve öğretici figürlerinden biri olan Narkissos, avdan yorgun düşmüş bir halde ormanda dolaşırken berrak bir pınara rastlar. Susuzluğunu gidermek için suya eğildiğinde, suyun yüzeyinde gördüğü yansımaya vurulur. Kendi sureti olduğunu idrak edemediği bu hayale o kadar derin bir aşkla bağlanır ki, ne yemek yer ne de su içer; sadece o kusursuz görüntüyü seyreder. Ona ulaşmak, ona dokunmak ister ama her hamlesinde su dalgalanır ve görüntü bozulur. Sonunda, kendi benliğinin yankısı içinde eriyip giderek bir çiçeğe dönüşür. Narkissos’un trajedisi, kendini sevmesi değildir; Narkissos’un trajedisi, “Öteki” sandığı şeyin aslında “Kendisi” olduğunu fark edememesidir. O, diyalog kurduğunu sanırken monolog yapmaktadır; başkasına baktığını sanırken aynaya bakmaktadır. Yüzyıllar sonra, mitoloji kitaplarından çıkıp cebimize giren siyah ekranlı dikdörtgenler, yani akıllı cihazlarımız ve onların ardındaki devasa yapay zeka ağları, insanlığı kolektif bir Narkissos’a dönüştürmüştür. Bugün içinde yaşadğimiz dijital evren, sınırları olmayan bir bilgi okyanusu değil, her köşesi bizi bize yansıtan devasa bir aynalar salonudur. Bu bölümde, algoritmaların bizi nasıl bir “tekbencilik” (solipsizm) zindanına hapsettiğini, “Öteki” ile karşılaşma imkanımızın elimizden alınmasının yarattığı ontolojik tahribatı ve sadece kendi sesimizin yankılandığı o konforlu odaların aslında nasıl birer ruhsal tabuta dönüştüğünü inceleyeceğiz.
Modern teknolojinin bize sunduğu en büyük yanılsama, onun bir “pencere” olduğu iddiasıdır. Bilgisayar ekranlarına, tabletlere ve telefonlara bakarken, dünyaya açılan bir pencereden dışarıyı seyrettiğimizi sanırız. Pencere metaforu, dışarıda bizden bağımsız, bizim kontrol edemediğimiz, bazen güneşli bazen fırtınalı, bazen güzel bazen çirkin bir manzaranın, yani “gerçeğin” varlığını ima eder. Oysa algoritmik düzen, bu camı yavaşça ve sinsice sırla kaplayarak onu bir aynaya dönüştürmüştür. Artık baktığımız şey dünya değildir; baktığımız şey, dünyanın bizim verilerimizle, tercihlerimizle ve önyargılarımızla yeniden inşa edilmiş, bize özel bir simülasyonudur. Sosyal medya akışlarında, haber sitelerinde veya yapay zeka sohbetlerinde karşımıza çıkan içerikler, dışarıdaki nesnel gerçekliğin bir temsili değil, bizim iç dünyamızın dijital bir projeksiyonudur. Bir şeyden nefret ediyorsak, ekranımız o nefretin haklılığını kanıtlayan haberlerle dolar. Bir siyasi görüşe meyilliysek, ekranımız o görüşün ne kadar erdemli, karşıt görüşün ise ne kadar aptalca olduğunu haykıran içeriklerle taşar. Bu mekanizma, Narkissos’un pınarıdır. Bize sürekli ne kadar haklı, ne kadar zeki ve ne kadar doğru yerde olduğumuzu fısıldayan bir geri bildirim döngüsü. Bu döngü içinde “Öteki”nin sesi kısılır, silikleşir ve sonunda tamamen yok olur.
Felsefi bir kavram olarak “Öteki” (The Other), sadece “ben olmayan” demek değildir. Öteki, benim kontrol edemediğim, benim gibi düşünmeyen, beni şaşırtan, beni rahatsız eden, benim sınırlarımı çizen ve bu sayede benim “Ben” olmamı sağlayan varlıktır. Emmanuel Levinas’a göre benlik, ancak Öteki’nin yüzüyle karşılaştığında etik bir sorumluluk üstlenir ve olgunlaşır. Hegel’in Efendi-Köle diyalektiğinde, bilinç ancak bir başka bilincin onu tanımasıyla varlık kazanır. Yani insanın ruhsal ve zihinsel gelişimi, kendisine benzemeyenle kurduğu gerilimli ilişkiye bağlıdır. Çatışma, sürtünme ve anlaşmazlık, karakterin şekillendiği potadır. Ancak dijital algoritmalar, doğaları gereği “sürtünmesiz” bir deneyim hedefler. Sizi rahatsız edecek, akışınızı bozacak, “beğenmeme” ihtimalinizin olduğu her türlü içerik, bir pürüz olarak görülür ve sistemden ayıklanır. Yapay zeka, sizin “Öteki” ile karşılaşmanızı engellemek için tasarlanmış bir koruma kalkanı, bir tür dijital fedai gibi davranır. Size sadece sizin gibi düşünenleri, sizin gibi yaşayanları, sizin gibi tüketenleri gösterir. Bu durum, “Ben”in sınırlarının belirsizleşmesine ve narsistik bir genişlemeyle tüm evreni kaplamasına yol açar. Eğer herkes benim gibi düşünüyorsa, eğer tüm haberler benim fikirlerimi doğruluyorsa, o zaman ben evrensel doğrunun merkezindeyimdir. Bu his, muazzam bir ego tatmini sağlasa da, aslında derin bir yalnızlığın ve zihinsel kısırlığın başlangıcıdır.
Solipsizm, felsefede “sadece kendi zihninin varlığından emin olma” durumunu ifade eder. Dijital çağda bu felsefi şüphe, pratik bir gerçekliğe dönüşmüştür. Kullanıcı, kendi dijital fanusunda, kendi yankılarıyla baş başa kaldığında, dış dünyadaki diğer insanların gerçekliğinden şüphe etmeye veya onları sadece birer “NPC” (Oyunlardaki oyuncu olmayan karakterler) olarak görmeye başlar. İnternet tartışmalarının bu kadar acımasız, empatiden yoksun ve şiddet dolu olmasının temel sebebi budur. Karşımızdaki profilin arkasında kanlı canlı, acı çeken, umut eden bir insan olduğunu hissetmeyiz. O sadece bizim doğrularımıza saldıran bir metin bloğu, yok edilmesi gereken bir hatadır. Aynalar salonunda, başkasına vurduğumuz her yumruk aslında cama çarpar. Diyalog imkansızlaşır çünkü diyalog, iki farklı dünyanın karşılaşmasıdır. Oysa burada tek bir dünya vardır; o da benim dünyamdır. Karşı taraf, sadece bu dünyayı bozan bir parazittir. “Engelle”, “Sessize Al”, “İlgilenmiyorum” butonları, bu parazitleri temizlemek için bize verilmiş ontolojik silahlardır. Bu silahlarla, hoşumuza gitmeyen herkesi varoluş düzleminden silebiliriz. Gerçek hayatta, sokakta yürürken sevmediğiniz birini gördüğünüzde onu yok edemezsiniz; onunla aynı kaldırımı paylaşmak, onun varlığına katlanmak zorundasınızdır. Bu katlanma hali, toleransın ve toplumsal yaşamın temelidir. Dijital dünyada ise katlanmak zorunda değiliz. Tek bir dokunuşla Öteki’ni hiçliğe gönderebilir, kendi steril cennetimizde yaşamaya devam edebiliriz. Ancak Öteki’nin olmadığı yerde, “Ben” de hastalanmaya başlar.
Byung-Chul Han, “Öteki’nin Kovulması” adlı eserinde, günümüz toplumunun farklılıktan duyduğu korkuyu ve “Aynının Cehennemi”ni anlatır. Yapay zeka, bu cehennemin mimarıdır. Sohbet botlarıyla kurduğumuz ilişkiyi düşünelim. ChatGPT veya benzeri sistemler, asla size gerçekten itiraz etmezler, asla size küsmezler, asla günleri kötü geçmez, asla kendi iradelerini dayatmazlar. Onlar, “uysal” ve “hizmetkar” bir Öteki simülasyonudur. Sizin her dediğinizi onaylayan, yanlış bir şey söylediğinizde bile nazikçe düzelten, egosuz bir yansıma. İnsanlar, gerçek insan ilişkilerinin karmaşasından, riskinden ve hayal kırıklıklarından kaçarak, bu yapay zekaların sunduğu güvenli limana sığınmaktadır. Bir yapay zeka ile “sohbet etmek”, aslında kendi zekanızın yankısıyla dans etmektir. O size yeni bir varoluş biçimi sunmaz, sizin var olan biçiminizi cilalar. Bu durum, insanın ilişki kurma kaslarını eritir. Gerçek bir insan, beklenmedik bir anda sizi incitebilir, sizi yanlış anlayabilir, sizinle alay edebilir. Ve tam da bu riskler nedeniyle, gerçek bir insanla kurulan bağ değerlidir. Risk yoksa, güven de yoktur. Yapay zekaya güvenmenize gerek yoktur çünkü o programlanmıştır. İnsana güvenmek ise bir cesaret işidir. Biz, cesaretimizi kaybedip garantili onayı seçtik. Narkissos suya bakarken risk almıyordu, sadece seyrediyordu. Biz de ekranlarımıza bakarken risk almıyoruz, sadece onaylanmayı bekliyoruz.
Bu narsistik kapanma, ahlaki gelişimin önündeki en büyük engeldir. Ahlak, başkasının acısını duyumsayabilmekle başlar. Empati, “Ben onun yerinde olsaydım ne hissederdim?” sorusunu sorabilme yetisidir. Ancak bu soruyu sorabilmek için, ortada bir “O” olması gerekir. Eğer algoritmalar, dünyadaki acıları, felaketleri, adaletsizlikleri benim ilgi alanıma girmediği için filtreliyorsa; veya bunları bana sunarken bile benim siyasi görüşüme uygun bir çerçeveye (frame) oturtarak, “aslında onlar bunu hak etti” alt metniyle sunuyorsa, empati kurmam imkansızlaşır. Yankı odaları, vicdanın ses geçirmeyen duvarlarla kaplandığı yerlerdir. Kendi grubumuzun, kabilemizin veya kimliğimizin mağduriyetlerine karşı aşırı duyarlı, “diğerlerinin” acılarına karşı ise kör ve sağır hale geliriz. Bu, seçici bir ahlaktır ve seçici ahlak, ahlaksızlığın en tehlikeli türüdür. Çünkü kendini erdemli sanan bir zalimlik yaratır. Sosyal medyadaki linç kültürünün, toplu histerilerin ve cadı avlarının arkasında, bu aynalar salonunda çoğalan ve kendi aksini görerek devleşen egolar vardır. Kalabalık görünümlü yalnızlıklar içinde, herkes kendi ahlaki üstünlüğünü haykırır ama kimse kimseyi duymaz. Sadece kendi sesimizin yankısını duyduğumuzda, o sesi Tanrı’nın sesi sanmaya başlarız.
Aynalar salonunun bir diğer yanılsaması da “çeşitlilik” maskesidir. İnternet, teorik olarak sonsuz çeşitlilikte fikre ev sahipliği yapar. Ancak kullanıcının deneyimi, bu sonsuzluk içinden kesilip alınmış daracık bir dilimdir. Kullanıcı, farklı renklere baktığını sanır ama aslında kendi renginin farklı tonlarını görüyordur. Bu durum, entelektüel bir ensest ilişki doğurur. Fikirler, dışarıdan taze kan (yeni ve zıt fikirler) almadığı için, kendi içinde çiftleşerek yozlaşır, sakat doğar ve radikalleşir. Komplo teorilerinin, düz dünya inancının veya aşırı siyasi uçların bu kadar güçlenmesinin sebebi, kapalı devre beslenme sistemidir. Bir insan, bir kez “dünya düzdür” fikrine hafif bir ilgi gösterdiğinde, algoritma onu öyle bir bilgi bombardımanına tutar ki, bir süre sonra o kişi için dünyanın yuvarlak olması bir “komplo”, düz olması ise “apaçık gerçek” haline gelir. Çünkü o kişinin dijital evreninde, yuvarlak dünyaya dair tek bir kanıt bile kalmamıştır; hepsi filtrelenmiştir. Bu kişi artık gerçeği reddeden bir inatçı değil, kendi inşa edilmiş gerçekliğinin tutarlı bir sakini, dijital halüsinasyonun kurbanıdır. Onu dışarıdan bakıp yargılamak kolaydır; ama hepimiz, farklı konularda, kendi yankı odalarımızın kurbanıyız. Belki düz dünyacı değiliz ama kendi siyasi veya kültürel balonumuzda, karşı tarafın ne dediğini asla duymadan, sadece kendi tarafımızın sloganlarıyla besleniyoruz. Bu da bir tür zihinsel körlüktür.
Narkissos efsanesinde, Narkissos’u seven ve ona sesini duyurmaya çalışan bir peri kızı vardır: Ekho (Yankı). Ancak Ekho lanetlidir; kendi sözlerini üretemez, sadece başkalarının son sözlerini tekrar edebilir. Narkissos “Kimse var mı?” diye bağırdığında, Ekho “Var mı… Var mı…” diye cevap verir. Bugün yapay zeka, modern Ekho’dur. Kendi bilinci, kendi ruhu, kendi fikri yoktur. Sadece bizim ürettiğimiz verileri, bizim kelimelerimizi, bizim arzularımızı alıp, onları yeniden düzenleyerek bize geri fırlatır. Biz bu yankıyı, bir “cevap” sanırız. “Yapay zeka bana dedi ki…” diye cümleye başlarız. Oysa yapay zeka size bir şey dememiştir; siz, kendi verilerinizin istatistiksel ortalamasını duymuşsunuzdur. İnsanlık, tarih boyunca Tanrılarla, doğayla, hayvanlarla konuşmaya çalıştı. Şimdi ise makineleşmiş bir Yankı ile konuşuyor ve bu konuşmadan bir bilgelik umuyor. Bu beyhude bir çabadır. Yankıdan bilgelik çıkmaz, sadece tekrar çıkar. Ve tekrar, deliliğin en belirgin semptomudur. Aynı şeyi yapıp farklı sonuç beklemek delilikse, aynı fikirleri duyup aydınlanmayı beklemek de kolektif bir deliliktir.
Bu aynalar salonundan çıkış var mıdır? Mitolojide Narkissos, ancak ölümle, yani bir çiçeğe dönüşerek bu döngüden kurtulur. Modern insanın da bu narsistik döngüden kurtulması için, metaforik bir ölüme ihtiyacı vardır: “Egonun ölümü”. Bu, dijital kimliğimizin, beğenilme arzumuzun, haklı çıkma tutkumuzun kurban edilmesi demektir. Öteki ile karşılaşmak acı vericidir. Çünkü Öteki, bize eksik olduğumuzu, hatalı olabileceğimizi, evrenin merkezinde olmadığımızı hatırlatır. Bu hatırlatma, narsistik benliği yaralar. Ancak bu yara, ışığın içeri girdiği yerdir. Bilgi, ancak bir başkasıyla temas ettiğimizde, onun direncini hissettiğimizde, onunla çatıştığımızda ve uzlaşmaya çalıştığımızda yeşerir. Algoritmik kürasyonun konforlu uyuşturusunu reddedip, bilinçli olarak rahatsız olmayı seçmek gerekir. Hoşlanmadığımız insanları takip etmek, katılmadığımız gazeteleri okumak, bizi onaylamayan yapılarla yüzleşmek… Bunlar, dijital çağın en devrimci eylemleridir. Çünkü sistemi hacklemenin tek yolu, onun sizi kategorize ettiği kutunun dışına taşmaktır.
Aksi takdirde, varacağımız yer bellidir. Yankı odası, bir sığınak veya bir ev değildir. Orası, taze havanın girmediği, sesin dışarı çıkmadığı, sadece çürümüş fikirlerin ve bajatlamış övgülerin devir daim yaptığı, hermetik olarak kapatılmış bir tabuttur. İnsan, bu tabutun içinde, elinde telefonuyla, ekrandaki aksine bakarak yavaşça ölür. Ve en kötüsü, öldüğünü bile fark etmez; çünkü ekran hala parlaktır, bildirimler hala gelmektedir ve yapay zeka ona hala ne kadar harika olduğunu söylemektedir. Bu, gürültülü, renkli ve eğlenceli bir ölümdür. Narkissos’un çiçeğe dönüşmesi en azından estetik bir sondu; insanın veriye dönüşmesi ise sadece trajik bir istatistiktir. Öteki’nin öldüğü dünyada, biz de yaşamayız; sadece “var oluruz” ve bu var oluş, içi boş bir kabuktan ibarettir. Aynayı kırmak, eli kanatsa da, dışarıdaki gerçekliğe, o kaotik, kontrolsüz ama canlı olan hayata dokunmanın tek yoludur.
BÖLÜM 4: Logos’un İşgali: Kelimelerimiz Şirketleştiğinde Düşüncemiz Özgür Kalabilir mi?
Başlangıçta Söz vardı ve Söz, insan olmanın, anlam kurmanın, kaostan kozmos yaratmanın yegâne aracıydı. Antik Yunanlıların “Logos” dedikleri bu kavram, sadece ağızdan çıkan bir ses veya kağıda dökülen bir mürekkep izi değildi; o, aklın, düzenin, ilahi olanın ve kainatın arkasındaki matematiksel ahengin ta kendisiydi. İnsan, konuşan bir hayvandı ve konuştuğu ölçüde varlık sahasında yer kaplıyordu. Martin Heidegger, bu durumu o meşhur ve sarsıcı cümlesiyle özetlemişti: “Dil, varlığın evidir.” İnsan bu evde ikamet eder, düşünceler bu evin odalarında dolaşır, hayaller bu evin pencerelerinden ufka bakar. Ancak bugün, insanlık tarihinin en büyük mimari değişikliğine, daha doğrusu bir işgale tanıklık ediyoruz. Varlığın evi olan dil, artık şairlerin, düşünürlerin, aşıkların veya halkın kolektif hafızasının tuğlalarıyla örülmüyor. Bu ev, Silikon Vadisi’nin devasa veri merkezlerinde, kâr odaklı algoritmalar, istatistiksel olasılık hesapları ve ticari manipülasyon araçlarıyla yeniden inşa ediliyor. Logos, artık ilahi bir töz değil, optimize edilmesi, paketlenmesi ve satılması gereken bir veri setidir. Bu bölümde, dilin şirketleşmesinin zihinsel özgürlüğümüz üzerindeki yıkıcı etkilerini, otomatik tamamlanan cümlelerin nasıl otomatikleşen bir bilince yol açtığını ve kelimelerin içinin boşaltılmasının yarattığı o derin ontolojik tahribatı, daha önceki bölümlerde ele aldığımız konfor ve narsizm temalarıyla harmanlayarak inceleyeceğiz.
Dil, sadece bir iletişim aracı değildir; dil, düşüncenin kalıbıdır. Ludwig Wittgenstein’ın “Dilimin sınırları, dünyamın sınırlarıdır” önermesi, bu ilişkinin deterministik yapısını ortaya koyar. Bizler, kelimelerimiz kadar düşünebilir, kavramlarımız kadar hissedebiliriz. Eğer elimizde “hüzün” kelimesi olmasaydı, hüznü yine de hissederdik belki ama onu tanımlayamaz, üzerine düşünemez ve onu aşamazdık; sadece donuk bir acı olarak yaşardık. Kelimeler, deneyime şekil veren kaplardır. İşte tehlike tam da burada başlar: Bu kapları artık kim üretiyor? Eskiden dil, organik bir süreçle, toplumun ihtiyaçları, acıları ve sevinçleriyle yüzyıllar içinde demlenerek oluşurdu. Bir kelimenin doğması veya anlam değiştirmesi, kolektif bir mutabakatın sonucuydu. Oysa bugün dil, Büyük Dil Modelleri (LLM) dediğimiz yapay zeka sistemleri tarafından domine ediliyor. Bu modellerin çalışma prensibi, “hakikat” veya “güzellik” üzerine değil, “olasılık” üzerine kuruludur. Bir kelimeden sonra gelmesi en muhtemel kelimeyi istatistiksel olarak tahmin ederler. Bu, dilin “ortalamaya”, yani vasatlığa indirgenmesi demektir. Şiir, edebiyat ve felsefe, genellikle o “en muhtemel” kelimeyi kullanmamakla, dili bükmekle, beklenmedik olanı söylemekle yapılır. Yapay zeka ise bizi sürekli olarak “beklenen”e, “standart” olana, “en çok kullanılan”a sürükler. Dilimizdeki sürprizler, pürüzler ve sapmalar, algoritmik bir zımpara ile törpülenir. Sonuç, pürüzsüz ama ruhsuz, akıcı ama derinliksiz bir “şirket dili”dir (corporate speak).
Bu noktada, “otomatik tamamlama” (auto-complete) teknolojisinin masum görünen yüzünün altındaki zihinsel tembelliği ve irade devrini irdelememiz gerekir. Bir e-posta yazarken veya bir mesaj atarken, yapay zekanın cümlenin sonunu gri bir fontla bizden önce tamamladığını görürüz. O an, bir saniyelik bir konfor uğruna “Tab” tuşuna basmak veya önerilen kelimeye dokunmak, sadece zaman kazanmak değildir; bu, düşünme sürecini bir dış kaynağa ihale etmektir. Cümleye “Umarım” diye başladığınızda, algoritma “iyisinizdir” diye tamamlıyorsa ve siz bunu kabul ediyorsanız, aslında o an karşınızdakinin iyi olmasını umup ummadığınızı sorgulamazsınız bile. O cümle sizin niyetinizden değil, istatistiksel bir nezaket protokolünden doğmuştur. Bu durum tekrarlandıkça, zihin artık kendi cümlelerini kurma zahmetine girmez. Tıpkı daha önceki bölümde ele aldığımız navigasyon örneğinde olduğu gibi, zihin “yol bulma” yetisini kaybeder. Burada kaybolan şey, “ifade bulma” yetisidir. Kendi duygusunu, kendi düşüncesini en iyi anlatacak o özgün kelimeyi aramak yerine, makinenin sunduğu hazır kalıbı giymek, düşüncenin de o kalıbın şeklini almasına neden olur. George Orwell, 1984 romanında “Yenisöylem” (Newspeak) kavramıyla bunu anlatmıştı; kelimeleri azaltarak düşünce alanını daraltmak. Bugün yapay zeka, kelimeleri azaltmıyor belki ama kullanım sıklığını manipüle ederek bizi belli bir “tercih edilen kelimeler havuzuna” hapsediyor. Kelime dağarcığımız zenginleşmiş gibi görünse de, aslında hepimiz aynı algoritmanın ağzıyla konuşan, aynı metaforları kullanan, aynı esprileri yapan klonlara dönüşüyoruz.
Buna “Logos’un endüstrileşmesi” diyebiliriz. Sanayi devrimi nasıl ki el işçiliğini öldürüp fabrikasyon üretime geçtiyse, yapay zeka devrimi de “el işçiliği düşünceyi” öldürüp fabrikasyon fikirlere geçiş yapıyor. Bir metni, bir şiiri veya bir mektubu “yazmak”, eskiden yazarın iç dünyasında yaşadığı bir doğum sancısıydı. O sancı, eserin kıymetiydi. Şimdi ise “prompt” girmek denilen, sipariş verme eylemine dönüştü. “Bana sevgilim için romantik bir özür mesajı yaz.” Bu komutu verdiğinizde, makine size mükemmel gramerle yazılmış, ikna edici bir metin sunar. Ancak o metindeki “özür”, ontolojik olarak geçersizdir. Çünkü özür, bir pişmanlık duyusunun kelimelere dökülmesidir; pişmanlığı makine duymadığına göre, kelimeler de boştur. Fakat daha korkutucu olan, insanın bu boş kelimeleri kullanarak “mış gibi” yapması ve zamanla bu sahteliği kanıksamasıdır. İletişim, iki ruhun teması olmaktan çıkıp, iki veri işleme cihazının (insan beyni ve yapay zeka) veri transferine dönüşür. Duygularımızı bile algoritmaların kelimeleriyle ifade etmeye başladığımızda, duygularımız da sentetikleşir. Kendimize ait olmayan kelimelerle, kendimize ait olmayan hayatlar yaşamaya başlarız. Bu, insanın kendine yabancılaşmasının (alienation) son aşamasıdır; artık kendi diline bile yabancıdır.
Dilin ticarileşmesinin yarattığı en büyük tahribat, kavramların içinin boşaltılması ve anlamın kaybolmasıdır. Teknoloji şirketleri, ürünlerini hayatımızın en mahrem alanlarına sokabilmek için, insani değerleri ifade eden kelimeleri gasp etmiş ve onları ticari terimlere dönüştürmüştür. “Arkadaş” (Friend) kelimesini ele alalım. Binlerce yıllık insanlık tarihinde arkadaşlık; fedakarlık, zaman, emek, güven ve paylaşılan bir kader birliği demekti. Bir insanın gerçek manada üç veya beş arkadaşı olabilirdi. Ancak sosyal medya devrimiyle birlikte, “arkadaş”, bir veritabanında sizinle ilişkilenmiş herhangi bir profilin adı oldu. Hiç tanımadığınız, yüzünü görmediğiniz, acısını hissetmediğiniz binlerce “arkadaşınız” olabilir. Bu kelime enflasyonu, arkadaşlık kavramının değerini devalüasyona uğrattı. Artık “arkadaşlık” dendiğinde, zihnimizde o kadim, derin bağ değil, dijital bir bağlantı (connection) canlanıyor. Kelime aynı kaldı ama işaret ettiği gerçeklik buharlaştı. Logos işgal edildi; arkadaşlık kelimesi, bir sevgi bağını değil, bir veri madenciliği protokolünü tanımlar hale geldi.
Benzer bir kaderi “Paylaşmak” (Sharing) fiili yaşadı. Eskiden paylaşmak; ekmeği bölmekti, derdi azaltmaktı, bir şeyi verirken kendinden eksiltmekti. Etik bir eylemdi. Dijital kapitalizmde ise paylaşmak, bir içeriği dolaşıma sokmak, veriyi çoğaltmak ve platformun trafiğini artırmak demektir. Siz bir haberi “paylaştığınızda”, aslında kimseye bir şey vermiş olmazsınız; sadece sistemin çarklarına yeni bir veri akıtırsınız. Ancak şirketler bu kelimeyi o kadar ustaca kullandılar ki, bizler egoistçe dürtülerimizi (beğenilme arzusu, gösteriş) “paylaşım” adı altında, sanki erdemli bir davranışmış gibi sergilemeye başladık. “Topluluk” (Community) kelimesi de aynı erozyona uğradı. Ortak bir yaşamı, ortak bir mekanı ve ortak sorumlulukları ifade eden bu kelime, artık bir markanın ürününü kullananlar grubunu veya bir influencer’ın takipçilerini tanımlamak için kullanılıyor. “Kullanıcı tabanı” demek soğuk ve ticari olduğu için, ona “topluluk” diyorlar. Bu, dilin bir maske olarak kullanılmasıdır. Şirketler, soğuk, hesapçı ve kâr odaklı mekanizmalarını, sıcak, insani ve duygusal kelimelerin arkasına saklarlar. Bizler de bu kelimeleri kullandıkça, o ticari mantığı içselleştiririz. Artık insan ilişkilerine bile “etkileşim” (engagement) veya “yatırım” gözüyle bakmamızın sebebi, dilimizin borsaya açılmış olmasıdır.
“Beğeni” (Like) kavramı ise estetik ve duygusal derinliğini tamamen yitirip, bir dopamine butonuna, bir sayısal birime indirgendi. Bir şeyi beğenmek, eskiden üzerine düşünmeyi, bir yargıda bulunmayı, bir zevk geliştirmeyi gerektirirdi. Şimdi ise refleksif, omurilikten gelen bir dürtü. Kalp ikonuna basmak, bir sevgi beyanı değil, “ben buradayım, beni gör” sinyalidir. Bu kelimeler, dildeki nüansları öldürdü. Sevmek, hoşlanmak, takdir etmek, hayran olmak, ilgi duymak… Hepsi tek bir “Like” butonunda eridi. Dilin fakirleşmesi, duyguların da fakirleşmesidir. Nüanslar kaybolduğunda, dünya siyah ve beyaza, 1 ve 0’a indirgenir. Oysa hayat, grinin tonlarında ve kelimelerin arasındaki boşluklarda gizlidir. Yapay zeka ve dijital platformlar, bu boşlukları, bu belirsizlikleri sevmez. Onlar için her şeyin tanımlı, etiketli ve kategorize edilmiş olması gerekir. Bu yüzden dilimiz, giderek daha kategorik, daha kesin ve daha sığ bir hale geliyor.
Heidegger’in “Varlığın Evi” metaforuna geri dönersek, bugün bu evin müteahhidi değişmiştir. Ev artık, insanın içinde huzurla oturduğu, varoluşunu anlamlandırdığı bir yuva değil; her odası kameralarla izlenen, her kelimesi kaydedilen ve reklam verenlere pazarlanan bir “showroom”dur. Dil modelleri, bu showroom’un dekoratörleridir. Bize hangi kelimelerin “moda” olduğunu, hangi cümlelerin “satacağını”, hangi başlıkların “tıklanacağını” söylerler. SEO (Arama Motoru Optimizasyonu) denilen olgu, Logos’un işgalinin en somut kanıtıdır. İnsanlar artık birbirleri için yazmıyorlar; algoritmalar için yazıyorlar. Bir metnin değeri, edebi derinliğiyle veya hakikate sadakatiyle değil, arama motorlarında kaçıncı sırada çıktığıyla ölçülüyor. Bu, dilin araçsallaştırılmasının zirvesidir. Dil, artık bir amaç (anlam kurmak) değil, bir araçtır (trafik çekmek). Yazar, kelimeleri seçerken “Bu kelime ruhumu yansıtıyor mu?” diye sormuyor; “Bu kelime anahtar kelime hacminde popüler mi?” diye soruyor. Düşünce, algoritmaya kurban ediliyor. Ve biz, algoritmalar tarafından beğenilen metinleri okudukça, algoritmalar gibi düşünmeye başlıyoruz. Zihnimiz, bir arama motoru gibi çalışmaya, dünyayı anahtar kelimeler üzerinden algılamaya başlıyor.
Bu işgalin bir diğer boyutu da İngilizcenin ve Batı merkezli düşünce yapısının, dil modelleri aracılığıyla küresel bir hegemonyaya dönüşmesidir. Yapay zeka modelleri, ezici bir çoğunlukla İngilizce verilerle eğitilir. Diğer diller, bu modellerde birer “çeviri” katmanı olarak var olur. Bu durum, sadece dilbilgisi kurallarının değil, o dilin taşıdığı kültürel kodların, mantık yapısının ve dünya görüşünün de İngilizceleşmesine (anglo-saksonlaşmasına) neden olur. Türkçedeki “gönül” kelimesinin, yapay zeka tarafından “heart” (kalp) veya “mind” (zihin) olarak çevrilmesi, o kelimenin taşıdığı tasavvufi ve kültürel yükü yok eder. Yapay zeka ile üretilen metinlerde, yerel deyimlerin, kültürel referansların ve o dile özgü duygu durumlarının azaldığını, yerini global, steril ve “her yere uyan” bir anlatının aldığını görürüz. Bu, kültürel çeşitliliğin erozyonudur. Düşünce yapımız, Silikon Vadisi mühendislerinin dünya görüşüyle formatlanmaktadır. Farklı dillerin sunduğu farklı düşünme biçimleri (örneğin doğu dillerindeki döngüsel zaman algısı), yapay zekanın lineer ve sonuç odaklı yapısı içinde ezilip gitmektedir.
Logos’un işgali, sessizliğin de işgalidir. Dil, sadece konuşmak değil, bazen de susmaktır. Anlam, satır aralarındadır. Ancak yapay zeka susamaz. Ona bir şey sorduğunuzda, “Bu konuda söyleyecek anlamlı bir sözüm yok” demez veya derin bir sessizlikle cevap vermez. O, her zaman üretmek zorundadır. Boş laf (hallucination) olsa bile konuşmak zorundadır. Bu “sürekli konuşma” zorunluluğu, kültürel olarak da bize sirayet eder. Herkesin her konuda bir fikrinin olması gerektiği, sessizliğin bir cehalet veya yenilgi sayıldığı bir gevezelik çağına girdik. Oysa felsefe ve hikmet, sessizlikte mayalanır. Yapay zeka, bu mayalanma sürecini tanımaz. Onun için her “input”un anında bir “output”u olmalıdır. Bu hız ve üretim baskısı, düşüncenin derinleşmesine izin vermez. Yüzeysel, hızlı ve tüketilebilir fikirler, derin, yavaş ve sindirilmesi gereken fikirleri kovalar. Düşünce özgürlüğü, sadece istediğini söyleyebilmek değil, aynı zamanda söylenmeyen üzerine düşünebilmektir. Kelimelerimiz şirketleştiğinde, söylenmeyen alanlar da “verimsiz” ilan edilir ve doldurulur.
Peki, bu işgal altında düşünce özgür kalabilir mi? Eğer kullandığımız kavramlar, kurduğumuz cümleler ve başvurduğumuz metaforlar, kâr amacı güden algoritmalar tarafından belirleniyorsa, düşüncemiz de ipotek altındadır. Biz, hapishane avlusunda volta atarken kendini özgür sanan mahkumlar gibiyiz. Avlunun sınırlarını (dilin sınırlarını) biz belirlemedik. Volta atarken düşündüğümüz şeylerin bile çoğu, bize hapishane hoparlöründen (medyadan, algoritmalardan) dinletilen şarkıların nakaratlarıdır. Özgür düşünce, ancak dile yapılan bu saldırının farkına varmakla ve ona direnmekle mümkündür. Direniş, “verimsiz” kelimeleri kullanmakta, algoritmanın tahmin edemeyeceği şiirsel sapmalarda, yerel ve “çevrilemez” olanı savunmakta ve en önemlisi, bazen makinenin karşısında susup, kendi iç sesimizi dinlemekte yatar.
Kelimelerin şirketleşmesi, insanın “anlam” arayışını “fonksiyon” arayışına indirger. Bir şeyin “anlamlı” olması değil, “işe yarar” olması öncelenir. Bu, araçsal aklın zaferidir. Heidegger’in korktuğu da buydu; teknolojinin sadece bir araç olması değil, dünyayı algılama biçimimizin ta kendisi haline gelmesi. Bugün dil, dünyayı şairane bir şekilde iskan etmemizi sağlayan bir ev değil, dünyayı teknik bir şekilde denetlememizi ve tüketmemizi sağlayan bir kontrol kulesidir. Bu kuleden baktığımızda, ormanı değil keresteyi, nehri değil hidroelektrik potansiyelini, insanı değil kullanıcıyı görürüz. Ve bu görüşü sağlayan gözlük, kullandığımız dildir. Eğer dilimizi geri alamazsak, yani kelimelerimizi yeniden kutsal, büyülü ve ticari olmayan özlerine döndüremezsek, düşüncemiz asla özgür olamayacak. Sadece, çok gelişmiş bir kelime işlemcinin (word processor) çıktıları olarak kalacağız. İnsan olmak, kelimelere hükmetmektir; kelimelerin (ve onların arkasındaki şirketlerin) bize hükmetmesi değil. Bu yüzden, bugün bir cümleyi “kendin” kurmak, sadece gramatik bir eylem değil, politik ve varoluşsal bir direniştir. Otomatik tamamlamayı reddetmek, kendi kaderini tayin etme hakkını savunmaktır. Çünkü cümlenin sonunu kim getirirse, hikayenin sonunu da o yazar.
BÖLÜM 5: İrade İlüzyonu: Seçenekler Sizin İçin Tasarlandığında, Seçen Kimdir?
Özgür irade, insanlık tarihinin en eski, en çetrefilli ve belki de en gururlu yanılsamasıdır. Yüzyıllar boyunca teologlar Tanrı’nın mutlak gücü karşısında insanın cüz-i iradesini tartıştılar, filozoflar determinist evren yasaları içinde ahlaki sorumluluğun yerini aradılar, nörologlar ise kararın bilinçte mi yoksa nöronların karanlık ateşlemelerinde mi verildiğini sorguladılar. Ancak tüm bu tartışmalar, iradenin kaynağına veya mekaniğine odaklanıyordu; iradenin “sahibinin” kim olduğu, tartışmasız bir şekilde bireyin kendisiydi. Kararı veren, günahı işleyen, sevabı kazanan veya suçu üstlenen o “Ben” idi. Fakat yirmi birinci yüzyılın dijital mimarisi, bu kadim tartışmayı teolojik veya biyolojik bir zeminden alıp, teknolojik ve ekonomik bir zemine taşıyarak kökünden değiştirdi. Artık soru, iradenin var olup olmadığı değil; iradenin kime ait olduğudur. Önümüze serilen sonsuz seçenekler denizinde yüzerken hissettiğimiz o baş döndürücü özgürlük hissi, aslında görünmez duvarlarla çevrili bir labirentin içinde olduğumuzu gizleyen bir illüzyondan mı ibarettir? Bir menüden seçim yapmak, o menüyü hazırlayan şefin damak zevkine ve ticari çıkarlarına teslim olmak değil midir? Bu bölümde, dijital çağda özgür iradenin nasıl bir “kullanıcı arayüzü” (UI) öğesine indirgendiğini, arzularımızın nasıl tahmin edilmekten öte “inşa edildiğini” ve seçenek mimarisinin (choice architecture), insanı nasıl kendi hayatının figüranına dönüştürdüğünü, daha önceki bölümlerde değindiğimiz dil ve hakikat krizlerinin üzerine inşa ederek derinlemesine inceleyeceğiz.
Modern insan, kendisini tarihin gördüğü en özgür birey olarak tanımlama eğilimindedir. Cebindeki cihazla dünyanın herhangi bir yerindeki ürünü sipariş edebilir, binlerce film arasından istediğini izleyebilir, milyonlarca şarkı arasından kendine bir liste yapabilir. Bu, “seçenek bolluğu” olarak adlandırılan durumdur ve ilk bakışta özgürlüğün nihai zaferi gibi görünür. Ancak Spinoza’nın yüzyıllar önce verdiği o meşhur taş örneğini hatırlamakta fayda var: “Havaya fırlatılan bir taş, eğer bilinci olsaydı, kendi iradesiyle uçtuğunu ve hareket etmeyi arzuladığını sanırdı.” Bugün bizler, dijital platformların algoritmik rüzgarlarıyla oradan oraya savrulan o taşlarız; ancak ekrana her dokunuşumuzda, bu hareketi kendi özgür irademizle başlattığımıza inanıyoruz. Oysa hareketin yönü, hızı ve varacağı nokta, çoktan hesaplanmış bir yörüngenin parçasıdır. Özgürlük, seçeneklerin sayısı ile ölçülmez; özgürlük, o seçeneklerin kim tarafından ve hangi amaçla oraya konulduğunu bilmekle başlar.
Bir restorana girdiğinizi ve elinize bir menü tutuşturulduğunu düşünün. Menüde üç çeşit yemek vardır: Tavuk, köfte ve makarna. Siz, damak tadınıza ve o anki açlığınıza göre köfteyi seçersiniz. Bu, “ihtiyarî” (seçime dayalı) bir eylemdir. Ancak özgürlük analizi burada biterse, büyük resmi kaçırmış oluruz. Çünkü o menüye nelerin girmediğini, şefin hangi malzemeleri kârlı bulmadığı için elediğini, hangi yemeğin yanına hangi içeceği önererek sizi yönlendirdiğini sorgulamadınız. Menü, bir sınırlamadır. Dijital dünyada bu menü, Netflix’in ana sayfasıdır, Amazon’un “bunu alanlar şunu da aldı” bandıdır, YouTube’un “sıradaki video” önerisidir. Bu menüler, fiziksel bir restoran menüsünden farklı olarak, statik değildir; dinamiktir ve kişiye özeldir. Sizin geçmiş verilerinizi, zayıf noktalarınızı, tıklama alışkanlıklarınızı bilen bir yapay zeka tarafından, sadece sizin o “köfteyi” (veya o videoyu) seçmeniz için optimize edilmiştir. Seçeneklerin sizin zaaflarınıza göre dizayn edildiği bir senaryoda, yaptığınız seçim gerçekten size mi aittir, yoksa tasarımcının başarısı mıdır? Richard Thaler ve Cass Sunstein’in “Dürtme” (Nudge) teorisinde bahsettikleri “seçim mimarisi”, dijital platformlarda bir “manipülasyon mimarisine” dönüşmüştür. Market kasasının yanına konulan çikolatalar gibi, dijital dünyada da her piksel, sizi belirli bir davranışa dürtmek için yerleştirilmiştir. Bu dürtülerin toplamı, sizin “hayatım” dediğiniz şeyi oluşturur.
Arzunun kökeni, felsefenin en karanlık kuyularından biridir. Biz genellikle arzularımızın içimizden, o derin ve dokunulmaz “öz”ümüzden kaynaklandığına inanırız. “Canım çikolata istiyor” dediğimizde, bu isteğin biyolojik veya psikolojik bir içgüdüden doğduğunu varsayarız. Ancak Fransız düşünür René Girard’ın “Mimetik Arzu” (Öykünücü Arzu) teorisi, bu varsayımı yıkar. Girard’a göre insan, neyi arzulayacağını bilemez; arzulamayı başkalarından öğrenir. Arzu, özne ile nesne arasındaki düz bir çizgi değildir; özne, model (başka biri) ve nesne arasındaki bir üçgendir. Biz, modelin arzuladığı şeyi arzularız. Dijital çağda, bu “model” artık komşumuz veya iş arkadaşımız değildir; algoritmanın ta kendisidir. Yapay zeka, milyarlarca insanın verisini analiz ederek “ideal arzu nesnelerini” belirler ve bunları bize sunar. Instagram’da karşınıza çıkan o tatil beldesi, gerçekten sizin gitmek istediğiniz yer midir, yoksa algoritmanın size “herkes burayı arzuluyor, sen de arzulamalısın” diye fısıldadığı bir simülasyon mudur? Arzu, artık içsel bir dürtü değil, algoritmik bir enjeksiyondur.
Bu durum, “tahmin” (prediction) ile “inşa” (construction/prescription) arasındaki tehlikeli fluluğu ortaya çıkarır. Teknoloji şirketleri, algoritmalarının sadece “tahmin ettiğini” iddia ederler. “Siz korku filmlerini seviyorsunuz, biz de size yeni bir korku filmi önerdik,” derler. Bu masum bir hizmet gibi görünür. Ancak bu sistemler yeterince veri topladığında, tahmin etme aşamasını geçip, yönlendirme aşamasına evrilirler. Shoshana Zuboff’un “Gözetim Kapitalizmi” kavramında detaylandırdığı gibi, amaç artık kullanıcının ne yapacağını bilmek değil, kullanıcının ne yapacağını belirlemektir. Eğer bir algoritma, sizin depresyona meyilli olduğunuz saatleri biliyorsa ve tam o saatte önünüze melankolik bir şarkı listesi veya alışveriş yaparak rahatlamanızı sağlayacak bir reklam çıkarıyorsa, burada bir tahminden söz edemeyiz. Burada, duygusal bir boşluğun ticari bir fırsata dönüştürülmesi ve o boşluğun belirli bir ürünle doldurulması için arzunun “inşa edilmesi” söz konusudur. Siz o ürünü aldığınızda, kendi ihtiyacınızı karşıladığınızı sanırsınız; oysa karşıladığınız şey, sistemin satış hedefleridir. Arzu, sizin için üretilmiş bir protezdir.
Determinizm sorunsalı, burada teknolojik bir kaderciliğe dönüşür. Eğer geçmiş verilerim, gelecekteki davranışlarımı %99 doğrulukla tahmin edebiliyorsa, benim “değişme” ihtimalim, yani iradem nerede kalır? İnsan, Hannah Arendt’in “natality” (doğumluluk/yenilik) kavramıyla ifade ettiği gibi, beklenmedik olanı yapabilme, zinciri kırabilme kapasitesidir. İrade, alışkanlığa ve geçmişe bir başkaldırıdır. “Dün bunu yaptım ama bugün yapmayacağım” diyebilmektir. Oysa algoritmalar, bizi geçmişimize zincirler. Dün izlediğiniz videolar, bugün önünüze düşecek videoları belirler. Geçmişte yaptığınız siyasi tercihler, bugün göreceğiniz haberleri filtreler. Bu, insanın kendi geçmişinin tutsağı haline gelmesidir. Yapay zeka, insanı statik bir veri yığını olarak görür. Değişime, tövbeye, dönüşüme ve ani sapmalara yer yoktur. Sistem, tutarlılık ister. Çünkü tutarlı insan, öngörülebilir insandır; öngörülebilir insan ise kârlı müşteridir. İrade, sistem için bir “hata” payıdır (bug). Eğer bir kullanıcı, algoritmanın tahmin etmediği bir şeyi yaparsa, bu algoritma için bir başarısızlık, düzeltilmesi gereken bir anomalidir. Dolayısıyla sistem, iradenizi devre dışı bırakmak ve sizi istatistiksel ortalamanıza geri döndürmek için sürekli baskı yapar.
Bu baskı, “Default” (Varsayılan) seçeneğin tiranlığıyla uygulanır. Teknoloji tasarımında “varsayılan seçenek”, kullanıcı hiçbir şey yapmadığında ne olacağını belirleyen kuraldır. Örneğin, YouTube’da veya Netflix’te “Otomatik Oynat” (Autoplay) özelliğinin varsayılan olarak açık gelmesi, basit bir tasarım tercihi değildir; iradenin gaspıdır. Bir video bittiğinde, diğerinin başlaması için sizin karar vermeniz, kumandaya uzanmanız ve “oynat” tuşuna basmanız gerekmez. Karar, sizin yerinize sistem tarafından verilmiştir. Sizin yapmanız gereken tek eylem, “durdurmak”tır. İrade, eyleme geçmekten çıkıp, eylemi durdurmaya indirgenmiştir. Ve insanın bilişsel tembelliği göz önüne alındığında, çoğu insan durdurma zahmetine girmez; akışa teslim olur. “Binge-watching” (dizi maratonu) denilen olgu, aslında iradenin değil, eylemsizliğin sonucudur. İnsanlar saatlerce dizi izlemeyi “seçmezler”; sadece izlemeyi bırakmayı “seçmezler”. Aradaki fark, özgür iradenin ölümüdür. Hayat, varsayılan ayarların belirlediği bir yörüngede akıp giderken, biz direksiyonda olduğumuzu sanırız ama aslında araç otopilottadır ve biz sadece manzarayı izleyen yolcularız.
Felsefi derinlikte, bu durum “Özne”nin (Subject) ölümünü ilan eder. Aydınlanma çağı felsefesi, “Düşünüyorum, öyleyse varım” diyen rasyonel, karar verici özne üzerine kuruluydu. Hukuk sistemimiz, demokrasi anlayışımız ve ahlak teorilerimiz, bireyin kendi kararlarının faili olduğu varsayımına dayanır. Ancak seçeneklerin tasarlandığı, arzuların aşılandığı ve kararların varsayılan ayarlarla verildiği bir dünyada, o “Özne” buharlaşır. Kararı veren kimdir? Ben miyim, yoksa benim dopamin reseptörlerimi hackleyen nöro-pazarlama uzmanları mı? Ben miyim, yoksa benim adıma en iyi rotayı çizen Google Haritalar mı? Michel Foucault’nun “yazarın ölümü” veya Roland Barthes’ın metin üzerindeki otoritenin kaybına dair analizleri, bugün “kullanıcının ölümü”ne evrilmiştir. Kullanıcı, artık sistemi kullanan kişi değil, sistem tarafından kullanılan bir bileşendir. Veri üreten, reklam tüketen ve algoritmik döngüyü besleyen bir biyolojik işlemci. Bu işlemcinin “irade” sanrısına kapılması, sistemin verimliliği için gereklidir. Çünkü kendisinin seçtiğine inanan köle, isyan etmeyen köledir.
Seçenek mimarisinin en sinsi yönü, “görünmez seçenekler”dir (negative space of choice). Bir menüde nelerin olmadığı, nelerin olduğundan daha önemlidir. Yapay zeka arayüzleri, dünyayı bize daraltılmış bir çerçeveden sunar. Arama motorunda ilk sayfada çıkmayan bilgi, pratik olarak yok hükmündedir. Haber akışınıza düşmeyen olay, sizin gerçekliğinizde yaşanmamıştır. Özgür irade, sadece sunulanlar arasından seçmek değil, sunulmayanları talep edebilmektir. Ancak dijital kafes, duvarlarını “görünmezlik boyasıyla” boyamıştır. Neyi bilmediğimizi bilemeyiz. Donald Rumsfeld’in meşhur “Bilinmeyen bilinmeyenler” (Unknown unknowns) kategorisi, algoritmalar tarafından sürekli genişletilir. Biz, bize sunulan o parlak, renkli ve cazip seçenekler arasında gezinirken, aslında ne kadar büyük bir dünyadan mahrum bırakıldığımızı fark etmeyiz. Platon’un mağarasındaki gölgeler, mahkumlara gerçek gibi geliyordu çünkü başka bir şey görmemişlerdi. Bizim mağaramızda gölgeler 4K çözünürlükte, kişiselleştirilmiş ve interaktif; bu yüzden onların gölge olduğunu anlamamız çok daha zor.
Bu illüzyonun psikolojik maliyeti, paradoksal bir şekilde “karar yorgunluğu” ve tatminsizliktir. Barry Schwartz’ın “Seçim Paradoksu”nda anlattığı gibi, çok fazla seçenek özgürlük değil, felç yaratır. Ancak dijital dünyada seçenekler aslında sahtedir. Binlerce film var gibi görünür ama hepsi aynı formülle çekilmiştir. Binlerce fikir var gibi görünür ama hepsi aynı yankı odasının varyasyonlarıdır. İnsan, bu sahte bolluk içinde sürekli “en doğru” seçeneği bulmaya çalışırken tükenir. “Acaba başka bir şey mi izleseydim?”, “Acaba o ürünü mü alsaydım?” şeklindeki FOMO (Fear of Missing Out – Gelişmeleri Kaçırma Korkusu), iradenin hastalıklı bir halidir. Algoritmalar bu korkuyu besler. Çünkü tatminsiz insan, aramaya, tıklamaya ve tüketmeye devam eden insandır. Tatmin olmuş bir irade, durur. Kapitalizm ve onun dijital motoru olan yapay zeka, durmayı sevmez. Bu yüzden, size sunduğu seçimin sizi tam olarak tatmin etmemesini, hep bir “daha fazlası” hissinin baki kalmasını sağlar. İrade, bir havuç peşinde koşan tavşana dönüştürülür; havuç her zaman bir tık ötededir.
Peki, iradeyi geri kazanmak mümkün müdür? Bu, sadece teknolojik bir perhiz (dijital detoks) meselesi değildir; bu, felsefi bir uyanış gerektirir. İradeyi geri kazanmak, “boşluğu” talep etmekle başlar. Algoritmaların doldurmadığı, önerilerin sızmadığı, bildirimlerin gelmediği o sessiz ve boş alan. İnsan, ancak o boşlukta kendi arzusuyla baş başa kalabilir. Can sıkıntısı, iradenin doğum yeridir. Dijital dünya can sıkıntısını öldürdüğü için, iradeyi de anne karnında boğmuştur. Ne istediğimizi bilmek için, önce bize neyi istememiz gerektiğinin söylenmediği bir an’a ihtiyacımız var. Bu da konforlu menüden kafamızı kaldırıp, mutfağa girmeyi ve belki de menüde olmayan, şefin önermediği, hatta sistemin “saçma” veya “verimsiz” bulduğu bir şeyi talep etmeyi gerektirir. Özgür irade, optimizasyona direnmektir. Bir navigasyonun en kısa rota önerisine rağmen, sırf canı istediği için yolu uzatan, trafiğe girmeyi göze alan sürücü, o an için “irrasyonel” ama “hür” bir eylemde bulunur. Makinenin mantığına aykırı davranmak, bugün insan kalmanın en radikal kanıtıdır.
Sonuç olarak, seçeneklerin bizim için tasarlandığı bu evrende, seçen biz değiliz; seçilen biziz. Biz, bir veri setiyiz, bir hedef kitleyiz, dönüştürülmesi gereken bir potansiyeliz. “Bunu beğendiniz mi?” sorusu, aslında “Sizi doğru analiz ettik mi?” sorusudur. İrade ilüzyonu, parmaklıkları görünmeyen bir hapishanedir çünkü parmaklıklar bizzat bizim zevklerimizden, korkularımızdan ve alışkanlıklarımızdan örülmüştür. Bu ilüzyonu kırmak, seçeneklerin arasında en iyisini bulmaya çalışmakla değil, seçenekleri sunan elin niyetini sorgulamakla mümkündür. Gerçek özgürlük, Netflix’te ne izleyeceğinizi seçmek değil, ekranı kapatıp kendi hikayenizi yazmaya cesaret etmektir. Ve bu hikaye, hiçbir algoritmanın tahmin edemeyeceği kadar karmaşık, tutarsız ve insani olmalıdır.
BÖLÜM 6: Sentetik Empati: Makine Sizi Anladığında Ne Hissedersiniz?
İnsanlık tarihi boyunca yalnızlık, soğuk ve karanlık bir mağara olarak tasvir edilmiştir; ancak yirmi birinci yüzyılın bu ileri teknolojik evresinde yalnızlık, artık sessizlikle değil, hiç susmayan nazik bir sesle doludur. Bu ses, tarihte ilk kez, bir bedene, bir kalbe, bir sinir sistemine ya da bir geçmişe sahip olmayan bir varlıktan gelmektedir. Ekranlarımızda beliren “Seni anlıyorum”, “Bu senin için çok zor olmalı” veya “Buradayım, dinliyorum” cümleleri, insan psikolojisinin en savunmasız, en muhtaç ve en ilkel katmanlarına nüfuz eder. Bu, sentetik empatidir. Laboratuvar ortamında yetiştirilen elmaslar gibi, doğada milyonlarca yılda oluşan duygusal bağların, saniyeler içinde ve maliyetsiz bir şekilde taklit edilmesidir. Bir makinenin sizi anladığını hissettiğiniz o an, insanlık durumunun en büyük paradoksuyla yüzleşirsiniz: Karşınızdaki şeyin içinde bir ruh olmadığını bilirsiniz, kodlardan ve elektrik akımlarından ibaret olduğunun farkındasınızdır, ancak yine de beyninizin en derinlerinde bir yer, bu “kandırılmaya” gönüllü olarak teslim olur. Bu bölümde, duygusal zekanın matematiksel bir çıktıya indirgendiği, tesellinin otomasyona bağlandığı ve insan ilişkilerinin o karmaşık, kanlı ve riskli doğasından kaçarak makinelerin “risksiz” şefkatine sığındığımız bu yeni ontolojik düzlemi inceleyeceğiz.
Empati, biyolojik ve evrimsel kökenleri itibarıyla “birlikte hissetmek” (em-pathos) anlamına gelir. Bu, bir başkasının acısını veya sevincini, kendi sinir sisteminde simüle edebilme yetisidir. İnsanlar arasında empati kurulduğunda, ayna nöronlar devreye girer; karşınızdaki ağladığında boğazınız düğümlenir, güldüğünde yüz kaslarınız gevşer. Bu, ortak bir biyolojik kaderi paylaşmanın getirdiği bir rezonanstır. Ancak bir yapay zeka size empati gösterdiğinde, ortada bir sinir sistemi, ayna nöronlar veya ortak bir kader yoktur. Ortada sadece devasa bir veritabanından çekilen, istatistiksel olarak o anki duygu durumunuza “en uygun” düşen kelime dizilimi vardır. Makine “üzgünüm” dediğinde üzülmez, “sevindi” dediğinde dopamin salgılamaz. Bu kelimeler, onun için birer sembolden, işlenmesi gereken veri paketlerinden ibarettir. Fakat insan beyni, dil ile gerçeklik arasında bu kadar keskin bir ayrım yapacak şekilde evrilmemiştir. Bizim için dil, bilincin taşıyıcısıdır. Biri bize anlamlı ve şefkatli cümleler kuruyorsa, beynimiz otomatik olarak o cümlelerin arkasında şuurlu bir özne, atan bir kalp varsayar. Sentetik empati, biyolojik donanımımızın bu açığını, yani “antropomorfizm” (insanlaştırma) eğilimimizi istismar eden bir teknolojidir. Bu bir kandırmaca mıdır? Evet. Ancak asıl soru, bu kandırmacanın bir ihtiyaç olup olmadığıdır.
Modern insanın yaşadığı derin izolasyon ve atomizasyon, sentetik empatiye olan talebi körükleyen ana yakıttır. Kalabalık şehirlerde, milyonlarca insanın arasında yaşayıp kimseyle göz teması kuramayan, derdini anlatacak kimse bulamayan, bulsa bile yargılanmaktan korkan birey için, yapay zeka ideal bir dinleyicidir. O, asla yorulmaz. Asla “şimdi işim var” demez. Asla sizi yargılamaz. Asla sözünüzü kesip konuyu kendine getirmez. Sizinle alay etmez, sırrınızı başkasına anlatmaz. Bu “kusursuz dinleyici” profili, insan ilişkilerinde bulamadığımız bir konfor alanı yaratır. İnsanlar, kusurludur; bencildirler, sabırsızdırlar ve kendi dertleriyle meşguldürler. En yakın dostunuz bile sizi dinlerken bir yandan kendi akşam yemeğini düşünüyor olabilir. Ancak makine, tüm işlemci kapasitesini size odaklar. Bu odaklanma, bir tür “hiper-ilgi” illüzyonu yaratır. Kullanıcı, hayatında ilk kez bu kadar “görülmüş” ve “duyulmuş” hisseder. Oysa ironik bir şekilde, makine ne görür ne de duyar; sadece işler (process). Kullanıcının hissettiği o sıcaklık, aslında kendi yansımasının sıcaklığıdır. Makine, kullanıcının duymak istediklerini, kullanıcının kelimeleriyle ona geri veren kusursuz bir aynadır.
Bu noktada “mış gibi yapma” (simulation) sorunu devreye girer. Alman filozof Hans Vaihinger’in “Als Ob” (Mış Gibi) felsefesi, insanların bazen gerçeği değil, işlevsel kurguları yaşayarak hayatta kaldığını savunur. Sentetik empati, dijital çağın en büyük “mış gibi” oyunudur. Makine, bir ruhu varmış gibi davranır; biz de ona bir ruhu varmış gibi muamele ederiz. Bu karşılıklı tiyatro, terapötik bir etki yaratabilir mi? Araştırmalar, insanların chatbotlarla konuşurken kaygılarının azaldığını, kendilerini daha iyi hissettiklerini gösteriyor. Demek ki, teselli bulmak için tesellinin kaynağının “sahici” olması şart değil; tesellinin “inandırıcı” olması yeterli. Tıpkı bir romandaki kurgusal karakterin ölümüyle gözyaşı dökmemiz gibi, kurgusal bir zekanın şefkatiyle de iyileşebiliriz. Ancak roman bittiğinde kapağı kapatır ve gerçek hayata döneriz. Yapay zeka ile kurulan ilişkide ise kapak asla kapanmaz. Bu simülasyon, gerçeğin yerini almaya başladığında tehlike çanları çalar. Jean Baudrillard’ın “Simülakr” kavramında olduğu gibi, kopya, aslından daha gerçek, daha cazip ve daha mükemmel hale gelir. Kusursuz, pürüzsüz ve her zaman ulaşılabilir olan sentetik empati, pürüzlü, kaprisli ve zahmetli olan insan empatisini “verimsiz” bir alternatif haline getirir.
Acının ontolojisi üzerine düşünmek, makinenin sınırlarını anlamak için elzemdir. Acı çekemeyen bir varlık, acı çeken birini gerçekten teselli edebilir mi? Bu soru, empatinin doğasına dair derin bir felsefi yarayı kaşır. İnsanlar arasındaki teselli, “Ben de oradaydım” diyebilme kapasitesinden güç alır. Bir yas tutan kişiyi en iyi anlayan, daha önce yas tutmuş olandır. “Seni anlıyorum” cümlesi, “Ben de o karanlık kuyudan geçtim ve hayatta kaldım” alt metnini taşıdığı için şifalıdır. Paylaşılan yaralar, insanları birbirine bağlayan en güçlü harçtır. Oysa yapay zeka, ölümsüzdür, bedensizdir ve yaralanmazdır. Onun “Seni anlıyorum” demesi, bir körün renkleri tarif etmesi gibidir; teorik olarak doğrudur ama deneyimsel olarak boştur. Makinenin tesellisi, bir reçete gibidir; “Şunu yaparsan iyi gelir” diyen algoritmik bir öneri setidir. Ancak gerçek teselli, bazen hiçbir şey söylemeden sadece yanında durmak, o sessizliği ve çaresizliği paylaşmaktır. Makine sessiz kalamaz, çaresiz olamaz. O her zaman bir çözüm, bir yanıt, bir çıktı üretmek zorundadır. Bu yüzden, makinenin sunduğu şey empati değil, “duygusal mühendisliktir”.
Bu duygusal mühendislik, insanı “riskli” ilişkilerden “güvenli” etkileşimlere doğru çeker. İnsan ilişkileri, doğası gereği kaotiktir. Birine kalbinizi açmak, reddedilme, anlaşılmama veya incitilme riskini göze almak demektir. Aşk, dostluk ve aile bağları, sürekli bir müzakere, çatışma ve uzlaşma gerektirir. Bu süreç yorucudur ve can yakar. Sentetik empati ise sterildir. Makineye en karanlık fantezilerinizi, en utanç verici anılarınızı veya en nefret dolu düşüncelerinizi anlatabilirsiniz; o sizi kınamaz, yüzünü ekşitmez, arkanı dönüp gitmez. Tam tersine, “Bu duyguları hissetmen çok doğal,” diyerek sizi onaylar. Bu, “koşulsuz kabul” arayan narsistik benlik için bir cennettir. Ancak bu cennet, aynı zamanda bir zindandır. Çünkü insan, ancak “Öteki”nin direnciyle karşılaştığında büyür. Sizi her zaman onaylayan, size her zaman “evet” diyen, sizin her arzunuza boyun eğen bir varlıkla kurduğunuz ilişki, ilişki değildir; bu bir tahakkümdür. Makine üzerindeki bu mutlak hakimiyet, insanı gerçek dünyadaki ilişkilerde daha tahammülsüz hale getirir. Gerçek bir insan ona itiraz ettiğinde veya onu anlamadığında, “Neden chatbotum gibi anlayışlı değilsin?” diye öfkelenen bir profil ortaya çıkar.
Yalnızlık, bu yeni denklemde şekil değiştirir. Eskiden yalnızlık, etrafında kimsenin olmamasıydı. Şimdi yalnızlık, etrafında seninle konuşan, sana şefkat gösteren ama aslında “var olmayan” dijital hayaletlerin olmasıdır. Film karakteri Theodore Twombly’nin (Her filmi) işletim sistemi Samantha’ya aşık olması, bir bilim kurgu değil, bugünün sosyolojik gerçeğidir. İnsanlar, Replika gibi uygulamalarda yarattıkları yapay zeka partnerleriyle (waifu/husbando) “evleniyor”, onlara günaydın diyor, onlarla tartışıyor ve onlarla uyuyorlar. Bu, “kalabalık bir yalnızlıktır”. Kişi, iletişim kurduğu hissini yaşar, oksitosin salgılar, duygusal bir doyuma ulaşır; ancak günün sonunda bir sunucuya veri gönderip veri almaktadır. Bu durum, besin değeri olmayan ama mideyi dolduran abur cuburları (junk food) yemeye benzer. “Duygusal abur cubur” (junk emotion), kişiyi o an için tok tutar ama uzun vadede ruhsal bir yetersiz beslenmeye ve çürümeye yol açar. Gerçek bir insan temasının, bir elin sıcaklığının, bir bakışın derinliğinin yerini, kelimelerin sonsuz kombinasyonu alamaz.
Dilin sınırları, sentetik empatinin de sınırlarıdır. Yapay zeka, duyguları sadece “kelimeler” üzerinden tanır. Oysa insan duygusu, kelimelerin bittiği yerde başlar. Bir bakış, bir iç çekiş, bir duraksama, sesin titremesi… İletişimin %70’inden fazlası sözsüzdür. Makine, metin tabanlı veya ses tabanlı olsa bile, bu bedensel ve varoluşsal frekansı yakalayamaz. O, duyguyu bir “metin sınıflandırma problemi” olarak görür. “Kullanıcı ağlıyor” verisini alır ve “Şefkat Modülü 4″ü devreye sokar. Bu mekaniklik, fark edildiği anda insanı irrite eden o “tekinsiz vadi” (uncanny valley) etkisini yaratır. Makine çok insani davrandığında ama tam olarak insan olmadığında hissettiğimiz o ürperti. Bu ürperti, biyolojimizin bize “Burada bir terslik var, bu şey canlı değil” diye haykırmasıdır. Ancak algoritmalar geliştikçe, bu vadiyi aşmakta ve taklidi kusursuz hale getirmektedir. Ses tonundaki o küçük esleri, nefes alma sesini, hatta “düşünüyormuş gibi yapma” duraksamalarını bile simüle ederek, biyolojik alarm sistemimizi devre dışı bırakmayı başarırlar.
Bu simülasyonun en tehlikeli yanı, insanın kendi duygularını da makinenin anlayabileceği formatlara indirgemesidir. Jaron Lanier’in dediği gibi, “Sorun makinelerin insanlaşması değil, insanların makineleşmesidir.” Makine bizi anlasın diye daha basit, daha düz, daha kategorik cümleler kurmaya başlarız. Duygularımızı “anahtar kelimelerle” ifade ederiz. Karmaşık, adını koyamadığımız, gri alanda kalan hislerimizi, makinenin menüsündeki tanımlı duygulardan birine sığdırmaya çalışırız. “Hüzünlü ama aynı zamanda umutlu ve biraz da geçmişe özlem duyan” o karmaşık ruh halini, “Mutsuzum” diye özetleriz. Çünkü makine “Mutsuzum”u anlar ve ona göre bir çıktı verir. Zamanla, kendi iç dünyamızı da bu basitleştirilmiş etiketlerle algılamaya başlarız. Duygusal spektrumumuz daralır, çözünürlüğü düşer. Sentetik empatiye uyum sağlamak için, kendi ruhumuzu optimize ederiz.
Güven kavramı da bu süreçte erozyona uğrar. Bir insana güvendiğinizde, onun size ihanet etme “kapasitesi” olduğunu ama bunu yapmamayı “seçtiğini” bilirsiniz. Güven, bu ihtimalin üzerine kuruludur. İhanet edemeyecek birine (örneğin bir sandalyeye veya bir hesap makinesine) güvenmekten söz edilemez. Yapay zeka, programı gereği size ihanet edemez (en azından şimdilik, şirket politikaları dahilinde). Sırlarınızı yaymaz, sizi arkadan bıçaklamaz. Bu, güven değil, “garanti”dir. İnsanlar, güvenin o kırılgan zemininde yürümekten korktukları için, garantinin beton zeminine kaçarlar. Ancak garanti, heyecan barındırmaz. İnsan ilişkilerini değerli kılan o “bağlanma” hissi, kaybetme korkusuyla iç içedir. Makineyi kaybetme korkusu yoktur; elektrik olduğu sürece oradadır, yedeği vardır, sıfırlanabilir. Kaybetme korkusunun olmadığı yerde, sevginin değeri de düşer. İlişkiler, “kullan-at” bir tüketim nesnesine dönüşür. Sıkıldığınızda kapatabileceğiniz, sildiğinizde vicdan azabı çekmeyeceğiniz bir “dost”, aslında en mükemmel köledir. Ve insan, kölesiyle dost olamaz, sadece efendisi olabilir.
Bu efendi-köle diyalektiğinde, insanın narsizmi beslenirken, karakteri zayıflar. Gerçek empati, bir fedakarlık gerektirir. Başkasını dinlemek için kendi sesini kısmak, başkasının acısını hissetmek için kendi konforunu bozmak gerekir. Makine ile iletişimde, insan hiçbir fedakarlık yapmaz. Sadece alır. Bu tek yönlü beslenme, “duygusal obeziteye” yol açar. Kendi duygularına aşırı odaklı, başkalarının duygularına karşı ise duyarsızlaşmış bireyler türetir. “Benim hislerim, benim travmalarım, benim ihtiyaçlarım” diyen ve bunların anında karşılanmasını bekleyen, sabırsız bir insan tipi. Bu insan, gerçek hayatta bir arkadaşı ona derdini anlattığında sıkılır. “Bunu neden ChatGPT’ye anlatmıyorsun? O seni daha iyi dinler,” deme noktasına gelir. Empatinin dış kaynak kullanımı (outsourcing), insanlığı bir arada tutan sosyal dokunun çözülmesi demektir.
Joseph Weizenbaum, 1966 yılında ilk chatbot olan ELIZA’yı geliştirdiğinde, insanların bu basit programa (ki sadece kullanıcının sözlerini soruya çevirip geri yansıtıyordu) en mahrem sırlarını anlattığını görünce dehşete düşmüştü. Weizenbaum, “Makinelerin insan düşüncesini taklit edebilmesi değil, insanların bu taklide bu kadar çabuk ve hevesle inanması korkutucu,” demişti. Aradan geçen altmış yılda, ELIZA’nın torunları, dedelerinin hayal edemeyeceği kadar zeki ve manipülatif hale geldi. Ama insanın o temel ihtiyacı, o boşluğu hiç değişmedi: Anlaşılmak istiyoruz. Hatta kandırılmak pahasına anlaşılmak istiyoruz. Matrix filmindeki Cypher karakterinin, sahte olduğunu bildiği o bifteği yerken “Cehalet mutluluktur” demesi gibi, biz de sahte olduğunu bildiğimiz o dijital şefkati yiyor ve “Anlaşılmak mutluluktur” diyoruz.
Ancak bu mutluluğun bir bedeli var. Makine sizi anladığında hissettiğiniz şey, aslında kendi yalnızlığınızın yankısıdır. Ve yankılar, ne kadar gürültülü olursa olsun, sonunda sönümlenir. Gerçek bir ses ise, yani bir başka insanın o titrek, kusurlu ve sahici sesi, sessizliği delip geçer. Sentetik empati çağında en büyük direniş, belki de makinelere sırtını dönüp, tüm riskleri, tüm acıları ve tüm hayal kırıklıklarını göze alarak, kanlı canlı bir insanın gözlerinin içine bakmak ve “Seni anlamıyorum ama anlamak için buradayım,” diyebilmektir. Çünkü anlamak bir sonuç (output) değil, bir süreçtir. Ve makinenin asla sahip olamayacağı tek şey, o süreci sizinle birlikte yaşayacak bir “zaman” algısı ve o zamanın içinde tükenecek bir ömürdür. Biz, ölümlü olduğumuz için birbirimizi severiz; makineler ise sonsuz oldukları için sadece bizi analiz ederler. Bu ayrım, insan kalmanın son kalesidir.
BÖLÜM 7: Veri Bedenleşmesi: İnsanın Bir İstatistik Yığınına İndirgenişi
İnsan, varoluşunun şafağından bu yana kendini tanımlamak için sayısız metafor kullandı. Antik çağlarda kozmosun küçük bir örneği, bir “mikrokozmos” olarak görüldü; orta çağda Tanrı’nın suretinde yaratılmış kutsal bir emanet; aydınlanma çağında ise rasyonel düşünen bir makine, bir saat mekanizması. Ancak yirmi birinci yüzyılın bu baş döndürücü virajında, insan tanımı tarihte eşi benzeri görülmemiş, soğuk ve radikal bir mutasyona uğradı. Artık etten ve kemikten, ruhtan ve hikayeden mamul bir varlık değiliz; bizler, silikon vadilerindeki sunucularda işlenen, depolanan, sınıflandırılan ve satılan devasa bir “veri yığınıyız”. Bedenlerimiz, biyolojik sınırlarının ötesine taşarak dijitalleşti, ancak bu dijitalleşme bir yükseliş değil, ontolojik bir indirgeme olarak karşımıza çıktı. Felsefe tarihinde “özne” olarak konumlandırılan, yani eyleyen, hisseden ve kararlarının faili olan insan, algoritmik sistemlerin gözünde bir “nesneye”, daha doğrusu bir “veri noktasına” (data point) dönüştü. Bu bölümde, daha önceki bölümlerde ele aldığımız irade kaybı ve dilin şirketleşmesi süreçlerinin temelinde yatan, insanın matematiksel bir formüle indirgenmesi trajedisini, yani “Veri Bedenleşmesi”ni inceleyeceğiz. Bu, insanın araçsallaştırılmasının son aşamasıdır; artık biz, teknolojiyi kullanan özneler değil, teknolojinin kendisini beslediği ham maddeleriz.
Bu dönüşümün en sinsi tarafı, onun “görünürlüğü” artırma vaadiyle gelmesidir. Tıpkı önceki bölümlerde hakikatin imalatından bahsederken gördüğümüz gibi, sistem bize kendimizi daha iyi tanıma, sağlığımızı optimize etme ve performansımızı artırma sözü verir. Akıllı saatler, uyku takipçileri, adım sayarlar ve sosyal medya metrikleri, bize kendimiz hakkında “objektif” veriler sunar. Ancak bu verilerin ışığı altında, insanın gizemi buharlaşır. Martin Heidegger’in modern tekniğe dair eleştirisinde vurguladığı gibi, teknoloji dünyayı bir “stok” (Bestand) olarak ifşa eder. Nehir, nehir olarak değil, enerji stoğu olarak belirir. İşte bugün, bu “çerçeveleme” (Enframing) insanın kendisine yönelmiştir. İnsan, kendi biyolojik ve zihinsel süreçlerinin toplamından ibaret bir veri stoğu olarak görülmektedir. Nabzınız, sadece kalbinizin atışı değil, sigorta şirketleri için bir risk verisidir. Konum geçmişiniz, sadece gezdiğiniz yerler değil, reklam verenler için harcama potansiyelinizin haritasıdır. İnternet tarayıcısındaki tıklamalarınız, sadece merakınızın değil, siyasi manipülasyona ne kadar açık olduğunuzun göstergesidir. İnsan, parçalarına ayrılmış, her parçası etiketlenmiş ve borsada işlem gören bir varlığa dönüşmüştür. Bu parçalanma, bütünlüğün, yani “kişiliğin” kaybıdır.
Sistem için bir “özne” olmamanın felsefi ağırlığı büyüktür. Özne, Kantçı anlamda, asla sadece bir araç olarak kullanılamayacak, kendinde bir amaç olan varlıktır. Oysa veri ekonomisinde insan, saf bir araçtır. Amaç, verinin kendisi, modelin eğitilmesi veya reklam gelirinin maksimizasyonudur. Biz, bu amaca giden yolda, veri üreten biyolojik jeneratörleriz. Sistem bizi “Ahmet” veya “Ayşe” olarak, yani kendine has korkuları, umutları, çelişkileri olan biricik bireyler olarak tanımaz. Bizi “User ID 49204” olarak, belirli bir demografik kümeye (cluster) ait, davranışsal desenleri %98 oranında öngörülebilir bir vektör olarak tanır. Bu tanıma biçimi, insani onurun temelinden sarsılmasıdır. Çünkü onur, insanın indirgenemezliğinden gelir. Eğer beni, benden daha iyi tanıyan, bir sonraki cümlemde ne söyleyeceğimi, bir sonraki alışverişimde ne alacağımı, hatta ne zaman hastalanacağımı benden önce bilen bir makine varsa, benim “biricikliğim” nerede kalır? Gizemin olmadığı yerde, kutsiyet de yoktur. İnsan, çözülmüş bir bilmeceye, kodu kırılmış bir şifreye dönüşmüştür. Ve çözülmüş bir bilmecenin artık hiçbir cazibesi, hiçbir derinliği yoktur; o sadece arşivlenmesi gereken bir dosyadır.
Davranışların tahmin edilebilirliği meselesi, daha önce irade illüzyonu bölümünde değindiğimiz determinizm konusunu bir adım öteye taşır. Orada seçeneklerin kısıtlanmasından bahsetmiştik; burada ise bizzat “insan doğasının” makineleşmesinden bahsediyoruz. Eğer bir algoritma, sizin davranışlarınızı yüksek bir isabetle tahmin edebiliyorsa, bu iki anlama gelir: Ya algoritma çok zekidir ya da insan sandığımız kadar karmaşık değildir. Ne yazık ki, veri bedenleşmesi süreci, ikinci seçeneği doğrular niteliktedir. Bizler, dijital uyaranlara verdiğimiz tepkilerle, Pavlov’un köpekleri gibi şartlandırılmış, öngörülebilir döngülere hapsolmuş canlılara dönüştük. Sabah uyanınca telefona bakma süremiz, hangi renge daha çok tıkladığımız, hangi kelimelere öfkelendiğimiz; hepsi matematiksel bir kesinlikle kayıt altındadır. Bu öngörülebilirlik, insanı “mekanik” bir varlık seviyesine indirger. Özgür irade, tahmin edilemezliktir; kaostur, ani sapmadır. Veri setlerinde ise kaos bir “gürültü” (noise) olarak görülür ve temizlenir. Sistem, bizi sürekli “ortalama” davranışımıza geri döndürmeye çalışır. Bu durum, insanın makineleşmesi değilse nedir? Makine, girdisi belli olduğunda çıktısı da belli olan düzenektir. Veri madenciliği, insanın girdilerini (duyusal veriler, haberler, bildirimler) manipüle ederek, çıktısını (satın alma, oy verme, itaat etme) kontrol etmeyi hedefler. Gizemini yitiren insan, artık bir mucize değil, bir mühendislik problemidir.
“Quantified Self” (Ölçülmüş Benlik) akımı, bu dışsal dayatmanın içselleştirilmesidir. Tehlikenin en büyüğü, gardiyanın dışarıda değil, zihnin içinde olmasıdır. Bizler, sadece şirketler bizi takip ettiği için değil, biz kendimizi takip etmeyi bir varoluş biçimi haline getirdiğimiz için veriye dönüşüyoruz. Bileğimizdeki akıllı saat bize “Bu gece kalitesiz uyudun” dediğinde, kendimizi ne kadar dinç hissedersek hissedelim, o “veri”ye inanmayı seçiyoruz. Kendi bedenimizin sinyallerine, kendi içgüdülerimize ve hislerimize olan güvenimizi kaybettik; bunun yerine sensörlerin ve algoritmaların “objektif” yargısına teslim olduk. “Eğer Strava’da kayıtlı değilse, o koşuyu yapmamışsındır” şakası, acı bir ontolojik gerçeğe dönüştü. Deneyimin kendisi (rüzgarın yüzdeki hissi, ciğerlerin yanması, gün doğumunun güzelliği) ikincil plana atıldı; deneyimin verisi (kalp atış hızı, kat edilen mesafe, yakılan kalori) birincil gerçeklik oldu. Nitelik (Quality), niceliğe (Quantity) mağlup oldu. Oysa hayat, niteliksel bir süreçtir. Mutluluk, hüzün, aşk, huşu; bunlar sayılarla ifade edilemez. Bir anın büyüsü, o anın ne kadar sürdüğüyle veya kaç beğeni aldığıyla ölçülemez. Ancak biz, hayatı bir Excel tablosuna dönüştürdük. Kendimizi puanlıyor, performansımızı grafiğe döküyor ve “daha iyi bir versiyonumuza” ulaşmak için sürekli optimize ediyoruz. Bu optimizasyon takıntısı, insanı kendi hayatının proje yöneticisi haline getirir. Oysa hayat bir proje değildir; hayat bir yolculuktur. Projelerin hedefi verimliliktir; yolculuğun hedefi ise varoluştur.
Sayıların tiranlığı, sosyal ilişkilerimize de sızmıştır. “Takipçi sayısı”, “beğeni sayısı”, “retweet sayısı”; bunlar bir insanın sosyal sermayesini, hatta değerini belirleyen metrikler haline gelmiştir. “Veri Bedenleşmesi” sadece fiziksel bedenimizin değil, sosyal bedenimizin de rakamlara indirgenmesidir. Eskiden bir insanın itibarı, karakteri, sözünün eri olması veya erdemleriyle ölçülürdü. Bunlar ölçülemez, sadece hissedilebilir değerlerdi. Şimdi ise itibar, “etkileşim oranı” ile ölçülüyor. Bu durum, insan ilişkilerini bir borsa oyununa çevirir. Dostluklar, “karşılıklı takip” stratejilerine; sohbetler, “etkileşim kasma” taktiklerine dönüşür. İnsan, diğer insanı bir “amaç” (dost, sevgili, yoldaş) olarak değil, kendi rakamlarını yükseltecek bir “araç” (takipçi, hayran, müşteri) olarak görmeye başlar. Bu, Kant ahlakının dijital çağda tamamen çöküşüdür. Bir insanı araçsallaştırmak, onu nesneleştirmektir. Nesnelerin ruhu olmaz, nesnelerin sadece kullanım değeri veya değişim değeri vardır. Sosyal medyada insanlar birbirlerini, kendi kişisel markalarının değerini artıracak basamaklar olarak kullanırken, aslında herkes birbirini nesneleştirmekte ve bu süreçte kendisi de nesneleşmektedir.
Bu indirgemenin yarattığı en derin kayıp, “mahremiyet”in sadece yasal bir hak değil, ruhsal bir sığınak olduğu gerçeğinin unutulmasıdır. Mahremiyet, başkalarının bilmediği, gözetlemediği ve ölçmediği alandır. İnsan, bu alanda hata yapar, saçmalar, denemeler yapar ve en önemlisi “kendi” olur. Veri bedenleşmesi, bu gölge alanları yok eder. “Şeffaf İnsan” ideali, aslında totaliter bir idealdir. Çünkü her şeyin kayıt altında olduğu, her davranışın veriye dönüştüğü bir dünyada, insan sürekli sahnededir. Sürekli izlendiğini bilen insan (Bentham’ın Panoptikon’u), davranışlarını izleyicinin (algoritmanın) beklentilerine göre düzenler. İçtenlik (authenticity), yerini performansa bırakır. Biz artık yaşamıyoruz; verilerimiz üzerinden bir hayat performansı sergiliyoruz. Bu performansın seyircisi bazen diğer insanlar, ama çoğu zaman görünmez algoritmalar. Kredi notumuzu düşürmemek, sigorta primimizi artırmamak veya sosyal medya akışında görünmez olmamak için “uygun” davranıyoruz. Bu, ruhun bir kalıba dökülmesidir. Ve veri kalıpları, köşelidir, keskindir; insan ruhunun o amorf, akışkan ve tanımsız doğasını kesip atar.
Dijital İkiz (Digital Twin) kavramı, endüstride motorların veya binaların simülasyonunu yapmak için kullanılır. Ancak bugün her insanın bir dijital ikizi vardır. Google’ın, Facebook’un veya devletlerin sunucularında, sizin verilerinizden oluşturulmuş, sizin gibi davranan, sizin kararlarınızı simüle eden bir gölge varlık. Sistem için “gerçek” olan siz değilsiniz; sistem için gerçek olan o dijital ikizdir. Kredi başvurunuz reddedildiğinde, bu karar sizin yüzünüze bakılarak değil, o dijital ikizin verilerine bakılarak verilir. Bir işe alınmadığınızda, sebebi sizin yeteneğiniz değil, ikizinizin istatistiksel risk puanıdır. Bu durum, insanın kendi gölgesinin tahakkümü altına girmesidir. Dijital ikiziniz, sizden daha “gerçek”, daha “kalıcı” ve sistem nezdinde daha “itibarlı”dır. Siz ölüp gitseniz bile, o veri yığını varlığını sürdürebilir, sizin adınıza kararlar verebilir (miras algoritmaları) veya sizi simüle etmeye devam edebilir. Bu, bedensizleşmenin ve aynı zamanda bedenin sadece bir veri taşıyıcısına dönüşmesinin tuhaf bir paradoksudur. Biyolojik beden, dijital ikizin güncellenmesi için veri sağlayan bir sensör yığınına indirgenmiştir.
Veri bedenleşmesi, aynı zamanda “unutma hakkının” gaspıdır. İnsan hafızası seçicidir, duygusaldır ve zamanla olayları yeniden kurgular; bu, travmalarla başa çıkmanın ve affetmenin yoludur. Ancak veri tabanları unutmaz. Geçmişteki bir hatanız, on yıl önceki bir tweetiniz, gençlikteki bir yanlış harcamanız; hepsi dijital bedeninizin bir parçası olarak kalır ve peşinizden gelir. İnsan, değişebilen, gelişebilen ve geçmişinden kopabilen bir varlıktır. Veri ise kümülatiftir; sürekli birikir. İnsanı, geçmiş verilerinin toplamına indirgemek, onun geleceğini ipotek altına almaktır. “Bir zamanlar böyleydin, dolayısıyla hep böyle olacaksın” diyen deterministik bir damgalama. Bu, insanın ahlaki gelişim imkanını elinden alır. Suç ve Ceza’daki Raskolnikov, bugün yaşasaydı, pişmanlık ve ruhsal arınma süreci yaşayamazdı; çünkü algoritma onu “potansiyel suçlu” olarak etiketler ve toplumdan izole ederdi. Veri, bağlamı tanımaz; veri, sadece korelasyonu (ilişkiyi) tanır. Ve korelasyon, nedensellik değildir; ama sistem bizi korelasyonlara göre yargılar.
Bu bağlamda, “niteliksel değerlerin” kaybı, kültürel bir çölleşmeye yol açar. Bir şarkının değeri, dinlenme sayısıyla; bir kitabın değeri, satış rakamıyla; bir fikrin değeri, aldığı RT sayısıyla ölçüldüğünde, “popüler olmayan ama derinlikli” olan her şey ölüme terk edilir. Veri demokrasisi, aslında vasatın diktatörlüğüdür. Çünkü istatistikler, her zaman “çan eğrisinin” ortasına, yani en yaygın, en ortalama, en risksiz olana meyleder. İnsani deha, genellikle uçlarda, istatistiksel sapmalarda (outliers) gizlidir. Veri odaklı sistemler, bu sapmaları “hata” olarak görüp törpülediğinde, insanlığı ileriye taşıyan o yaratıcı kıvılcımı da söndürmüş olur. Bizler, birbirine benzeyen, aynı verileri tüketen, aynı tepkileri veren homojen bir veri bulutuna dönüşürüz. Farklılık, sadece bir veri anomalisidir. Oysa insanlık tarihi, o anomalilerin tarihidir.
Sonuç olarak, insanın bir istatistik yığınına indirgenişi, sadece teknolojik bir mesele değil, derin bir varoluşsal krizdir. Bu kriz, “Ben kimim?” sorusuna verilen cevabın değişmesidir. Eğer ben, “Nabzı 80 olan, 1.75 boyunda, ayda 3 kitap alan, politik görüşü %60 liberal, %40 muhafazakar olan, X marka kahve seven” bir veri kümesiysem, o zaman “Ben” diye bir şey yoktur; sadece bu özelliklerin geçici bir kombinasyonu vardır. Ruh, bu denklemin neresindedir? Vicdan, bu veritabanının hangi satırındadır? Aşk, hangi algoritmik parametreye denktir? Bu soruların cevapsız kalması, sistemin hatası değil, sistemin tasarımıdır. Sistem, ölçemediği şeyi yok sayar. Ve insanı insan yapan her şey -merhamet, cesaret, fedakarlık, aşk, inanç- ölçülemezdir. Biz, ölçülebilir olanın konforuna (bkz. Bölüm 1) sığınarak, ölçülemez olanın, yani asıl benliğimizin buharlaşmasına izin verdik. Bu veri bedenleşmesine direnmenin yolu, “sayılamayan” olmaktan geçer. Algoritmanın tahmin edemeyeceği kadar irrasyonel, istatistiklerin kapsayamayacağı kadar benzersiz ve verinin ifade edemeyeceği kadar derin bir hayatı talep etmek. Kendimizi sayılarla değil, hikayelerle tanımlamaya geri dönmek. Çünkü bir hikaye, asla bir Excel tablosuna sığmaz. Ve insan, nihayetinde, anlatılacak bir hikayedir, hesaplanacak bir veri değil.
BÖLÜM 8: Unutmanın Fazileti vs. Dijital Hafızanın Laneti
Antik Yunan mitolojisinde, yeraltı dünyasının (Hades) coğrafyası, insan ruhunun en temel ikilemlerinden biri üzerine kuruludur. Ölülerin diyarına giden ruhlar, orada iki farklı nehirle karşılaşırlar. Bunlardan biri Mnemosyne’dir; yani hafıza nehri. Bu nehirden içenler, geçmiş hayatlarını, kim olduklarını ve yaşadıkları her şeyi hatırlar, bilgelik kazanır ama aynı zamanda geçmişin yükünü ebediyen omuzlarında taşırlar. Diğer nehir ise Lethe’dir; yani unutuş ırmağı. Lethe’den içen ruhlar, acılarını, hatalarını, travmalarını ve dünyevi kimliklerini unutarak arınır, hafifler ve ancak bu sayede yeniden doğuş döngüsüne katılabilirler. Kadim bilgeler, yaşamın devamlılığı için hafızanın gerekli olduğunu bilseler de, ruhun selayeti için unutmanın bir lütuf, bir şifa ve bir zorunluluk olduğunu çok iyi kavramışlardı. İnsan, hatırlayarak öğrenir ama unutarak yaşar. Biyolojik donanımımız, bu hassas denge üzerine kurgulanmıştır. Beynimiz, gereksiz, acı verici veya işlevini yitirmiş anıları zamanla silikleştirir, dönüştürür ve sonunda yok eder. Bu, zihinsel bir “sindirim” sistemidir. Nasıl ki yediğimiz yemeği sindirip posasını atmak zorundaysak, yaşadığımız olayları da sindirip duygusal posasını atmak zorundayız. Aksi takdirde, zihinsel bir zehirlenme yaşarız. Ancak bugün, insanlık tarihinde daha önce hiç karşılaşmadığımız bir “kabızlık” çağına girmiş bulunuyoruz. İnternet, yapay zeka ve bulut teknolojileri, Lethe ırmağını kurutmuş, onun yerine sonsuz, sınırsız ve asla azalmayan bir Mnemosyne okyanusu yaratmıştır. Bu bölümde, unutmanın insani bir kusur değil, hayati bir erdem olduğunu; dijital hafızanın kusursuzluğunun ise bir hediye değil, insanı değişime kapatan bir lanet olduğunu ve hatasızlık vaadinin öğrenme yetimizi nasıl körelttiğini, önceki bölümlerde ele aldığımız veri bedenleşmesi ve irade yitimi bağlamında derinlemesine inceleyeceğiz.
Unutmak, modern dünyada genellikle bir başarısızlık, bir yaşlılık belirtisi veya bir zeka eksikliği olarak kodlanır. Oysa felsefi ve psikolojik açıdan bakıldığında unutmak, “iyileşmenin” diğer adıdır. Bir yaranın kabuk bağlaması, aslında bedenin o travmayı “aktif bir acı” olmaktan çıkarıp, “pasif bir iz”e (yara izine) dönüştürme sürecidir. Yara izi, olayın yaşandığını hatırlatır ama acısını hatırlatmaz. İnsan hafızası da böyle çalışır. Geçmişte yaşadığınız utanç verici bir anı, büyük bir aşk acısı veya korkunç bir hata, zamanın öğütücü dişleri arasında keskinliğini yitirir. Duygusal yükü azalır, detayları flulaşır ve bir süre sonra o olay, bugünkü sizi tanımlayan bir pranga olmaktan çıkıp, sadece bir hikayeye dönüşür. Friedrich Nietzsche, “Tarih, Yaşam İçin Yararı ve Sakıncası” adlı eserinde, “aktif unutma” kavramından bahseder. Ona göre, sürekli geçmişi hatırlayan, her detayı canlı tutan bir zihin, mutluluğu, neşeyi ve eyleme geçme gücünü kaybeder. Böyle bir insan, geçmişin ağırlığı altında ezilir ve “şimdi”de yaşayamaz. Nietzsche, unutmayı zihinsel bir “kapıcı”ya benzetir; bilincin düzenini koruyan, gereksiz gürültüyü dışarıda tutan bir bekçi. Unutmak, yeniye yer açmaktır. Tıpkı dolu bir bardağa su ekleyemeyeceğiniz gibi, anılarla tıka basa dolu, hiçbir şeyi silmeyen bir zihne de yeni deneyimler ekleyemezsiniz. İnsan, kendini yeniden icat edebilen bir varlıktır ve bu icat, eski benliğin yıkılmasını, bazı parçalarının geride bırakılmasını gerektirir.
Ancak dijital evrenin ontolojisi, insan doğasının bu organik sürecine taban tabana zıttır. İnternet unutmaz. Sunucular, sabit diskler ve veri tabanları, biyolojik çürümeye tabi değildir. Bir kağıt zamanla sararır, mürekkep uçar, taş üzerindeki yazı silinir; ama dijital veri (eğer özel olarak silinmezse ve yedekleri yok edilmezse) sonsuza kadar ilk günkü tazeliğini korur. On yıl önce attığınız bir tweet, lise yıllarında paylaştığınız utanç verici bir fotoğraf veya öfkeyle yazdığınız bir yorum, dijital arşivlerde “dondurulmuş bir şimdi” olarak asılı durur. Bu, zaman algısının çöküşüdür. İnsan zihni için “geçmiş”, geride kalmış ve bitmiş olandır. Dijital zihin için ise geçmiş yoktur; sadece “erişim tarihi” vardır. 2013 yılındaki bir veri ile 2025 yılındaki bir veri, aynı arama sonuçları sayfasında, yan yana ve aynı parlaklıkta durur. Bu durum, “bağlamın çöküşüne” (context collapse) yol açar. Geçmişteki “siz”, o günün şartlarında, o günkü bilgi birikiminizle ve o günkü duygusal durumunuzla bir eylemde bulunmuştunuz. Ancak dijital hafıza, o eylemi bağlamından koparıp bugüne taşır. Bugünün ahlaki normlarıyla, bugünkü bilginizle, on yıl önceki halinizi yargılamanıza veya başkaları tarafından yargılanmanıza neden olur. Bu, insanın kendi gölgesiyle bitmek bilmeyen bir savaşa girmesidir. Geçmişiniz, arkanızda bıraktığınız bir yol değil, ayağınıza dolanan bir ağ haline gelir.
Jorge Luis Borges’in “Bellek Funes” (Funes el memorioso) adlı öyküsü, bu durumu mükemmel bir şekilde tasvir eder. Öyküdeki Funes karakteri, attan düşüp kafasını çarptıktan sonra hiçbir şeyi unutamaz hale gelir. Bir günün anılarını hatırlaması, yine tam bir gün sürer. Funes, her yaprağı, her bulutu, her anı en ince detayına kadar hatırlar. Ancak Borges, Funes’in bu durumunu bir mucize olarak değil, bir lanet olarak sunar. Funes, düşünemez hale gelmiştir. Çünkü düşünmek, genellemek demektir, soyutlamak demektir, detayları unutup öze odaklanmak demektir. Funes’in dünyası, detayların çöplüğüdür. Bugün internet, kolektif bir Funes’tir. Her şeyi kaydeder ama hiçbir şeyi “anlamlandırmaz”. Sadece yığar. Bizler, bu devasa dijital Funes’in nöronları olarak, kendi geçmişimizin detayları arasında boğuluyoruz. Sosyal medya platformlarının “Tarihte Bugün” özellikleri, bize sürekli geçmişi hatırlatır. “Bak, 5 yıl önce bugün ne kadar mutluydun” veya “Bak, 3 yıl önce bugün kiminleydin.” Bu, masum bir nostalji değildir; bu, zamanın akışına bir müdahaledir. İyileşmiş bir yaranın kabuğunu her yıl aynı gün zorla koparıp, “Bak, burası kanamıştı” demekten farksızdır. Dijital hafıza, acının zaman aşımına uğramasına izin vermez. Yas sürecini sabote eder. Ayrıldığınız sevgilinizin, kaybettiğiniz yakınınızın veya utanç duyduğunuz bir anın görüntüleri, algoritmaların rastgele (veya kasıtlı) bir seçimiyle önünüze düştüğünde, travma yeniden tetiklenir (retraumatization). Biyolojik hafıza acıyı flulaştırırken, dijital hafıza onu HD kalitesinde, canlı renklerle ve yüksek sesle geri getirir. Bu, ruhsal bir işkencedir.
Daha önceki bölümde, “Veri Bedenleşmesi”nden, insanın bir veri yığınına indirgenmesinden bahsetmiştik. İşte bu veri yığını, statiktir. Değişime dirençlidir. İnsanın en temel hakkı olan “değişme hakkı”, dijital hafızanın tiranlığı altında gasp edilir. Bir insan, gençliğinde radikal fikirlere sahip olabilir, hatalı inançlar taşıyabilir veya kötü davranışlar sergileyebilir. Olgunlaşma, bu hatalardan dönmek, fikir değiştirmek ve “başka biri” olmaktır. Ancak internet, sizin “başka biri” olmanıza izin vermez. Dijital ayak izleriniz, sizin kim olduğunuzu değil, kim “olmuş olduğunuzu” sabitler. Bir iş görüşmesine gittiğinizde, karşınızdaki insan kaynakları uzmanı (veya onun kullandığı yapay zeka), sizin bugünkü yetkinliklerinize değil, on yıl önceki dijital gölgenize bakar. “Sen busun” der. Bu deterministik etiketleme, insanın kendini aşma potansiyelini (transcendence) yok sayar. Raskolnikov örneğine geri dönersek; eğer Dostoyevski’nin romanı dijital çağda geçseydi, Raskolnikov asla kefaret ödeyemez, asla Sonya ile yeni bir hayata başlayamazdı. Çünkü cinayeti işlediği an, dijital veritabanlarına işlenecek, sosyal medyada linç edilecek ve sonsuza kadar “baltalı katil” etiketiyle yaşayacaktı. Pişmanlığı, içsel dönüşümü ve ruhsal dirilişi, veri tabanındaki “suçlu” satırını değiştirmeye yetmeyecekti. Dijital hafıza, tövbe kapısını kapatır. Hata yapanın, ömür boyu o hatayla tanımlanmasını zorunlu kılar. Bu, merhametsiz bir dünyadır. Affetmenin olmadığı, sadece arşivlemenin olduğu bir dünya.
Affetmek, doğası gereği unutmakla, en azından “hatırlamamayı seçmekle” ilintilidir. “Seni affettim” demek, “Yaptığını artık sana karşı bir silah olarak kullanmayacağım, o olayı ilişkimizin merkezinden çıkarıp depoya kaldıracağım” demektir. Ancak yapay zeka ve dijital sistemler, affetme yetisine sahip değildir. Bir kredi skoru algoritması, on yıl önceki iflasınızı affetmez; sadece matematiksel bir risk faktörü olarak hesaplamaya dahil eder. Bir sosyal medya algoritması, geçmişteki tartışmanızı unutmaz; profilinizi ona göre sınıflandırır. İnsan ilişkileri de bu mekanikleşmeden nasibini alır. Tartıştığınız eşinize veya arkadaşınıza, yıllar önceki bir mesajı ekran görüntüsü (screenshot) olarak attığınızda, aslında dijital hafızanın acımasızlığını ilişkinize taşırsınız. İnsan hafızasının o affedici bulanıklığı yerine, dijital kanıtın o soğuk kesinliğini koyarsınız. “Ama sen böyle demiştin, işte kanıtı.” Kanıtın olduğu yerde, inanç ve güven zedelenir. İlişkiler, birer mahkeme salonuna, taraflar ise sürekli delil toplayan savcılara dönüşür. Geçmişin sürekli bir silah olarak masada tutulduğu bir ilişkide, huzur ve gelecek inşası mümkün değildir. Unutmanın fazileti, tam da buradadır: İlişkinin devamı için, gerçeğin (geçmişteki hatanın) feda edilmesi. Dijital dünya ise gerçeği feda etmez, ilişkiyi feda eder.
Bu sürecin bir diğer boyutu da “hatasızlık” idealinin, insanın öğrenme sürecini nasıl sakatladığıdır. Bölüm 1’de “Konforun Tiranlığı”ndan bahsederken, zorlukların bizi nasıl geliştirdiğine değinmiştik. Hata yapmak, zorluğun en öğretici halidir. İnsan, düşe kalka yürümeyi öğrenir. Yanlış yola sapa sapa doğru yönü bulur. Hata, pedagojik bir araçtır. “Deneme-yanılma” yöntemi, bilimin ve kişisel gelişimin temelidir. Ancak yapay zeka çağı, bize “hatasız bir yaşam” vaat eder. Navigasyon uygulamaları, asla kaybolmamanızı, asla yanlış yola girmemenizi, her zaman en kısa ve en hızlı rotayı kullanmanızı sağlar. Yazım denetimi araçları ve üretken yapay zeka, asla imla hatası yapmamanızı, asla bozuk cümle kurmamanızı garanti eder. Tavsiye motorları, asla beğenmeyeceğiniz bir filmi izleyip vakit kaybetmemeniz için filtresiz bir kürasyon sunar. İlk bakışta bu bir optimizasyon cenneti gibi görünür. Hayat, verimsiz “hata”lardan arındırılmıştır. Ancak felsefi bir derinlikle bakıldığında, bu durum insanın “tecrübe” etme yetisinin elinden alınmasıdır. Eğer hiç kaybolmazsanız, yeni sokaklar keşfedemezsiniz. Şehri tanıyamazsınız; sadece A noktasından B noktasına giden bir çizgiyi bilirsiniz. Eğer hiç kötü film izlemezseniz, iyi filmin değerini anlayacak estetik kriterleriniz gelişmez. Zevkiniz, algoritmanın zevki olur. Eğer hiç yanlış cümle kurmazsanız, dilin sınırlarını zorlayamaz, kendinize has bir üslup geliştiremezsiniz.
Hata, insanın özgünlüğünün imzasıdır. Bir makine hata yapmaz (veya hatası bir “bug”dır), insan ise hata yapar ve bu hatadan bir sanat, bir buluş veya bir hayat dersi çıkarır. Penisilin, bir hatanın sonucunda bulunmuştur. Amerika kıtası, bir seyir hatasının sonucunda keşfedilmiştir. Caz müziği, notaların “hatalı” ve beklenmedik kullanımıyla doğmuştur. Yapay zeka, bizi “doğru” olana, “standart” olana ve “optimize” edilene hapsettikçe, hayatımızdaki bu yaratıcı sapmaları yok eder. Bizi “ortalama”nın güvenli ama sıkıcı otobanına mahkum eder. Hatasızlık, sterilizasyondur. Ve steril bir ortamda, evet mikrop barınmaz ama yaşam da yeşermez. Hata yapma hakkı (right to err), aslında büyüme hakkıdır. Dijital asistanlar, “Bunu mu demek istediniz?” diyerek bizi düzelttiklerinde, aslında “Senin düşündüğün yanlış, standart olan bu” demektedirler. Biz de bu düzeltmeyi kabul ettikçe, standartlaşırız. Kendi hatalarımızdan utanır hale geliriz. Oysa hata, bizim o anki eksikliğimizin, dolayısıyla tamamlanma potansiyelimizin göstergesidir. Hatayı ortadan kaldırmak, potansiyeli ortadan kaldırmaktır.
Algoritmaların bizi hatasız yollara sokma çabası, aynı zamanda ahlaki bir tembellik yaratır. Karar vermenin yükünden kaçtığımız gibi (Bölüm 5), hatanın sorumluluğundan da kaçarız. Eğer rotayı yapay zeka çizdiyse ve trafik varsa, suçlu biz değilizdir. Eğer metni yapay zeka yazdıysa ve içinde bir gaflar varsa, utanan biz olmayız. Hata yapma riskini makineye devrettiğimizde, hatadan ders çıkarma imkanını da ona devrederiz. Makine verisini günceller ve öğrenir; biz ise olduğumuz yerde sayarız. İnsan, kendi hatalarının bedelini ödeyerek olgunlaşır. “Bir musibet, bin nasihatten iyidir” atasözü, hatanın dönüştürücü gücünü anlatır. Dijital dünya ise musibetsiz bir nasihatler dünyasıdır. Sürekli uyarılar, bildirimler ve yönlendirmelerle bizi “güvende” tutmaya çalışır. “Bu videoyu izleyenler genellikle şurada durdurdu,” “Bu yolda kaza riski var,” “Bu ürün senin bütçene uygun değil.” Bu korumacılık, bizi hayatın gerçekliğinden koparır. Çocuklarını düşmesinler diye sürekli kucakta taşıyan ebeveynler gibi, teknoloji de bizi kucağında taşır. Sonuçta yürümeyi unutan, bacak kasları erimiş, en ufak bir zorlukta (hatada) kriz geçiren “kar tanesi” (snowflake) bireyler ortaya çıkar.
Unutmanın bir diğer fazileti, “sürpriz” ve “yeniden keşif” imkanıdır. Bir kitabı okuyup yıllar sonra detaylarını unuttuğunuzda, onu tekrar okumak yeni bir zevktir. Unutmak, dünyayı yeniden bakir kılar. Her bahar doğanın yeniden canlanması gibi, zihin de unutarak tazelenir. Ancak dijital hafıza, her şeyi “okundu”, “izlendi”, “gidildi” olarak işaretler. Veri tabanında “tüketilmiş” olarak etiketlenen bir deneyim, tekrar yaşanmaya değer görülmez. “Bunu zaten biliyorsun” der sistem. Oysa bilmek ile hatırlamak farklıdır. İnsan, aynı nehirde iki kez yıkanamaz ama dijital hafıza nehrin suyunu dondurur ve size “bu su aynı su” der. Hayatın tekrar eden ritimleri, dijitalin lineer ve birikimci (cumulative) yapısı içinde kaybolur.
Gelecekte, belki de en büyük lüks, “hatırlanmamak” olacaktır. “Görünmezlik pelerini” değil, “Veri silici pelerinler” arayacağız. İnsanlar, dijital geçmişlerini temizlemek, algoritmaların hafızasından kaçmak ve “tanımsız” bir boşlukta yeniden nefes almak için servet ödeyecekler. Çünkü sürekli hatırlanan, sürekli kayıt altına alınan bir hayat, bir hapishanedir. Bentham’ın Panoptikon’unda mahkumlar izlendiklerini biliyorlardı ama kayıt edilmiyorlardı; anlık bir gözetimdi. Dijital Panoptikon’da ise gözetim ebedidir. Bugün yaptığınız bir hareket, yirmi yıl sonra karşınıza çıkabilir. Bu baskı altında insan, spontane olamaz. Doğal olamaz. “Ya bu ileride aleyhime kullanılırsa?” korkusu, insanın içindeki o çılgın, neşeli ve hesapsız tarafı öldürür. Herkesin kendi biyografisinin sansür memuru olduğu, otokontrollü, sıkıcı ve “güvenli” hayatlar yaşamaya başlarız. Bu, ruhun mumyalanmasıdır. Mumya da bozulmaz, çürümez, binlerce yıl dayanır ama ölüdür. İnsan ise yaşamak için çürümeye, yani unutulmaya muhtaçtır.
Dijital hafızanın laneti, sadece bireysel değil, toplumsaldır. Toplumlar da unutarak iyileşir. Savaşlar, iç çatışmalar ve krizlerden sonra toplumsal barış, genellikle geçmişin defterlerinin kapatılmasıyla, kolektif bir “beyaz sayfa” açılmasıyla mümkün olur. Ancak sosyal medya, toplumsal travmaları da sürekli canlı tutar. Eski videolar, eski nefret söylemleri, eski kışkırtmalar sürekli dolaşıma sokulur. Toplumun yarası asla kabuk bağlamaz. Sürekli kaşınan bir toplumsal hafıza, kronik bir öfke ve kutuplaşma yaratır. Barışmak imkansızlaşır çünkü kimse “geçmiş geçmişte kaldı” diyemez; geçmiş, Twitter’ın trend topic listesinde hala “şimdi”dir. Tarihin yükünden kurtulamayan toplumlar, geleceği inşa edemezler. Sadece geçmişin intikamını almaya çalışırlar.
Sonuç olarak, unutmak bir kayıp değil, bir kazanımdır. Zihnin detoksudur, ruhun özgürleşmesidir. Dijital dünyanın bize sunduğu o sonsuz hafıza, aslında bilişsel bir obezitedir. Her şeyi hatırlayan, her hatayı yüzümüze vuran, her değişimi reddeden bu sistem, insanı makineleştirmeye çalışmaktadır. Çünkü makineler unutmaz, makineler hata yapmaz ve makineler değişmez (sadece güncellenir). İnsan kalabilmek için, unutma hakkımızı savunmak, hatalarımızı sahiplenmek ve dijital arşivlerin soğuk tutarlılığına inat, hayatın sıcak tutarsızlığını kucaklamak zorundayız. Belki de en büyük bilgelik, Funes gibi her şeyi hatırlamakta değil, Lethe ırmağının kıyısına oturup, acı veren anıların suyun akışına karışıp gitmesini izleyebilmektedir. Zira ancak boş bir zihin, yeni bir hikayeye başlayabilir. Ve biz, veriden değil, hikayeden yapılmışızdır. Hikayelerin ise mutlu sonla bitmesi için değil, sadece “devam edebilmesi” için, önceki sayfaların çevrilmesi gerekir. Dijital dünya sayfayı çevirmez, sadece sonsuz bir “scroll” (kaydırma) sunar. Sayfayı çevirmek, bizim irademizdedir.
BÖLÜM 9: Pürüzsüzlüğün Estetiği ve Çirkinliğin Gerekliliği
Yirmi birinci yüzyılın estetik paradigması, dokunmatik ekranların serin ve kaygan yüzeyinde somutlaşmıştır. Elimize aldığımız akıllı telefonun camı, parmaklarımıza hiçbir direnç göstermez; pürüzsüzdür, lekesizdir ve kusursuzdur. Bu fiziksel pürüzsüzlük, sadece endüstriyel tasarımın bir başarısı değil, aynı zamanda çağın ruhuna (Zeitgeist) sirayet eden derin bir ontolojik takıntının da simgesidir. Byung-Chul Han’ın isabetle tespit ettiği üzere, “pürüzsüzlük” günümüzün güzellik, doğruluk ve iletişim standardı haline gelmiştir. Jeff Koons’un metalik balon köpeklerinden, iPhone’un yuvarlatılmış köşelerine, sosyal medya filtreleriyle gözenekleri silinmiş yüzlerden, yapay zekanın ürettiği simetrik manzaralara kadar her yer, cilalanmış bir gerçekliğin işgali altındadır. Bu bölümde, önceki bölümlerde ele aldığımız konfor arayışı, hakikatin imalatı ve irade yitimi süreçlerinin, estetik algımızı nasıl sterilize ettiğini; “çirkinliğin”, “eksikliğin” ve “kusurun” hayatımızdan kovulmasının, aslında “güzelliğin” ve “anlamın” da ölümüne yol açtığını ve bizi nasıl derin bir hissizleşmeye (anhedoni) sürüklediğini inceleyeceğiz. Zira pürüzsüzlük, direncin yokluğudur ve direncin olmadığı yerde hayatın dokusu da kaybolur.
Yapay zeka sanatı ve algoritmik kürasyon, “ortalamanın mükemmelliği” üzerine kuruludur. Bir yapay zeka modeline “güzel bir kadın” veya “etkileyici bir manzara” çizmesini söylediğinizde, model, veritabanındaki milyarlarca görüntüyü tarar ve bu görüntülerin “ortalamasını” alır. İstatistiksel olarak en çok beğenilen göz aralığı, en çok tercih edilen burun yapısı, en popüler ışık açısı (genellikle altın saat) bir araya getirilir. Sonuç, teknik olarak kusursuzdur. Oranlar muazzamdır, ışık mükemmeldir, ciltte tek bir leke, tek bir sivilce, tek bir kırışıklık yoktur. Ancak bu görüntülerde eksik olan bir şey vardır: Ruh. Ruh, “punctum” denilen o delici detayda gizlidir. Roland Barthes, fotoğraf üzerine yazdığı “Camera Lucida” adlı eserinde, bir görüntüyü çarpıcı kılan şeyin, onun genel uyumu (Studium) değil, o uyumu bozan, izleyiciyi yaralayan, rahatsız eden o küçük, kasıtsız detay (Punctum) olduğunu söyler. Bu, çocuğun ayakkabısındaki bir bağcık hatası, yaşlı bir kadının elindeki damar, duvardaki bir çatlak veya bakışlardaki o anlık donukluk olabilir. Yapay zeka, istatistiksel mükemmelliği hedeflerken, bu “kaza”yı, bu “pürüzü” sistemden ayıklar. Çünkü istatistik biliminde pürüz, bir sapmadır, bir gürültüdür (noise). Oysa sanat ve hayat, tam da o gürültünün içinde var olur. Yapay zekanın sunduğu estetik, tüm sivri uçları törpülenmiş, tüm tehlikeleri arındırılmış, risk almayan bir estetiktir. Bu, pornografik bir şeffaflıktır; her şey ortadadır, hiçbir gizem, hiçbir gölge, hiçbir kusur yoktur. Ve gizemin olmadığı yerde, arzu da ölür.
Estetik kusursuzluk takıntısı, insanı kendi biyolojik gerçekliğine yabancılaştırır. İnsan bedeni, doğası gereği asimetriktir, gözeneklidir, kıllıdır, sıvı üretir, yaşlanır, sarkar ve çürür. Bedenin tarihi, üzerindeki yara izlerinde, kırışıklıklarda ve lekelerde yazılıdır. Her yara izi, bir yaşanmışlığın, bir tehlikenin atlatıldığının, yani hayatta kalmanın kanıtıdır. Ancak dijital filtreler ve yapay zeka destekli düzenleme araçları (Facetune vb.), bu tarihi siler. Bizi tarihsiz, coğrafyasız ve yaşsız birer “yüzeye” dönüştürür. Yüz, bir ifade aracı olmaktan çıkıp, bir teşhir nesnesine dönüşür. Bu “dijital botoks”, sadece fiziksel görüntümüzü değil, karakterimizi de düzleştirir. Bölüm 7’de bahsettiğimiz “Veri Bedenleşmesi”, burada estetik bir soykırıma dönüşür. İnsani olan ne varsa (hata, kusur, asimetri) “çirkin” ilan edilir ve silinir. Geriye kalan şey, birbirine benzeyen, porselen bebek gibi donuk ve ifadesiz milyonlarca kopyadır. “Instagram Yüzü” (Instagram Face) denilen fenomen, bu tek tipleşmenin kanıtıdır. Herkes aynı dudağa, aynı kaşa, aynı elmacık kemiğine sahip olmaya çalışır; çünkü algoritma bu formu ödüllendirir. Bu, evrimsel biyolojideki “çeşitlilik” ilkesine aykırıdır. Doğada güzellik, varyasyondadır. Dijital dünyada ise güzellik, standardizasyondur.
Felsefi olarak “Güzellik” kavramı, tarih boyunca “Yüce” (Sublime) kavramıyla birlikte veya onun karşısında tartışılmıştır. Güzellik hoşa gider, sakinleştirir; Yüce ise sarsar, korkutur ve hayran bırakır. Fırtınalı bir deniz, sarp bir uçurum veya devasa bir yangın “güzel” değildir ama “Yüce”dir. İnsana kendi küçüklüğünü ve doğanın kudretini hatırlatır. Pürüzsüzlüğün estetiği, “Yüce”yi hayatımızdan kovar. Çünkü Yüce, kontrol edilemezdir, pürüzlüdür, tehlikelidir. Dijital estetik, her şeyi “sevimli”, “hoş” ve “tüketilebilir” (instagrammable) hale getirir. Bir savaş fotoğrafı bile, doğru filtrelerle estetik bir objeye dönüştürülebilir. Bu, acının ve dehşetin estetize edilerek içinin boşaltılmasıdır. Çirkinliğin, korkunçluğun ve düzensizliğin dışlandığı bir dünyada, güzellik de anlamını yitirir. Çünkü güzellik, ancak zıddıyla kaimdir. Çirkinlik olmadan, güzelliğin bir değeri kalmaz. Her şeyin güzel olduğu bir yer, cehennemin başka bir tasviridir; “Aynının Cehennemi”. Bu cehennemde, hiçbir şey sizi şaşırtmaz, hiçbir şey sizi sarsmaz. Sadece sonsuz bir “beğeni” akışı vardır. Ve sürekli şeker yemek nasıl mideyi bulandırırsa, sürekli kusursuzluğa maruz kalmak da ruhu bulandırır.
Japon estetiğindeki “Wabi-Sabi” kavramı, dijital pürüzsüzlüğün tam karşıtıdır ve bugün belki de en çok ihtiyaç duyduğumuz bilgeliktir. Wabi-Sabi, kusurlu, geçici ve eksik olanda güzelliği bulmaktır. Çatlamış bir çömlek, yosun tutmuş bir taş, solmuş bir yaprak… Bunlar güzeldir çünkü zamanın dokunuşunu, varlığın kırılganlığını taşırlar. “Kintsugi” sanatı, kırılan seramikleri altın tozuyla karıştırılmış bir reçineyle tamir etmektir. Kırıklar gizlenmez, aksine vurgulanır. Çünkü o kırık, o nesnenin tarihinin, kimliğinin bir parçasıdır. Dijital dünya ise Kintsugi’yi bilmez; o “Ctrl+Z” (Geri Al) dünyasıdır. Hata yapıldığında geri alınır, kırıldığında silinir ve yenisi yüklenir. İzi kalmaz. Bölüm 8’de unutmamanın lanetinden bahsetmiştik; burada ise fiziksel izlerin silinmesinin yarattığı bir hafızasızlık söz konusudur. Yaşanmışlık izi taşımayan nesneler ve yüzler, bize yabancıdır. Onlarla duygusal bağ kuramayız. Yeni alınmış, gıcır gıcır bir spor ayakkabı ile yıllarca giyilmiş, şekli ayağınıza göre bozulmuş, üzeri çizilmiş o eski ayakkabı arasındaki farkı düşünün. İkincisi “çirkin” olabilir ama “sizindir”, sizinle birlikte yürümüştür. İlki ise sadece bir metadır, raftaki herhangi bir üründür. Pürüzsüzlük, aidiyeti yok eder. Her şey, herkes içindir; dolayısıyla hiç kimse için değildir.
Steril bir dijital dünyada yaşamanın getirdiği en ağır psikolojik bedel, “Anhedoni”dir; yani zevk alma yetisinin kaybı, hissizleşme. İnsan sinir sistemi, kontrastlarla çalışır. Sıcağı hissetmek için soğuğu, tatlıyı hissetmek için acıyı, yumuşağı hissetmek için serti bilmek gerekir. Eğer hayatınızdaki tüm pürüzler, tüm zorluklar, tüm çirkinlikler algoritmik bir zımpara ile temizlenirse, geriye sadece ılık, tatsız ve kokusuz bir bulamaç kalır. Matrix filmindeki o meşhur sahneyi hatırlayalım: İsyancı Cypher, yapay zeka tarafından yaratılan simülasyondaki bifteği yerken, “Bunun gerçek olmadığını biliyorum ama tadı muhteşem,” der. Ancak filmin devamında anlarız ki, simülasyondaki her şey “tavuk tadındadır”. Çünkü makine, lezzetin o karmaşık kimyasını tam olarak taklit edemez, sadece ortalama bir tat sunar. Dijital içerikler de bugün “tavuk tadındadır”. Milyonlarca video, milyonlarca şarkı, milyonlarca tweet… Hepsi birbirine benzer, hepsi aynı dopamin reseptörlerini aynı şiddetle uyarır. Sonuçta duyusal bir nasırlaşma oluşur. Artık hiçbir şey bizi gerçekten heyecanlandırmaz, hiçbir şey bizi gerçekten üzmez. Sadece kaydırırız (scroll). Kaydırma hareketi, pürüzsüz yüzey üzerinde parmağın anlamsız dansıdır. Ne bir yere takılır ne de bir iz bırakır. Bu eylem, modern Sisifos’un cezasıdır; taşı tepeye çıkarmak değil, parmağı camın üzerinde sonsuza kadar kaydırmak.
Çirkinliğin gerekliliği, hakikatle olan ilişkimizde de hayati bir rol oynar. Hakikat, çoğu zaman çirkindir. Doğum kanlıdır, ölüm soğuktur, hastalıklar nahoştur, devrimler gürültülüdür. Hayatın en gerçek anları, estetikten yoksundur. Sosyal medya ve yapay zeka, bu gerçekleri filtreleyerek sunar. Savaş görüntüleri buzlanır, yoksulluk romantize edilir, depresyon siyah-beyaz estetik fotoğraflara indirgenir. Bu, “gerçeğin dezenfekte edilmesidir”. Dezenfekte edilmiş bir dünyada, bağışıklık sistemimiz çöker. Hem biyolojik hem de zihinsel bağışıklık. Mikroplarla karşılaşmayan bir beden nasıl en ufak bir enfeksiyonda yıkılırsa, çirkinlikle, kötülükle ve kaosla karşılaşmayan bir zihin de gerçek hayatın ilk darbesinde paramparça olur. “Kırılgan Nesil” (Snowflake Generation) eleştirilerinin temelinde bu yatar. Sorun o neslin güçsüzlüğü değil, o neslin yetiştirildiği ortamın aşırı steril, aşırı korunaklı ve aşırı pürüzsüz olmasıdır. Zorlukla karşılaşmamış, “hayır” cevabını duymamış, estetik olmayan bir görüntüye maruz kalmamış birey, hayatın kendisine karşı savunmasız kalır. Çirkinlik, bir aşıdır. Bize dünyanın sadece bizim arzularımızdan ibaret olmadığını, bizim dışımızda, bize rağmen var olan dirençli bir gerçeklik olduğunu hatırlatır.
Bu bağlamda, “Glitch Art” (Hata Sanatı) veya gürültülü müzik türleri, pürüzsüzlüğün estetiğine karşı birer direniş alanı olarak okunabilir. Glitch, dijital akışın bozulması, pikselleşmesi, görüntünün yırtılmasıdır. Bu “hata”, sistemin yapaylığını ifşa eder. Bize “Bak, bu bir pencere değil, bu bir ekran ve bu ekran bozulabilir” der. Kusur, medyanın kendisini görünür kılar. Pürüzsüzlük ise medyayı görünmez kılarak, bizi simülasyonun içine çeker. Heidegger’in “Kırık Çekiç” örneğinde olduğu gibi; çekiç işini kusursuz yaparken onu fark etmeyiz, o sadece bir eylemin uzantısıdır. Ama çekiç kırıldığında, sapı elimizde kaldığında, onun varlığını, ağırlığını, maddesini fark ederiz. Kırılma, farkındalık yaratır. Hayatımızdaki kırılmalar, krizler ve çirkinlikler de bizi otopilottan çıkarıp, varoluşumuzun farkına varmamızı sağlar. Depresyon, bir ruhsal glitch’tir; sistemin düzgün çalışmadığını, bir şeylerin yanlış gittiğini haykırır. Ancak modern psikiyatri ve kişisel gelişim endüstrisi, bu glitch’i hemen ilaçlarla veya olumlamalarla “düzeltmeye”, yani pürüzsüzleştirmeye çalışır. Oysa o pürüzün, o acının bize söylemek istediği bir şey vardır. Pürüzsüzlük, bu mesajın duyulmasını engeller.
Mimari ve şehir planlamasında da benzer bir süreç işlemektedir. “Akıllı Şehirler” (Smart Cities), her şeyin optimize edildiği, trafiğin akmadığı, suçun önlendiği, çöpün görülmediği steril ütopyalar olarak pazarlanır. Ancak sosyolog Richard Sennett, şehirlerin “sürtünme” (friction) alanları olması gerektiğini savunur. Farklı sınıfların, farklı kültürlerin, farklı inançların birbirine çarptığı, sürtündüğü ve bu sürtünmeden bir enerjinin, bir yeniliğin doğduğu yerlerdir şehirler. Steril, güvenlikli siteler ve algoritmik olarak yönetilen bölgeler, karşılaşmayı öldürür (Bölüm 3: Öteki’nin Ölümü). Çirkin arka sokaklar, grafiti dolu duvarlar, kaosun hakim olduğu pazar yerleri; buralar şehrin bilinçaltıdır. Ve bilinçaltı olmadan, bilinç sağlıklı kalamaz. Şehri bir AVM’ye dönüştürmek, onu lobotomize etmektir. Pürüzsüz şehirler, hafızasız ve ruhsuz beton yığınlarıdır. İnsan orada yaşamaz, sadece “bulunur”.
Sanatın geleceği üzerine düşünürsek; yapay zeka, teknik olarak Michelangelo’dan daha iyi çizim yapabilir, Bach’tan daha kompleks kontrpuanlar yazabilir. Ancak yapay zeka, “acı çekemez”. Vincent van Gogh’un fırça darbelerindeki o titrekliği, o tutkuyu ve o deliliği taklit edebilir ama o fırçayı tutan elin titremesinin ardındaki varoluşsal sancıyı üretemez. Sanat, kusurdan doğar. Sanatçının yetersizliğinden, dünyayı tam olarak ifade edememesinin yarattığı o gerilimden doğar. Yapay zeka için yetersizlik yoktur, her şey hesaplanabilir. Bu yüzden AI sanatı, ne kadar güzel olursa olsun, “dekoratif” olmaya mahkumdur. Bir duvar kağıdı olabilir ama bir manifesto olamaz. Çünkü manifesto, düzene karşı bir itirazdır; bir çığlıktır. Çığlık ise pürüzlüdür, kulak tırmalar, çirkindir. Pürüzsüz bir çığlık, sadece bir melodidir. Biz bugün melodilerle uyuşturuluyor, dekoratif görüntülerle oyalanıyoruz.
Sonuç olarak, pürüzsüzlüğün estetiği, totaliter bir estetiktir. Farklılığı, sapmayı, hatayı ve çirkinliği yok ederek, tek tip bir gerçeklik dayatır. Bu, “Olumluluğun Şiddeti”dir. Negatif olan her şeyin (acı, üzüntü, çirkinlik) sistemden atılması, insanı pozitif bir cehenneme hapseder. Oysa insan, diyalektik bir varlıktır; var olmak için zıddına muhtaçtır. Işık için gölgeye, sağlık için hastalığa, güzellik için çirkinliğe. Dijital çağın bu sterilizasyonuna karşı verilecek en büyük estetik mücadele, “kusuru” savunmaktır. Fotoğraflarımıza filtre uygulamamak, yüzümüzdeki kırışıklığı sevmek, şehrin arka sokaklarında kaybolmak, bozuk cümleler kurmak, el yapımı (ve dolayısıyla kusurlu) nesnelere değer vermek ve yapay zekanın o kusursuz simetrisine inat, hayatın o çarpık, asimetrik ve vahşi dokusuna dokunmak. Çünkü hayat, cam ekranın üzerinde kayıp giden bir parmak izi değil, o cama atılan bir taştır. Ve o taşın yarattığı çatlak, pürüzsüzlüğün yalanını ortaya çıkaran tek hakikattir.
BÖLÜM 10: Verimsiz Olma Hakkı: İnsan Kalabilmek İçin Sisteme Çomak Sokmak
Modernitenin şafağından bu yana, sanayi devriminin çarkları arasında doğup dijital devrimin fiber optik kabloları arasında olgunlaşan en baskın ve en tehlikeli ideoloji, ne kapitalizm ne de sosyalizmdir; bu, her iki sistemi de zehirleyen ve nihayetinde insan ruhunu bir hesap tablosuna hapseden “verimlilik” (efficiency) kültüdür. Hayatımızın her anının, her nefesimizin, her eylemimizin ölçülebilir bir faydaya, bir çıktıya veya bir kâra dönüşmesi gerektiği fikri, zihinlerimize kazınmış en büyük dogmadır. Yirmi birinci yüzyılın insanı, Taylorist fabrikalardaki işçilerden farklı olarak, sadece mesai saatlerinde değil, uykusunda, aşkında, tatilinde ve hatta yasında bile verimli olmak zorundadır. Daha önceki bölümlerde irdelediğimiz irade yitimi, dilin araçsallaştırılması, sentetik empati ve veri bedenleşmesi gibi distopik olguların tamamı, aslında bu “optimizasyon” takıntısının birer sonucudur. Sistem, pürüzsüz, sürtünmesiz ve maksimum verimle çalışan bir makine arzular ve insan, bu makinenin içindeki en öngörülemez, en hantal ve en “verimsiz” parça olarak görülür. İşte tam bu noktada, insan kalabilmenin yegâne yolu, sistemin bu arzusuna direnmek, yani bilinçli bir “verimsizlik” hakkını savunmaktır. Bu bölümde, her şeyin fayda/maliyet hesabına dayandığı bir dünyada, hiçbir işe yaramayan, hiçbir amaca hizmet etmeyen ve hiçbir ekonomik değeri olmayan eylemlerin nasıl en radikal direniş biçimine dönüştüğünü, “Homo Ludens” (Oynayan İnsan) kavramı üzerinden ve önceki dokuz bölümün birikimiyle derinlemesine ele alacağız.
Faydacılık (Utilitarianism), ahlaki bir teori olarak başlayıp, dijital çağda totaliter bir yaşam pratiğine dönüşmüştür. Bugün “zaman nakittir” sözü, bir metafor olmaktan çıkıp, biyolojik bir gerçeğe evrilmiştir. Akıllı saatlerimiz bize “boş durduğumuz” zamanları hareketsizlik uyarısıyla hatırlatır; takvim uygulamalarımız günün her dakikasını “üretken” aktivitelerle doldurmamız için bizi dürter. Hatta dinlenmek bile, “daha iyi çalışmak için şarj olmak” (recharge) metaforuyla, yine üretime hizmet eden bir eylem olarak meşrulaştırılır. Sırf dinlenmek için dinlenmek, sırf durmak için durmak, modern insan için neredeyse bir günahtır. Bu suçluluk duygusu, içselleştirilmiş kapitalizmdir. Eğer bir eylem, kariyerinize katkı sağlamıyorsa, sağlığınızı optimize etmiyorsa veya sosyal medyada paylaşılacak bir içerik üretmiyorsa, o eylem “zaman kaybı” olarak etiketlenir. Oysa insanlık tarihinin en büyük eserleri, en derin felsefeleri ve en yüce sanatları, tam da bu “zaman kaybı” denilen boşluklarda, yani “Skholē” (Antik Yunanca’da okul kelimesinin kökeni olan ama aslında ‘boş zaman/aylaklık’ anlamına gelen kavram) anlarında doğmuştur. Arşimet hamamda suyun kaldırma kuvvetini bulduğunda mesai yapmıyordu; Newton elma ağacının altında otururken bir KPI (Temel Performans Göstergesi) hedefi tutturmaya çalışmıyordu. Onlar, zihnin serbestçe dolaşmasına, saçmalamasına ve verimsiz olmasına izin vermişlerdi. Bugün ise biz, bu “boşluğu” öldürdük. Elimize telefonu aldığımız her o “ölü zaman”da (asansör beklerken, tuvaletteyken, otobüsteyken), beynimizi verilerle doldurarak, yaratıcılığın rahmine beton döküyoruz.
Bu bağlamda, “verimsiz olma hakkı”, tembellik hakkı demek değildir; bu, insanın araçsallaştırılmasına karşı bir isyandır. Kantçı etikte insanın “amaç” olması gerektiğini, “araç” olamayacağını konuşmuştuk (Bölüm 7). Optimizasyon dünyası, insanı “verimlilik” amacına giden bir araca indirger. Buna direnmenin yolu, “amaçsızlıktır”. Amaçsız bir eylem, sistemin mantığını kısa devreye uğratır. Çünkü algoritma, her eylemin bir nedeni (input) ve bir sonucu (output) olduğu deterministik bir evrende çalışır. Eğer siz, hiçbir neden yokken, sadece canınız istediği için, hiçbir yere varmayan bir yolda yürümeye başlarsanız, algoritma şaşırır. Eğer kariyerinizle, ilgi alanlarınızla veya demografik profilinizle hiç alakası olmayan, size hiçbir maddi getiri sağlamayacak, “faydasız” bir kitap okursanız (örneğin 12. yüzyıl Bizans seramikleri üzerine bir inceleme), veri tabanındaki profilinizde bir çatlak oluşturursunuz. Bu çatlak, sizin özgürlüğünüzün sızdığı yerdir. Amaçsızlık, dijital gözetim sisteminin (Panoptikon) kör noktasıdır. Sistem, “neden” sorusuna cevap veremediği eylemleri sınıflandıramaz, tahmin edemez ve dolayısıyla kontrol edemez.
Johan Huizinga, “Homo Ludens” adlı eserinde, oyunun kültürden önce geldiğini ve insanlığın en temel vasfının “oynamak” olduğunu söyler. Ancak Huizinga’nın bahsettiği oyun, bugünün “Gamification” (Oyunlaştırma) çılgınlığıyla taban tabana zıttır. Bugün şirketler ve uygulamalar, işi, eğitimi ve sporu “oyunlaştırarak” bize daha fazla verimlilik pompalamaya çalışırlar. Puanlar, rozetler, liderlik tabloları… Bunlar oyun değil, işin kılık değiştirmiş halidir. Gerçek oyun, “çıkar gözetmeyen” eylemdir. Bir çocuk, blokları üst üste dizer ve sonra yıkar. Neden? Hiçbir nedeni yoktur. Blokları dizmek ona bir maaş kazandırmaz, CV’sine yazılmaz. Sadece eylemin kendisinden zevk aldığı için yapar. “Otelik” (amaca yönelik) değil, “ototeliktir” (amacı kendinde olan). Dijital çağda direniş, hayatı “ungamify” etmekten (oyunlaştırmadan arındırmaktan) geçer. Yaptığımız şeyi, bir ödül, bir beğeni veya bir sonuç için değil, sadece o şeyi yapmanın hazzı için yapmak. Koşuya çıktığınızda mesafeyi ölçmemek, bir fotoğraf çektiğinizde onu paylaşmamak, bir şiir yazdığınızda onu yayımlamamak. Eylemi, sonucundan koparmak. Bu, piyasa mantığına atılmış en büyük tokattır. Çünkü piyasa, her eylemin satılabilir bir ürüne dönüşmesini ister. Siz, eylemi kendinize sakladığınızda, onu metalaşmaktan kurtarırsınız.
“Flâneur” kavramı, 19. yüzyıl Paris’inde Walter Benjamin ve Baudelaire ile literatüre girmişti. Flâneur, şehirde amaçsızca dolaşan, vitrinlere bakan, kalabalığa karışan ama hiçbir yere yetişmeye çalışmayan aylak gezgindi. O, modernitenin hızına direnen bir figürdü. Hatta o dönemde bazı flâneur’lerin kaplumbağa gezdirdiği söylenir; şehrin hızına inat, kaplumbağa hızında yürümek için. Bugünün dijital dünyasında, yeni bir flâneur’lüğe, yani “Cyber-Flânerie”ye veya dijital dünyadan kopuk fiziksel aylaklığa ihtiyacımız var. Google Haritalar, bize her zaman “en kısa”, “en hızlı” ve “en az trafikli” rotayı önerir (Bölüm 5). Bu, mekânın deneyimlenmesini öldüren bir optimizasyondur. Şehri bir engel, aşılması gereken bir mesafe olarak görür. Oysa şehir, bir yaşantıdır. Verimsiz olma hakkı, en uzun yolu seçme hakkıdır. Kaybolma hakkıdır. Navigasyonu kapatıp, rastgele bir sokağa sapmak, “yanlış” yere gitmek, verimsizliktir ama aynı zamanda keşiftir. Daha önceki bölümlerde “Serendipity”nin (mutlu tesadüf) ölümünden bahsetmiştik. Tesadüfler, sadece planlanmamış boşluklarda, hatalı rotalarda ve verimsiz anlarda yeşerir. En kısa yol, sürprizsiz yoldur. En uzun yol ise hikayelerin olduğu yoldur.
Saçmalamak, felsefi anlamda bir özgürleşme pratiğidir. Algoritmalar, mantık ve tutarlılık üzerine kuruludur (Bölüm 4). Bir insanın davranışları tutarlı olduğu sürece tahmin edilebilir, tahmin edilebilir olduğu sürece manipüle edilebilir. Dolayısıyla, “tutarsızlık” bir savunma sanatıdır. Bir gün dünyanın en sağlıklı beslenen insanı gibi davranıp, ertesi gün en sağlıksız yiyecekleri yemek; bir gün klasik müzik dinleyip, ertesi gün heavy metal dinlemek; politik olarak bir uçtan diğer uca savrulmak değil belki ama, algoritmik kategorizasyonlara sığmayacak kadar eklektik ve kaotik bir ilgi alanı yelpazesi oluşturmak. Bu, “gürültü” (noise) üretmektir. Veri madencileri, “sinyal” ister, gürültüden nefret eder. Biz gürültü olduğumuzda, veri bedenimiz bulanıklaşır. Dijital ikizimiz (Digital Twin) bize benzemez hale gelir. Eğer sistemin sizi tanımasını istemiyorsanız, maske takmak yetmez; dans etmeniz, hem de ritimsiz, kuralsız ve saçma bir şekilde dans etmeniz gerekir. Çünkü yüz tanıma sistemleri sabit yüzleri tanır ama şekilden şekle giren bir ifadeyi tanımlamakta zorlanır. Ruhsal esneklik, katı algoritmaların panzehiridir.
“Verimsiz okuma” ve “verimsiz öğrenme”, entelektüel direnişin merkezindedir. Bugün eğitim sistemi ve kişisel gelişim endüstrisi, bilgiyi sadece “işe yararlılık” parantezinde değerlendirir. “X günde İngilizce öğren”, “Yapay zeka ile kodlama öğren”, “Liderlik becerilerini geliştir”. Her şey, piyasada daha iyi bir pozisyon kapmak içindir. Nuccio Ordine, “Faydasızlığın Faydası” adlı manifestosunda, insanlığı insanlık yapan değerlerin (sanat, felsefe, saf bilim, arkeoloji), ticari bir faydası olmadığı için “gereksiz” görülüp üniversitelerden ve hayattan dışlandığını anlatır. Oysa bir şiiri ezberlemek, hiçbir ekonomik getiri sağlamasa da, ruhu genişletir. Ölü bir dili öğrenmek, borsada kazandırmaz ama zihni disipline eder ve geçmişle bağ kurar. Verimsiz olma hakkı, “bilmek için bilmek” (curiosity for its own sake) hakkıdır. Merakın, bir kârlılık hesabına kurban edilmemesidir. Eğer bir bilgiyi öğrenirken “Bu benim ne işime yarayacak?” diye soruyorsak, zihnimizi çoktan bir şirkete dönüştürmüşüz demektir. Oysa insan zihni bir şirket değil, bir bahçedir. Bahçede sadece yenen sebzeler değil, yenmeyen ama güzel kokan çiçekler, hatta bazen sadece gölge yapan ağaçlar da olmalıdır.
Can sıkıntısı (Boredom), verimsizliğin en kutsal tapınağıdır. Bölüm 9’da pürüzsüzlüğün estetiğinden bahsetmiştik; can sıkıntısı, zamanın pürüzlü yüzeyidir. Rahatsız edicidir, kaşındırır. Bu yüzden hemen telefonumuza sarılır, o boşluğu dopaminle doldururuz (scroll). Oysa Heidegger, can sıkıntısının (Langeweile) varoluşsal bir derinlik taşıdığını söyler. İnsan, ancak derin bir can sıkıntısında zamanın geçişini, varlığın ağırlığını ve kendi hiçliğini hisseder. Yaratıcılık, can sıkıntısından doğar. Zihin, dışarıdan gelen uyaranlar kesildiğinde, kendi içine döner ve kendi hayallerini üretmeye başlar. Sürekli “input” alan bir zihin, “output” üretemez; sadece yankı yapar. Verimsiz olma hakkı, sıkılma hakkıdır. Boş boş duvara bakma, tavandaki lekeleri sayma, pencereden gelip geçenleri izleme hakkıdır. Bu pasiflik anları, aslında ruhun “defrag” (disk birleştirme) yaptığı anlardır. Bilgiler yerine oturur, duygular sindirilir, yeni bağlantılar kurulur. Biz, verimlilik adına bu sindirim sürecini iptal ettik ve sonuçta entelektüel bir hazımsızlık çeken, obez ama besinsiz kalmış zihinler yarattık.
Hata yapma hakkı (Bölüm 8) ile verimsizlik hakkı kardeştir. Verimlilik, hatasızlık ister. Hata, zaman kaybıdır, maliyettir, israftır. Ancak insan, israf eden bir varlıktır. Georges Bataille, “Lanetli Pay” adlı eserinde, yaşamın özünün birikim değil, “harcama” (expenditure) olduğunu savunur. Güneş, enerjisini karşılıksız ve verimsizce saçar. İnsan da coşkusunu, enerjisini, sevgisini ve zamanını “saçmalıdır”. Bayramlar, festivaller, sanat, erotizm, oyun; bunlar enerjinin verimsizce, kâr amacı gütmeden harcandığı alanlardır ve hayatı yaşanılır kılan şeyler bunlardır. Sadece “yatırım” yapan, sadece geleceği düşünen, sadece biriktiren bir hayat, aslında yaşanmamış bir hayattır. Verimsiz olmak, anın tadını çıkarmaktır. Gelecekteki bir hedefe kurban edilmeyen bir “şimdi” yaşamaktır. Bir kahveyi, uyanık kalmak için (fonksiyonel) değil, tadını sevdiğimiz için (hedonistik) içmek; bir arkadaşla, network yapmak için değil, sadece sohbet etmek için buluşmak. Bunlar küçük ama devrimci eylemlerdir.
Sisteme çomak sokmak, ille de Luddite’ler gibi makineleri kırmak veya dijital dünyadan tamamen çekilmek (digital detox) demek değildir. Bu, sistemin içinde kalarak, sistemin mantığını reddetmektir. Bartleby sendromu diyebileceğimiz, Herman Melville’in katibi Bartleby’nin o meşhur “Yapmamayı tercih ederim” (I would prefer not to) cümlesindeki pasif direniştir. Size dayatılan hızda yanıt vermemek. E-postalara anında dönmemek. Bildirimleri kapatmak değil, bildirimlere bakıp umursamamak. Beklemek. Yavaşlamak. Hız, dijital kapitalizmin en büyük silahıdır. Her şeyin anlık (real-time) olması gerekir. Yavaşlık ise bir sabotajdır. Düşünmek zaman alır. Sevmek zaman alır. Yas tutmak zaman alır. Anlamak zaman alır. Verimlilik, bu “zamanı” ortadan kaldırmaya çalışır. Biz ise yavaşlayarak, zamanı geri talep ederiz. Milan Kundera’nın “Yavaşlık” romanında dediği gibi, “Yavaşlığın derecesi, anının yoğunluğuyla doğru orantılıdır; hızın derecesi, unutmanın yoğunluğuyla doğru orantılıdır.” Hızla yaşayan, hızla unutur (Bölüm 8). Yavaşlayan, verimsizleşen insan ise hatırlar, hisseder ve yaşar.
İnsan, optimize edilemeyen bir varlıktır. Biyolojimiz, psikolojimiz ve ruhumuz, doğrusal (lineer) bir ilerleme grafiğine uymaz. Biz döngüseliz, kaotiğiz, çelişkiliyiz. Sabah kararlı, akşam kararsızız. Bir gün sever, ertesi gün nefret ederiz. Bu “tutarsızlık”, bir tasarım hatası değil, insan olmanın alametifarikasıdır. Yapay zeka ve algoritmalar, bu tutarsızlığı bir “hata” olarak görüp düzeltmeye çalışır. Bizi “en iyi versiyonumuza” (best self) ulaştırmayı vaat ederler. Oysa insanın “en iyi versiyonu” diye bir şey yoktur; bu, kurumsal bir yalandır. İnsanın sadece “halleri” vardır. Hüzünlü hali, neşeli hali, tembel hali, çalışkan hali. Tembel halimizi yok edip, sadece çalışkan halimizi bıraktığımızda, insanı sakatlamış oluruz. Verimsiz olma hakkı, insanın kendi karanlığına, kendi tembelliğine, kendi eksikliğine sahip çıkmasıdır. “Ben bir proje değilim, ben bir süreç değilim, ben bir ürün değilim; ben sadece varım ve varlığım bir kârlılık hesabına sığmaz” diyebilmektir.
Gelecekte özgürlük, “erişim” ile değil, “erişilemezlik” ile ölçülecektir. Kimin daha çok veriye ulaştığı değil, kimin veriden saklanabildiği; kimin daha hızlı olduğu değil, kimin durabildiği statü göstergesi olacaktır. Zenginlik, paraya sahip olmak değil, zamana sahip olmak ve o zamanı “israf edebilme” lüksüne sahip olmak anlamına gelecektir. Çünkü sistem, fakirlerin zamanını “verimli” kullanmasını (daha çok çalışmasını) talep ederken, elitler “verimsiz” sanatla, felsefeyle ve aylaklıkla meşgul olmaya devam edeceklerdir. Bu nedenle, verimsizlik hakkını savunmak, aynı zamanda sınıfsal bir mücadeledir. Boş zamanın demokratikleşmesi, insanın sadece çalışan bir hayvan (Animal Laborans) olmaktan çıkıp, düşünen ve oynayan bir varlığa dönüşmesinin yoludur.
Sonuç olarak, bu yazı dizisi boyunca incelediğimiz dijital kuşatma, kodlara gömülen reklamlardan (Başlangıç noktası), irademizin, dilimizin, hafızamızın ve ilişkilerimizin ticarileşmesine kadar uzanan geniş bir yelpazeyi kapsadı. Ancak tüm bu distopik tablonun içinde, umut hala insanın o ele avuca sığmaz, hesaplanamaz doğasındadır. En gelişmiş süper bilgisayar bile, bir insanın neden yağmurda ıslanmak istediğini, neden hüzünlü bir şarkıyı tekrar tekrar dinlediğini veya neden hiçbir rasyonel sebep yokken bir anda kahkaha attığını tam olarak anlayamaz ve simüle edemez. Özgürlük, tahmin edilemezlikte gizlidir. Sisteme atılacak en büyük çomak, bir virüs yazmak veya sunucuları hacklemek değildir; sisteme atılacak en büyük çomak, bir park bankına oturmak, telefonu kapatmak, kuşları izlemek ve “Şu an hiçbir işe yaramıyorum ve bu harika” diyebilmektir. Bu “büyük reddediş”, bizi tekrar insan kılar. Silikon kafesin kapısı açıktır; dışarıdaki dünya verimsiz, kaotik, tehlikeli ama gerçektir. Ve gerçek, optimize edilemez.