BÖLÜM 1: Lèse-Majesté’den Günümüze: “Hükümdara Dokunmak”
İnsanlık tarihi, yöneten ile yönetilen arasındaki o görünmez ama bir o kadar da kesin sınırın ihlali üzerine kurulmuş sayısız trajediyle doludur. Bu sınır, antik çağlardan modern ulus devletlere kadar, çoğu zaman fiziksel bir duvardan ziyade, sözcüklerin, bakışların ve niyetlerin ördüğü metafizik bir bariyer olmuştur. Hükümdar, kral, imparator ya da modern adıyla devlet başkanı; sadece bir biyolojik varlık değil, aynı zamanda devletin, düzenin ve tanrısal iradenin yeryüzündeki cisimleşmiş hali olarak kabul edildiğinde, ona yönelen her türlü sözlü eylem, basit bir hakaretin ötesine geçerek varoluşsal bir tehdide, bir tür kıyamet alametine dönüşür. İşte hukuk tarihinin tozlu sayfalarında “Lèse-majesté” yani “Majestelerine İhanet” veya “Hükümdara Saldırı” olarak bilinen suç kavramı, tam da bu kutsiyet atfının bir ürünü olarak doğmuştur. Bugün Türkiye’de, Fatih Altaylı’nın yargılandığı dava dosyasının satır aralarında gezinirken, modern kanun numaralarının ve teknik savunmaların ardında, aslında binlerce yıllık bu kadim ve karanlık refleksin gölgesini görmemek imkansızdır. Bir gazetecinin, tarihsel bir analoji üzerinden kurduğu cümlelerin, nasıl olup da “suikast” gibi, içinde kan, silah ve barut barındıran bir eylemle eşdeğer tutulduğunu anlamak için, öncelikle hukukun bu tarihsel bilinçaltını kazımak gerekir. Zira hukuk, sadece kanun kitaplarında yazan maddelerden ibaret değildir; uygulayıcıların zihnindeki tarihsel tortular, o maddelere ruhunu –veya bu vakada olduğu gibi– o maddelere gazabını verir.
Roma Hukuku’nun en karanlık dönemlerine, imparatorların kendilerini tanrı ilan ettiği zamanlara gittiğimizde, karşımıza çıkan “Crimen Laesae Majestatis” kavramı, bugünkü yargılamanın genetik kodlarını barındırır. Roma Cumhuriyeti döneminde “Perduellio” olarak bilinen ve devlete karşı işlenen suçları, yani vatana ihaneti, düşmanla işbirliğini kapsayan bu kavram, imparatorluk dönemine geçişle birlikte korkunç bir mutasyona uğramıştır. Artık devlet, soyut bir kavram olmaktan çıkmış, imparatorun şahsında vücut bulmuştur. Dolayısıyla devlete zarar vermekle imparatora zarar vermek, hatta imparatoru incitmek aynı kefeye konulmuştur. İmparator Tiberius döneminde bu yasa o kadar genişletilmiştir ki, imparatorun heykelinin önünde üzerini değiştirmek, imparatorun resminin bulunduğu bir parayı tuvalete götürmek veya imparatorun icraatlarını eleştiren bir şiir okumak, “Majestelerinin onurunu zedelemek” suçu kapsamında ölümle cezalandırılmıştır. Burada hukuki mantık şudur: İmparator kutsaldır, onun manevi şahsiyeti devletin ta kendisidir. O’na yöneltilen bir “söz”, fiziksel bir “kılıç darbesi” kadar, hatta ondan daha tehlikelidir; çünkü kılıç sadece bedeni öldürür, ancak eleştirel bir söz veya aşağılama, imparatorun tanrısal otoritesini, yani devletin bekasını sarsar.
Bu tarihsel perspektiften bakıldığında, Fatih Altaylı davasında iddia makamının tutumu, modern bir hukuk devletinin savcısından ziyade, Tiberius’un hukukçularının refleksini andırmaktadır. Bir gazetecinin, tarihsel bir döngüyü, padişahların veya siyasetçilerin akıbetini hatırlatan sözleri, nasıl olur da “fiili bir saldırı” ve hatta “suikast” girişimiyle irtibatlandırılabilir? Bu sorunun cevabı, modern hukukun “fiil” ve “söz” arasında çizdiği o kalın çizginin, otoriter zihinlerde nasıl silikleştiğinde gizlidir. Modern ceza hukuku, eylemin somutluğunu esas alır. Birini öldürmeye teşebbüs etmek için, elinizde bir silah, bir plan ve icra hareketlerine başlanmış bir eylem gerekir. Ancak “Lèse-majesté” zihniyetinde, “söz” zaten bir eylemdir. Eğer yönetici kutsalsa, onun geleceğine dair karanlık bir tablo çizmek, sadece bir öngörü değil, o karanlığı çağıran bir lanet, bir büyü, bir saldırı olarak kodlanır. İddianamenin mantıksal örgüsü incelendiğinde, Altaylı’nın sözlerinin “niyet okuma” yöntemiyle, sanki elinde bir silah varmışçasına “Cumhurbaşkanına fiili saldırı” (TCK 310/2) maddesine sokulmaya çalışılması, Roma’daki o kadim korkunun modern zamanlara yansımasından başka bir şey değildir. Yöneticiye dokunulmaz, yöneticiye söz söylenmez, yöneticiye dair olumsuz bir gelecek tahayyül edilemez; edilirse bu bir fikir beyanı değil, bir darbe girişimidir.
Avukat Metin Sinan Aslan’ın savunmasında dile getirdiği ve davanın belki de en can alıcı hukuki tespitlerinden biri olan husus, tam da bu tarihsel çarpıklığı gözler önüne sermektedir. Aslan, Türk Ceza Kanunu’nda “Cumhurbaşkanına Tehdit” diye özel ve ayrı bir suç maddesinin bulunmadığını, kanun koyucunun böyle bir suç tipi ihdas etmediğini vurgulamaktadır. Normal şartlarda, tehdit suçu (TCK 106), mağdurun kimliğinden bağımsız olarak düzenlenmiştir; mağdur bir bakkal da olsa, bir öğretmen de olsa, bir devlet başkanı da olsa, tehdidin unsurları ve cezası bellidir. Ancak iddia makamı, Altaylı’nın sözlerini cezalandırmak, hem de “ağır” bir şekilde cezalandırmak istediğinde, elindeki mevcut “tehdit” maddesinin yetersiz kaldığını veya bu maddenin öngördüğü cezanın, yaratılmak istenen “korku iklimi” için kafi gelmeyeceğini düşünmüş olmalıdır. İşte burada, hukuku zorlayan, kanun maddelerini eğip büken o tarihsel refleks devreye girmiştir. Olmayan bir suçu yaratmak adına, TCK’nın en ağır maddelerinden biri olan “Cumhurbaşkanına Suikast ve Fiili Saldırı” (TCK 310) maddesi devreye sokulmuştur. Avukat Aslan’ın “Hukuku kanırtmak” olarak tabir ettiği bu durum, aslında hukukun, siyasi bir kutsiyeti korumak adına kendi mantıksal sınırlarını ihlal etmesidir.
Peki, neden “tehdit” değil de “saldırı”? Çünkü “tehdit”, iki eşit insan arasında da olabilecek, daha medeni hukuk sınırlarında tartışılan bir kavramdır. Ancak “saldırı” ve hele ki “suikast” maddesi, işin içine devletin bekasını, anayasal düzeni ve o “kutsal yönetici” figürünü katar. Savcılık, Altaylı’nın bir televizyon stüdyosunda, elinde mikrofonla sarf ettiği sözleri, TCK 310/2 maddesindeki “diğer fiili saldırılar” ibaresinin içine sokmaya çalışarak, sözü maddeye dönüştürmüştür. Hukuk tekniği açısından bakıldığında bu, imkansız bir simyadır. “Fiili saldırı”, adı üzerinde, bedensel bütünlüğe yönelik, temas içeren, fiziksel bir eylemdir. Bir yumruk, bir taş, bir itme fiili saldırıdır. Ancak söz, ne kadar ağır olursa olsun, ne kadar incitici veya korkutucu bulunursa bulunsun, ontolojik olarak “fiili saldırı” olamaz. Eğer sözü fiili saldırı kabul ederseniz, o zaman düşünceyi de suç kabul etmeye başlarsınız. Bu, Orta Çağ engizisyon mahkemelerinin, “kötü düşünceyi” şeytanın bir eylemi olarak görüp cezalandırmasıyla aynı düzlemdir. Metin Sinan Aslan’ın savunmasında altını çizdiği gibi, bu yorum tarzı, sadece Fatih Altaylı’yı cezalandırmakla kalmaz, Türk hukuk sistemini, öngörülebilir, rasyonel ve somut delillere dayalı bir sistem olmaktan çıkarıp, niyetlerin, algıların ve kutsiyetlerin çarpıştığı bir inanç sistemine dönüştürür.
Tarihsel süreçte, mutlak monarşilerden anayasal demokrasilere geçişin en temel göstergesi, yöneticinin “kutsal” zırhından arındırılması ve herkes gibi “hukukun süjesi” haline getirilmesidir. Modern hukukta Cumhurbaşkanı, saygı duyulması gereken bir makamı temsil eder, evet; ancak o makamın korunması, eleştirilemezlik veya dokunulmazlık zırhıyla değil, demokratik tahammül sınırlarıyla sağlanır. Lèse-majesté suçunun modern demokrasilerin çoğunda kaldırılmış olması veya uygulanmıyor olması tesadüf değildir. Çünkü demokratik bir toplumda, yöneticinin icraatları, geleceği veya siyasi akıbeti hakkında konuşmak, en sert metaforları kullanmak, hatta “siyasi sonunu” işaret etmek, bir yurttaşlık hakkıdır. Ancak Altaylı davasında görülen manzara, Türkiye’deki yargı pratiğinin, bu modern kabullerden ziyade, yöneticiyi devletle özdeşleştiren o eski geleneğe savrulduğunu göstermektedir. İddia makamı, “Padişahların sonu” gibi tarihsel bir analojiyi, “Seni öldüreceğim” diyen bir suikastçinin beyanıyla eşdeğer tutarak, aslında tarihin kendisini suçlu ilan etmektedir. Eğer tarihten örnek vermek, geçmişteki liderlerin nasıl devrildiğini veya öldüğünü anlatmak, mevcut lidere yönelik bir “fiili saldırı” sayılıyorsa, o zaman tarih kitapları da birer suç aletidir.
Burada, “niyet okuma” meselesi, hukuki bir garabet olmanın ötesinde, sosyolojik bir travmaya işaret eder. Avukatların savunmalarında sıkça vurguladığı üzere, bir sözün tehdit sayılabilmesi için, failin o tehdidi gerçekleştirebilecek güce, donanıma ve iradeye sahip olması, muhatabın da bundan makul bir korku duyması gerekir. Ancak “Majestelerine İhanet” suçunda, failin gücü önemsizdir. Önemli olan, o “küstahlığı” göstermiş olmasıdır. Bir dilencinin krala küfretmesi, kralı deviremeyecek olsa bile, kralın o tanrısal aurasında bir gedik açtığı için en ağır şekilde cezalandırılır. Altaylı davasında da savcılığın, Fatih Altaylı’nın bir gazeteci olarak elinde kaleminden ve mikrofonundan başka bir gücü olmadığını bilmesine rağmen, onu anayasal düzeni yıkmaya teşebbüs eden, silahlı terör örgütleriyle veya darbecilerle aynı düzlemde değerlendirmesi (özellikle dosyaya konulan alakasız emsal kararlar düşünüldüğünde), bu “cüretin” cezalandırılması isteğinden kaynaklanmaktadır. Bu, eylemin tehlikeliliğinden değil, sözün cüretkarlığından duyulan bir rahatsızlıktır. Metin Sinan Aslan’ın İtalya örneğini vererek, bu kanunların menşei olan ülkelerde bile “yumurta atmanın” dahi suikast sayılmadığını belirtmesi, Türkiye’deki uygulamanın ne denli ekstrem bir uca savrulduğunu kanıtlar niteliktedir. İtalyan faşizmi döneminde bile hukukçuların tartışmaya açtığı, sınırlarını belirlemeye çalıştığı “Attentato” (Saldırı) kavramı, 21. yüzyıl Türkiye’sinde, hiçbir fiziksel temas içermeyen, tamamen spekülatif ve tarihsel bir yoruma dayalı bir televizyon konuşmasına uygulanmaktadır.
Bu durum, hukukun araçsallaştırılmasının en somut örneğidir. Hukuk, toplumsal barışı sağlamak ve adaleti tesis etmek yerine, belirli bir siyasi figürün etrafında aşılmaz bir sessizlik duvarı örmek için kullanılmaktadır. TCK 310/2 maddesinin, “diğer fiili saldırılar” ibaresinin içinin boşaltılarak, oraya her türlü muhalif söylemin, her türlü sert eleştirinin ve her türlü tarihsel uyarının doldurulması, kanunilik ilkesinin (Nullum crimen sine lege) açıkça ihlalidir. Kanunilik ilkesi, neyin suç olduğunu vatandaşın önceden bilmesini gerektirir. Eğer bir vatandaş, “Tarihte padişahlar şöyle devrilirdi” dediğinde, kendisini bir anda “Cumhurbaşkanına suikast” suçlamasıyla ağır ceza mahkemesinde bulabiliyorsa, orada hukuki öngörülebilirlikten bahsetmek mümkün değildir. Orada geçerli olan tek kural, hükümdarın o anki ruh halini veya savcının kraldan çok kralcı refleksini yansıtan keyfiliktir. Bu da bizi tekrar Roma’ya, Tiberius’un keyfi yargılamalarına, Orta Çağ’ın “Kralın İki Bedeni” teorisine götürür. Kralın fiziksel bedeni zarar görmese bile, politik bedeni (body politic) sözcüklerle zedelenmiştir ve bu, bedel ödenmesi gereken bir suçtur.
Savunma makamının, özellikle Avukat Metin Sinan Aslan’ın üzerinde durduğu, “Cumhurbaşkanına tehdit suçu yoktur, bu yüzden zorlama bir yorumla suikast maddesine gidilmiştir” argümanı, davanın kurgusal yapısını deşifre etmektedir. Hukuk, boşluk kabul etmez derler; ancak ceza hukukunda kıyas yasaktır. Yani kanunda açıkça yazmayan bir suç, benzer başka bir maddeye kıyas edilerek cezalandırılamaz. Ancak burada yapılan, kıyasın da ötesinde, kavramların içinin tamamen değiştirilmesidir. “Söz”, “fiil” olmuştur. “Analiz”, “saldırı” olmuştur. “Uyarı”, “suikast” olmuştur. Kelimelerin anlamını yitirdiği bu noktada, hukuki savunma yapmak da bir o kadar zorlaşır. Çünkü karşınızdaki iddia, rasyonel bir hukuk maddesine değil, irasyonel bir kutsiyet algısına dayanmaktadır. Siz, “Müvekkilim fiziksel bir saldırıda bulunmadı” dersiniz, ancak karşı taraf “Onun sözleri ruhsal bir saldırıydı” cevabını, sessizce, iddianamenin satır aralarında verir. Bu, modern mahkeme salonlarında, antik ritüellerin canlandırılmasından başka bir şey değildir.
Fatih Altaylı davası, bu bağlamda, sadece bir gazetecinin ifade özgürlüğü davası değildir. Bu dava, Türkiye Cumhuriyeti hukuk sisteminin, yönünü nereye çevireceğinin bir turnusol kağıdıdır. Yüzünü, eleştirinin, sözün ve düşüncenin özgür olduğu modern dünyaya mı dönecek; yoksa yöneticinin kutsal, sözün ise yasak olduğu, “Hükümdara dokunanın yandığı” kadim ve karanlık geçmişe mi hapsolacak? Avukatların teknik savunmalarının her biri, aslında bu tarihsel gerilemeye karşı birer direnç noktası oluşturmaktadır. “Suikast” kelimesinin ağırlığı altında ezilmeye çalışılan bir “söz”ün savunması, aslında hukukun, aklın ve mantığın savunmasıdır. Lèse-majesté hayaletinin mahkeme salonlarında dolaşması, sadece sanığı değil, o cübbeyi giyen herkesi, hukukun evrensel ilkelerinden uzaklaştırarak, iktidarın sopası haline gelme tehlikesiyle karşı karşıya bırakır. Bu ilk bölüm, işte bu tarihsel arka planı, bu zihniyet haritasını ortaya koymak için elzemdir. Zira Altaylı’nın ne dediğinden çok, o sözlerin devletin duyma eşiğinde nasıl bir gürültü kopardığı ve bu gürültünün hangi tarihsel korkuları tetiklediği anlaşılmadan, davanın hukuki boyutu tam olarak kavranamaz. Söz, artık havada uçuşan bir ses dalgası değil, yargının terazisini bozan ağır bir taş kütlesi muamelesi görmektedir. Ve tarih bize öğretmiştir ki, sözcüklerin suç sayıldığı yerde, hukuk susar, sadece muktedirin sesi yankılanır.
BÖLÜM 2: Osmanlı Geleneğinde “Hal’ Etmek” ve Fetva Kurumu
Bir önceki bölümde, Roma hukukundan süzülüp gelen ve modern zamanlarda hortlatılan “hükümdarın bedenine dokunulmazlık” ilkesinin, nasıl olup da soyut bir hukuk normundan somut bir cezalandırma aracına dönüştüğünü incelemiştik. Tarihsel süreçte, yöneticiye yöneltilen sözün, fiziksel bir kılıç darbesiyle eşdeğer tutulduğu o kadim zihniyetin, Fatih Altaylı davasında iddianamenin ruhuna nasıl sindiğini görmüştük. Ancak Fatih Altaylı’nın yargılanmasına konu olan sözlerin merkezinde, spesifik olarak Türk tarihinin, daha dar çerçevede ise Osmanlı siyaset geleneğinin en hassas sinir uçlarından biri yer almaktadır: Padişahların akıbeti. Altaylı’nın televizyon ekranlarında sarf ettiği ve iddia makamınca bir “suikast tehdidi” olarak kodlanan ifadeler, aslında yüzyıllar boyunca bu coğrafyada iktidar değişimlerinin nasıl gerçekleştiğine dair tarihsel bir hafızanın dışavurumudur. Bu noktada, davanın hukuki boyutunu tam olarak kavrayabilmek için, Osmanlı devlet geleneğindeki “Hal'” (tahttan indirme) müessesesini, bunun keyfi bir cinayet mi yoksa hukuki bir prosedür mü olduğunu ve bu tarihsel gerçeği dile getirmenin modern hukukta bir suç teşkil edip etmeyeceğini derinlemesine analiz etmek gerekmektedir. Zira avukat Rezan Aydınoğlu’nun da savunmasında ısrarla vurguladığı ve dosyaya sunulan tarihçi mütalaalarıyla desteklediği üzere; tarih kitaplarında yazan olayları anlatmak, bir tehdit değil, bir durum tespitidir. Ancak bu tespitin neden bu kadar büyük bir infiale ve yargısal reflekse yol açtığını anlamak için, Osmanlı’nın iktidar değişim mekanizmasının, yani “fetva ile hal’ etme” geleneğinin anatomisini çıkarmak şarttır.
Osmanlı İmparatorluğu, sıradan bir monarşi değil, meşruiyetini şer’i hukuktan alan ve padişahın aynı zamanda Halife sıfatıyla “Zillullah-ı fil-alem” (Allah’ın yeryüzündeki gölgesi) olarak kabul edildiği teokratik bir yapıydı. Böyle bir yapıda, padişahın şahsı kutsaldır, ancak bu kutsiyet mutlak ve denetimsiz bir dokunulmazlık anlamına gelmezdi. Osmanlı siyaset teorisinde, padişah ile tebaa arasında, İslam hukukunun temeli olan “Biat” akdine dayalı zımni bir sözleşme vardı. Padişah, adaleti sağlayacak, şeriatı uygulayacak ve mülkü koruyacaktı; buna karşılık tebaa da ona itaat edecekti. Ancak padişahın akli dengesini yitirmesi, devlet işlerini ihmal etmesi, şeriata aykırı hareket etmesi veya mülkü tehlikeye atması durumunda, bu sözleşmenin feshedilmesi gündeme gelirdi. İşte Osmanlı literatüründe buna “Hal'” denilirdi. Hal’, kelime anlamı itibarıyla “çözmek, düğümü açmak, serbest bırakmak” manalarına gelir. Yani padişahı tahttan indirmek, bir isyancının kılıcıyla işlenmiş adi bir cinayet girişimi değil, bir düğümün hukuki olarak çözülmesi, biat bağının koparılması işlemiydi. Bu ayrım, Fatih Altaylı davasının temelini sarsan en önemli tarihsel gerçekliktir. Çünkü iddia makamı, Altaylı’nın sözlerini bir “suikast” çağrısı, yani illegal bir şiddet eylemi olarak nitelendirirken; tarih bize, padişahların gidişinin –şiddet içerse bile– temelde bir hukuk prosedürü, yani fetva mekanizmasıyla meşrulaştırılan bir süreç olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla, “tarihte padişahlar şöyle giderdi” demek, “hukuk dışı yollarla lideri öldürün” demek değil, “tarihsel süreçte iktidar değişimleri, meşruiyet krizleri sonucunda gerçekleşirdi” demektir.
Bu meşruiyet krizinin çözüm anahtarı ise Şeyhülislamlık makamıydı. Osmanlı tarihinde hiçbir padişah, sadece bir grup askerin veya halkın galeyana gelmesiyle, hiçbir hukuki dayanak olmadan tahttan indirilmemiştir. İsyanlar çıkmış, kan dökülmüş olabilir; ancak padişahın tahttan fiilen el çektirilmesi anı, mutlaka bir fetvaya dayanmak zorundaydı. Bu, devletin bekası ve yapılan işlemin “eşkıyalık” değil, “adaletin tecellisi” olarak görülmesi için elzemdi. Şeyhülislam, ulemadan oluşan bir heyetle durumu değerlendirir ve kendisine sorulan o meşhur “mesele”ye cevap verirdi. Fetvalarda genellikle padişahın ismi zikredilmez, “Zeyd” gibi temsili bir isim kullanılırdı. Soru şöyle formüle edilirdi: “Müslümanların emiri olan Zeyd, akli dengesini yitirse, devlet hazinesini israf etse ve dinin hükümlerini çiğnese, makamından el çektirilmesi (hal’i) caiz olur mu?” Cevap kısa ve nettir: “Olur.” İşte bu “Olur” cevabı, yani fetva, padişahın iktidarını elinden alan hukuki belgedir. Fatih Altaylı’nın tarihsel referanslarında kastettiği ve dosyaya giren tarihçi görüşlerinin de doğruladığı üzere; Osmanlı’da padişahların sonu, genellikle bu tür bir hukuki/siyasi prosedürün sonucudur. Bunu hatırlatmak, bir şiddet çağrısı değil, bir sistem analizidir. Avukatların savunmada, İlber Ortaylı ve Murat Bardakçı gibi otoritelerin mütalaalarına atıfta bulunarak, bu söylemlerin tarihsel gerçeklik olduğunu belirtmeleri, davanın aslında bir “tarih yargılamasına” dönüştüğünün ispatıdır. Eğer bir gazeteci, geçmişte yaşanmış ve tarih kitaplarında en ince detayına kadar anlatılan bu “hal’ etme” süreçlerinden bahsettiği için suçlu ilan edilecekse, o zaman Osmanlı tarihi kürsüleri de potansiyel birer suç örgütü, tarih kitapları da birer iddianame taslağı olarak görülmelidir.
Elbette, teorideki bu “hukuki prosedür” söylemi, pratikteki şiddeti ve trajediyi tamamen örtbas edemez. Genç Osman’ın Yedikule zindanlarında boğulması, Sultan İbrahim’in feci akıbeti, Sultan Abdülaziz’in tartışmalı ölümü (intihar mı cinayet mi olduğu hala tartışılsa da hal’ edilişinin bir darbe olduğu gerçektir) veya II. Abdülhamid’in 31 Mart Vakası sonrası hal’ edilmesi… Tüm bunlar, içinde kan, gözyaşı ve siyasi entrika barındıran olaylardır. Ancak burada hukuk tekniği açısından kritik olan nokta şudur: Altaylı, bu olayları anlatırken, izleyiciye “siz de elinize silah alın ve aynısını yapın” mı demektedir, yoksa “tarih, hatalar tekerrür ettiğinde benzer sonuçlar doğurur, bu bir sosyolojik yasadır” mı demektedir? İddianamenin temel yanılgısı, sosyolojik ve tarihsel determinizmi, şahsi bir suç kastıyla karıştırmasıdır. Bir meteoroloğun “basınç düşüyor, fırtına çıkacak ve evler yıkılabilir” demesi, o evleri yıkmaya yönelik bir tehdit midir, yoksa veriye dayalı bir öngörü müdür? Tarihçi veya gazeteci de tarihsel veriye bakarak “siyasi gerilim, geçmişte şu sonuçları doğurmuştur” dediğinde, o sonucu bizzat yaratmaya çalışmakla suçlanamaz. Avukat Rezan Aydınoğlu’nun “tarihsel beyan” vurgusu tam da buraya oturmaktadır. Geçmişte padişahların “hal’ edilmesi”, çoğu zaman ulemanın, askerin ve bürokrasinin bir koalisyonu ile gerçekleşmiştir. Altaylı’nın bir stüdyoda tek başına otururken, arkasında yeniçeri ordusu veya fetva verecek bir ulema heyeti olmadan bu tarihsel gerçeği dile getirmesini, TCK’nın “suikast” maddesiyle ilişkilendirmek, tarihsel bağlamdan tamamen kopuk bir zorlamadır.
Burada özellikle II. Abdülhamid’in hal’ edilmesi örneği, davanın bağlamı açısından son derece öğreticidir. Abdülhamid, 33 yıllık iktidarının sonunda, Meclis-i Mebusan kararı ve Elmalılı Hamdi Yazır’ın kaleme aldığı fetva ile tahttan indirilmiştir. Fetvayı padişaha tebliğ eden heyetin içinde, çeşitli etnik ve dini gruplardan temsilciler vardı. Bu olay, Osmanlı tarihinin en modern, en anayasal görünümlü “darbesi” veya “devrimi”dir. Altaylı’nın veya herhangi bir tarihçinin bu olayı anlatması, anayasal düzeni yıkmaya teşebbüs müdür? Yoksa anayasal düzenin işlememesi durumunda tarihin nasıl kırılmalar yaşadığını göstermek midir? Dosyadaki savunmalar incelendiğinde, avukatların ısrarla üzerinde durduğu “demokrasiye inanç” vurgusu, aslında bu tarihsel döngünün kırılması arzusunu taşır. “Padişahların sonu böyle oldu” demek, “Demokrasilerde sandıkla gelen sandıkla gitmezse, tarih sahnesi trajedilere gebedir” uyarısını barındırır. Bu bir tehdit değil, bir demokratik temenninin tersten okumasıdır. Ancak iddia makamı, kelimelerin görünen yüzüne değil, o kelimelerin yarattığı “korku iklimine” odaklandığı için, bu tarihsel hatırlatmayı, doğrudan mevcut Cumhurbaşkanının şahsına yönelik bir saldırı planı olarak yorumlamayı tercih etmiştir.
Konuyu Osmanlı’dan Cumhuriyet dönemine, özellikle de Adnan Menderes örneğine getirdiğimizde, meselenin hukuki boyutu daha da karmaşıklaşır ama bir o kadar da netleşir. Fatih Altaylı’nın konuşmasında geçen veya dolaylı olarak atıfta bulunulan “Menderes’in akıbeti” metaforu, Türk siyasi hayatının en büyük travmasıdır. 27 Mayıs 1960 darbesi ve sonrasında Başbakanın idam edilmesi, sağ siyasetin ve genel olarak Türk demokrasisinin üzerinde Demokles’in kılıcı gibi sallanan bir hafızadır. Bir gazetecinin, iktidardaki bir lideri eleştirirken “Sonun Menderes gibi olmasın” veya “Menderes de çok güçlüydü ama sonu felaket oldu” minvalinde konuşması, Türk Ceza Hukuku pratiğinde sıklıkla tartışma konusu olmuştur. Avukat Ömer Teker’in savunmasında sunduğu emsal kararlar, tam da bu noktaya parmak basar. Daha önce “Erdoğan’ı da asacaklar” diyen kişilerin beraat ettiği, çünkü bu sözlerin kaba bir siyasi eleştiri veya temenni sınırında kaldığı, somut bir saldırı planı içermediği yönündeki mahkeme kararları ortadayken; Altaylı’nın çok daha sofistike, çok daha dolaylı ve tamamen tarihsel bir analoji üzerinden kurduğu cümlelerin “suikast suçlamasına” dönüşmesi, hukukun çifte standartlı işlediği algısını güçlendirmektedir. Menderes örneği, bir tehdit olmaktan ziyade, bir “siyaseten ibret alma” levhasıdır. Siyaset biliminde ve gazetecilikte, liderlere geçmişteki liderlerin hatalarını ve sonlarını hatırlatmak, onların aynı hataları yapmaması için bir uyarı mekanizmasıdır. Eğer her “Menderes” hatırlatması, mevcut lideri asma girişimi olarak kabul edilirse, o zaman siyasi tarih konuşulamaz hale gelir.
Fetva kurumuna geri dönecek olursak; Osmanlı’da fetva, keyfiliği önleyen bir kalkan olarak tasarlanmıştı. Padişah bile olsa, şeriatın ve hukukun (o günkü anlayışla) üzerinde değildi. Bugünün modern hukuk devleti anlayışında ise bu “fetva”nın yerini anayasa ve yasalar almıştır. Avukatların savunma stratejisi, aslında modern hukukun da tıpkı eski dönemdeki fetva makamı gibi, olayları “serinkanlılıkla” ve “metinlere sadık kalarak” değerlendirmesi gerektiği üzerinedir. Nasıl ki Şeyhülislam, önüne gelen meseleyi duygularla değil, fıkıh kitaplarıyla değerlendiriyorsa; bugünkü mahkemelerin de savcının heyecanıyla veya siyasi atmosferin gerginliğiyle değil, TCK’nın lafzıyla ve Yargıtay’ın içtihatlarıyla karar vermesi beklenir. Ancak görünen o ki, “Hal’ etme” korkusu, yani iktidarı kaybetme veya iktidarın zarar görmesi endişesi, hukuki muhakemenin önüne geçmiştir. Padişahların hal’ edilmesinde kullanılan “müsriflik, adaletsizlik” gibi gerekçelerin tarihsel birer olgu olarak anlatılması, bugün “Cumhurbaşkanına hakaret” veya “Saldırı” kapsamında değerlendirilmektedir. Oysa Profesör İlber Ortaylı gibi bir tarih otoritesinin dosyaya giren görüşü, bu olayların “tarihsel gerçekler” olduğunu, bunların anlatılmasının suç olamayacağını en net şekilde ortaya koymaktadır. Tarih, değiştirilemez ve yargılanamaz. Olan olmuştur. Abdülaziz bileklerini kesmiş veya kestirilmiştir, Genç Osman boğulmuştur, Abdülhamid sürgüne gönderilmiştir. Bunları anlatmak, bugünkü Cumhurbaşkanını tehdit etmek değil, tarihin sarkacının nasıl sallandığını göstermektir.
Avukatların savunmalarında dikkat çeken bir diğer husus, “halkın sevgisi” ve “demokrasi” vurgusudur. Rezan Aydınoğlu’nun, Fatih Altaylı’nın “%70’in sevmemesi, öldürüleceği anlamına gelmez” sözünü hatırlatması, davanın aslında “şiddet” değil “sosyoloji” ekseninde olduğunu kanıtlar. Osmanlı’da halkın padişahı sevip sevmemesi, hal’ sürecinde meşruiyet sağlayan bir faktördü ama tek başına belirleyici değildi. Modern demokrasilerde ise “sevmemek”, sandıkta oy vermemek anlamına gelir, suikast düzenlemek anlamına gelmez. Altaylı’nın savunmasının özü budur: Tarihte sevilmeyen padişahlar hal’ edilirdi (darbe veya fetvayla), bugün ise sevilmeyen liderler seçimle gider. Bu ayrımı yapmak, darbe çığırtkanlığı değil, demokrasiye olan inancın teyididir. Ancak iddia makamı, bu nüansı görmezden gelerek, her türlü “gitme” ihtimalini, fiziksel bir yok oluş (suikast) senaryosuyla birleştirmektedir. Bu da, bölümün başında değindiğimiz o arkaik “beden ve devlet özdeşleşmesi”nin bir sonucudur. Padişahın bedeni devletin kendisi ise, onun iktidardan gitmesi devletin çökmesi demektir; dolayısıyla bu gidişi hatırlatan herkes devlet düşmanıdır. Oysa modern devlette şahıslar gidici, kurumlar kalıcıdır. Avukatların mücadelesi, mahkemeye bu modern devlet ilkesini hatırlatma mücadelesidir.
Murat Bardakçı’nın dosyaya sunduğu mütalaanın önemi de burada yatmaktadır. Bardakçı, Osmanlı tarihinin en mahrem, en karanlık dehlizlerini bilen ve bunları belgeleriyle ortaya koyan bir tarihçidir. Onun, “Fatih’in söyledikleri tarihsel bir beyandır” demesi, mahkeme heyetine şunu söylemektedir: “Bu adamın anlattığı hikayeler, benim kitaplarımda, arşivlerde, devletin kendi kayıtlarında var. Eğer Fatih’i yargılıyorsanız, devletin kendi tarihini de sanık sandalyesine oturtmalısınız.” Osmanlı’da padişahların akıbetini belirleyen “Zeyd” fetvaları, bugün birer arşiv belgesidir. O belgeleri okumak, o süreçleri analiz etmek, bir gazetecilik faaliyetidir. Bir gazetecinin “Bakın tarihte işler böyle yürürdü, dikkatli olunmalı” demesi, “aba altından sopa göstermek” değil, tarihsel tecrübeyi bugünün siyasetine ışık tutmak için kullanmaktır. Ancak ne yazık ki, korku iklimi rasyonel düşünceyi sislediğinde, deniz fenerinin ışığı bile üzerinize gelen bir trenin farı sanılabilir. Altaylı davasında olan tam olarak budur. Tarihin ışığı, bir tehdit ateşi olarak algılanmış ve yargılama bu yanlış algı üzerine inşa edilmiştir.
Sonuç olarak, bu bölümde incelediğimiz Osmanlı geleneğindeki “Hal’ etme” ve fetva kurumu, bize şiddetin bile belli bir hukuki kılıfa sokularak meşrulaştırıldığı bir imparatorluk geleneğini gösterir. Bu gelenek, padişahın kutsallığı ile hesap verilebilirliği arasındaki o ince çizgide yürümüştür. Bugünün modern Türkiye’sinde ise, bir gazetecinin bu geleneği hatırlatması, TCK’nın en ağır maddelerinden biriyle karşılanmaktadır. Bu durum, sadece Fatih Altaylı’nın değil, tarih bilincinin de yargılandığını göstermektedir. Avukatların, profesörlerin ve tarihçilerin ortak çabası, mahkemeye şu basit gerçeği anlatmaktır: Padişahların nasıl öldüğünü veya tahttan indirildiğini konuşmak, Cumhurbaşkanını öldürmeye teşebbüs etmek değildir. Tarih, ibret alınacak bir aynadır; kırılacak bir sopa değil. Eğer hukuk, aynaya bakanı cezalandırmaya kalkarsa, göreceği tek şey kendi çarpık sureti olacaktır. Fatih Altaylı’nın sözleri, yüzyıllardır bu topraklarda yankılanan, “mağrur olma padişahım, senden büyük Allah var” sözünün, modern, seküler ve tarihsel bir versiyonundan başka bir şey değildir. Ve tarih göstermiştir ki, bu uyarıyı yapanlar değil, bu uyarıya kulak tıkayıp onları zindana atanlar, tarihin o acımasız çarkları arasında ezilmişlerdir. Bu bölüm, işte bu tarihsel döngünün ve onun hukuki izdüşümünün, dava dosyasındaki yansımasını ortaya koymaktadır. Bir sonraki aşamada, bu tarihsel mirasın, İtalyan yasalarından devşirilen modern ceza kanunumuzla nasıl garip bir kimyaya girdiğini, “söz”ün nasıl “suikast”e evrildiğini teknik hukuk boyutunda, özellikle İtalyan Zanardelli yasaları çerçevesinde inceleyeceğiz. Ancak şu an için zihnimizde tutmamız gereken en net fotoğraf şudur: Yedikule zindanlarında boğulan Genç Osman’ın ruhu, hala Türk siyasetinin ve hukukunun üzerinde dolaşmakta ve “Hal'” korkusu, rasyonel hukukun önüne geçmeye devam etmektedir.
BÖLÜM 3: İtalyan Zanardelli Yasası ve TCK’nın Genetik Kodları
Hukuk, toplumsal bir sözleşme metni olduğu kadar, canlı bir organizma gibi tarihsel genetik kodlara, kalıtsal özelliklere ve evrimsel süreçlere sahip bir yapıdır. Türkiye Cumhuriyeti’nin hukuk sistemi, özellikle de ceza hukuku, bu genetik mirası kendi topraklarında filizlendirmiş olsa da, tohumlarını başka bir coğrafyadan, İtalya’dan almıştır. Bir önceki bölümde, Osmanlı’nın teokratik “hal’ etme” geleneğinin ve fetva kurumunun, modern yargılamaların bilinçaltında nasıl bir korku iklimi yarattığını ve Fatih Altaylı davasında bu arkaik reflekslerin nasıl nüksettiğini incelemiştik. Ancak bu davanın hukuki iskeletini anlamak için sadece yerel tarihin dehlizlerinde dolaşmak yetmez; aynı zamanda Cumhuriyet’in kurucu kadrolarının 1926 yılında gerçekleştirdiği o büyük hukuk devrimine ve bu devrimin temel taşı olan İtalyan Ceza Kanunu’na, nam-ı diğer Zanardelli Yasası’na mercek tutmak gerekir. Zira Fatih Altaylı’nın bugün yargılandığı, “Cumhurbaşkanına Suikast ve Fiili Saldırı” suçunu düzenleyen Türk Ceza Kanunu’nun 310. maddesi, gökten inmiş bir vahiy veya Anadolu topraklarında icat edilmiş bir yerel kural değildir; kökleri 19. yüzyıl İtalyan liberalizmine uzanan, Alplerden Ankara’ya taşınmış ve tercüme edilmiş bir metindir. İşte bu bölümde, Avukat Metin Sinan Aslan’ın savunmasında büyük bir titizlikle ortaya koyduğu o “genetik harita”yı masaya yatıracağız. Aslan’ın bizzat İtalya’ya giderek, kaynağında yaptığı incelemeler, hukukumuzun nasıl bir “tercüme hatası” veya daha vahimi “uygulama mutasyonu” ile karşı karşıya olduğunu gözler önüne sermektedir. Bir İtalyan hukukçunun “yumurta atmayı” dahi saldırı saymadığı bir maddeden, Türk savcısının “söylenen bir sözü” nasıl suikast girişimi olarak çıkardığını anlamak, hukukun sadece bir metin değil, bir zihniyet meselesi olduğunu kanıtlar niteliktedir.
Türkiye Cumhuriyeti, 1926 yılında Türk Ceza Kanunu’nu kabul ederken, o dönemin en modern, en rasyonel ve şahsi hürriyetleri en çok gözeten kanunu olarak bilinen 1889 tarihli İtalyan Ceza Kanunu’nu, yani Zanardelli Yasası’nı esas almıştır. Giuseppe Zanardelli’nin mimarı olduğu bu yasa, Aydınlanma Çağı’nın ilkeleriyle harmanlanmış, suç ve ceza dengesini “öç alma” duygusundan arındırıp “toplumsal koruma” ilkesine dayandırmış bir başyapıttır. Bizim kanunumuzdaki meşhur maddeler, işte bu İtalyan yasasının neredeyse birebir tercümesidir. Cumhurbaşkanına (o dönemde İtalya’da Kral’a) karşı işlenen suçları düzenleyen madde de bu paketin içinde gelmiştir. İtalyan hukukunda “Attentato” olarak geçen bu kavram, Türkçeye “Suikast” veya “Saldırı” olarak çevrilmiştir. Ancak diller arası her çeviri, bir anlam kaybı veya anlam kayması riskini beraberinde taşır. İtalyanca “Attentato”, köken itibarıyla bir şeye teşebbüs etmeyi, fiili bir hamle yapmayı, maddi bir zararı hedeflemeyi içerir. Zanardelli Yasası’nın ruhunda, Kral’a veya devlet başkanına yönelik suçlar düzenlenirken, kastedilen eylem her zaman “maddi ve icrai” bir harekettir. Yani bir bıçak çekmek, bir bomba atmak, bir pusu kurmak veya kişiyi fiziksel olarak hürriyetinden yoksun bırakmak. Yasanın orijinal yazarlarının zihninde, bir tiyatro sahnesinde, bir gazete köşesinde veya bugünün dünyasında bir televizyon stüdyosunda sarf edilen “sözlerin”, bu maddenin kapsamına girebileceğine dair en ufak bir emare yoktur. Çünkü 19. yüzyıl Avrupa hukuk mantığında “söz”, hakaret olabilir, iftira olabilir, tehdit olabilir ama asla “fiili saldırı” (Attentato) olamaz. Fiil, kastın dış dünyaya yansıyan, cisme dokunan, etki doğuran halidir; söz ise havada asılı kalan bir ifadedir.
Avukat Metin Sinan Aslan’ın bu davadaki en kritik hamlelerinden biri, Türk yargı sisteminin içine düştüğü kavram kargaşasını çözmek için “hukukun arkeolojisini” yapmaya karar vermesidir. Aslan, savunmasında belirttiği üzere, mahkemenin ve iddia makamının “fiili saldırı” kavramını yorumlamakta zorlandığını veya daha doğrusu bu kavramı zorlayarak genişlettiğini fark ettiğinde, bir hukukçu refleksiyle “Bu maddenin aslı nedir?” sorusunun peşine düşmüştür. Bu sadece entelektüel bir merak değil, davanın kaderini belirleyecek teknik bir zorunluluktur. Çünkü Türk Ceza Kanunu, mehaz kanun (kaynak kanun) olarak İtalyan yasasını aldığına göre, bu maddenin nasıl yorumlanması gerektiğine dair en sahih bilgi, o maddenin doğduğu topraklarda, yani İtalya’dadır. Aslan’ın İtalya’da yaptığı araştırmalar ve İtalyan doktrini üzerine yaptığı okumalar, Fatih Altaylı davasının üzerine inşa edildiği zeminin ne kadar kaygan olduğunu bilimsel bir kesinlikle ortaya koymaktadır. İtalyan hukukçular ve İtalyan Yüksek Mahkemesi (Corte di Cassazione), “Attentato” suçunun oluşabilmesi için, eylemin elverişli, icra hareketlerine başlanmış ve mutlaka fiziksel bir tehlike yaratan eylem olması gerektiğini içtihat etmiştir. Hatta Avukat Aslan’ın vurguladığı çarpıcı örnek, bu konudaki “turnusol kağıdı” niteliğindedir: İtalyan doktrininde, devlet başkanına yönelik yumurta, domates veya boya atma gibi eylemler dahi, “saldırı/suikast” suçunun kapsamında değerlendirilmemektedir. Neden? Çünkü bu eylemler, devlet başkanının hayatına, vücut bütünlüğüne veya hürriyetine yönelik “hayati” bir tehlike oluşturmaz; bunlar olsa olsa ağır bir hakaret veya kamu düzenini bozma eylemidir.
Şimdi bu “İtalyan standardı”nı alıp Fatih Altaylı davasının üzerine koyduğumuzda, ortaya çıkan tezatlık korkunç boyutlardadır. Bir yanda, devlet başkanına fiziksel bir cisim (yumurta) atılmasını bile “saldırı” saymayan, bunu protesto veya hakaret sınırlarında gören orijinal yasa mantığı; diğer yanda ise bir gazetecinin, hiçbir fiziksel temasta bulunmadan, kilometrelerce uzaktaki bir stüdyoda, tamamen tarihsel ve siyasi analizler içeren sözlerini “Cumhurbaşkanına Suikast ve Fiili Saldırı” sayan Türk yargı pratiği. Bu, sadece bir yorum farkı değildir; bu, hukukun genetiğiyle oynanması, maddenin DNA’sının bozulmasıdır. Metin Sinan Aslan’ın “Hukuku kanırtmak” tabiri, işte bu genetik mutasyonu tarif etmektedir. Kanun koyucu (TBMM), 1926’da bu maddeyi getirirken ve sonraki yıllarda korurken, “Cumhurbaşkanına sözlü saldırı” diye bir suç ihdas etmemiştir. Eğer etseydi, kanuna açıkça “Cumhurbaşkanına sözle, yazıyla veya işaretle saldıranlar” diye bir ibare eklerdi. Oysa kanun metni “Diğer fiili saldırılar” demektedir. “Fiili” kelimesi, Türkçede de İtalyancada da (di fatto) “eylemli” demektir. Söz, fiil değildir. Söz, düşüncenin aktarımıdır. Savcılığın iddianamesi, “sözü” “fiil” kabul ederek, aslında Türk Dil Kurumu’na da, hukuk mantığına da, yasanın orijinal ruhuna da savaş açmıştır.
Bu noktada, “Diğer fiili saldırılar” ibaresinin (TCK 310/2) neden orada olduğunu anlamak önemlidir. Yasa koyucu, suikast (öldürme girişimi) dışında kalan ama yine de Cumhurbaşkanının bedensel varlığına yönelen eylemleri cezalandırmak istemiştir. Örneğin; Cumhurbaşkanını kaçırmak, onu bir odaya kilitlemek, onu dövmek, yaralamak ama öldürmemek. İşte bunlar “diğer fiili saldırılar”dır. Bunların hepsi, mağdurun bedeni üzerinde bir hakimiyet kurma veya ona fiziksel acı verme çabasıdır. Fatih Altaylı’nın konuşması, Sayın Cumhurbaşkanının bedeni üzerinde nasıl bir fiziksel etki yaratmıştır? Onu bir yere mi kilitlemiştir? Ona bir tokat mı atmıştır? Hayır. Sadece, iddiaya göre, onun ruh dünyasında bir tedirginlik yaratmış veya toplumda bir algı oluşturmuştur. Ancak ceza hukuku, “ruhsal tedirginlikleri” veya “toplumsal algıları”, “fiili saldırı” maddesiyle cezalandıramaz. Bunu yaparsa, o madde bir “lastik” haline gelir ve savcının keyfine göre her türlü muhalif söylem, “saldırı” torbasına atılabilir. Avukat Aslan’ın İtalya referansı, bu keyfiliğin evrensel hukuk standartlarında yeri olmadığını göstermek içindir. “Bakın” demektedir Aslan, “Biz bu kanunu bu adamlardan aldık, bu adamlar bu kanunu yazanlar. Onlar bile sizin yaptığınız bu yorumu yapmıyorlar. Siz kraldan çok kralcılık, pardon, kanun koyucudan çok kanun koyuculuk yapıyorsunuz.”
İtalyan Zanardelli Yasası’nın en önemli özelliklerinden biri de “Belirlilik İlkesi”ne verdiği önemdir. Suçun tanımı net olmalı, sınırları belli olmalı ki vatandaş neyin suç olduğunu bilsin. İtalyan hukukçular, “Attentato” kavramını dar yorumlamayı, kişi özgürlüğü lehine bir zorunluluk olarak görmüşlerdir. Türkiye’de ise bu genetik kod, otoriter dönemlerin ve darbelerin etkisiyle (ki bir sonraki bölümlerde değineceğimiz gibi savcılık 15 Temmuz kararlarını emsal göstermiştir) bozulmuştur. Türkiye’de yargı, devleti koruma refleksiyle, yasaları vatandaşın aleyhine olacak şekilde genişletme eğilimindedir. Bu, “Kıyas Yasağı”nın da ihlalidir. Ceza hukukunda, kanunda yazmayan bir suçu, benzer bir suça kıyas ederek ceza veremezsiniz. “Sözlü tehdit” (TCK 106), “Fiili saldırı” (TCK 310) değildir. Savcılık, “Bu sözler çok ağır, tehdit maddesi buna yetmez, o zaman biz bunu saldırı sayalım” diyerek, kanunda olmayan bir köprü kurmuştur. Bu köprü, hukukun değil, niyetin köprüsüdür. Metin Sinan Aslan’ın “Bizde hukuk sistemi bir labirent gibidir” benzetmesi, tam da bu noktada anlam kazanır. Labirentin içinde kaybolan yargı, çıkışı bulmak için duvarları yıkmakta, kavramları birbirine karıştırmaktadır. Oysa İtalyan mimarların çizdiği harita (Zanardelli Yasası), labirent değil, düz ve net koridorlardan oluşan bir binadır. “Eylem varsa ceza vardır, eylem yoksa söz hürdür” ilkesi, o binanın temelidir.
Bir diğer önemli husus, yasanın kabul edildiği 1926 yılının Türkiye’si ile bugünün Türkiye’si arasındaki “yorum farkı”dır. 1926’da Cumhuriyet, henüz genç ve kırılgandı; devrimleri korumak için sert kanunlara ihtiyaç duyulabilirdi. Ancak o dönemde bile, Mustafa Kemal Atatürk’e yönelik suikast girişimleri (İzmir Suikastı gibi) her zaman “silahlı, planlı, fiili” eylemlerdi. Hiçbir zaman bir gazetecinin makalesi veya bir şairin şiiri, “Atatürk’e fiili saldırı” maddesinden yargılanmadı. Hakaretten yargılandı, İstiklal Mahkemeleri’nde başka suçlardan yargılandı ama “fiili saldırı” maddesi, her zaman fiziksel eyleme hasredildi. Bugün, Fatih Altaylı davasında yapılan şey, Cumhuriyet hukukunun en sert dönemlerinde bile yapılmamış bir yorum genişletmesidir. Avukatların savunmada, “Bu madde 100 yıldır var ama böyle bir uygulama yok” demesi bundandır. Yüzyıllık Cumhuriyet tarihinde, bir gazetecinin sözlerinin “suikast girişimi” ile aynı maddeden cezalandırıldığı vaka, hukuk sisteminin hafızasında yoktur. Bu durum, davanın ne kadar “nevi şahsına münhasır” ve ne kadar “siyasi konjonktür ürünü” olduğunu kanıtlar. İtalyan genetiği taşıyan TCK, Türk hukuk uygulayıcılarının elinde, İtalyanların bile tanıyamayacağı bir ucube haline getirilmiştir. Sanki bir Ferrari motorunu alıp, onu bir traktöre takmaya çalışmak ve sonra “bu neden hızlı gitmiyor” diye şikayet etmek gibidir. Yasanın amacı (devlet başkanının fiziksel varlığını korumak) ile savcının amacı (devlet başkanının siyasi imajını ve dokunulmazlığını korumak) çatışmaktadır.
Metin Sinan Aslan’ın İtalya seyahati ve oradan getirdiği hukuki argümanlar, sadece Fatih Altaylı’yı savunmak için değil, Türk hukukçularına bir “metodoloji dersi” vermek için de kıymetlidir. Hukukta, bir maddenin anlamı muğlaksa, “Tarihsel Yorum” ve “Karşılaştırmalı Hukuk” metotlarına başvurulur. Tarihsel yorum, “Bu kanunu yazanlar ne düşünüyordu?” sorusunu sorar. Karşılaştırmalı hukuk ise “Bu kanunun benzerleri dünyada nasıl uygulanıyor?” sorusunu sorar. Aslan, her iki metodu da kullanarak mahkemeye şu mesajı vermiştir: “Tarihsel olarak bu kanunu yazanlar sözü kastetmedi. Karşılaştırmalı olarak bu kanunu uygulayan İtalyanlar sözü kastetmiyor. O zaman siz, ey Türk mahkemesi, hangi hakla, hangi hukuk tekniğiyle, hangi bilimsel veriyle bu sözü fiili saldırı sayıyorsunuz?” Bu soru, mahkeme salonunda yankılanan ama cevabı verilemeyen en büyük sorudur. Çünkü cevabı hukukta değil, konjonktürde saklıdır. Savcılığın mütalaasında bu argümanlara cevap verememesi, sadece “Yargıtay kararları var” deyip geçiştirmesi (ki o kararların da 15 Temmuz darbecileriyle ilgili olduğunu, yani F-16’larla yapılan saldırılar olduğunu bir sonraki bölümlerde göreceğiz), hukuki bir çaresizliğin göstergesidir. İtalyan Zanardelli Yasası, mantıklı, tutarlı ve sistematik bir yasadır. Onun Türk yargısındaki izdüşümü olan bu davada ise mantık, tutarlılık ve sistem çökmüş; yerine “niyet okuma” ve “cezalandırma arzusu” geçmiştir.
Ayrıca, “Suçta ve Cezada Kanunilik” ilkesinin İtalyan kökenlerine de değinmek gerekir. Cesare Beccaria’dan bu yana İtalyan hukuk okulu, cezaların orantılılığı üzerine kuruludur. Bir sözün cezası, o sözün yarattığı zararla orantılı olmalıdır. Eğer söz sadece bir rahatsızlık yaratıyorsa, bunun karşılığı müebbet hapis veya yıllarca süren hapis cezaları olamaz. TCK 310. madde, çok ağır cezalar öngörür çünkü koruduğu hukuki değer “Cumhurbaşkanının hayatı”dır. Hayata kastetmenin cezası ağırdır. Ancak “söze” kastetmenin cezasını, “hayata” kastetmenin cezasıyla aynı kefeye koyarsanız, Zanardelli’nin kemiklerini sızlatırsınız. Altaylı davasında istenen ve verilen cezaların ağırlığı, eylemin (sözün) ağırlığıyla kıyaslanamayacak kadar büyüktür. Bu orantısızlık, yasanın genetik kodundaki “adalet” duygusunun, yerel uygulamada “sindirme” politikasına kurban edildiğini gösterir. İtalyan hukukunda “Attentato” için aranan “elverişlilik” şartı da burada devreye girer. Fatih Altaylı’nın sözleri, Cumhurbaşkanını makamından indirmeye veya hayatına son vermeye “elverişli” midir? Bir televizyon programı izleyip, “Aa evet, hadi gidip darbe yapalım” diyecek bir kitle mi vardır? Veya Altaylı’nın böyle bir gücü mü vardır? İtalyan doktrini, “işlenemez suç” (Reato Impossibile) kavramını tartışır. Eğer kullanılan araç (burada söz), sonucu doğurmaya elverişli değilse, suç oluşmaz. Ancak Türk mahkemesi, bu bilimsel tartışmaya girmek yerine, “Tehlike suçu” kavramını en geniş haliyle yorumlayarak, “Ya birisi etkilenirse?” ihtimali üzerinden hüküm kurmuştur. Bu, hukukun bilimden kopup falcılığa soyunmasıdır.
Sonuç olarak, bu bölümde ele aldığımız İtalyan Zanardelli Yasası ve TCK 310 ilişkisi, bize Fatih Altaylı davasının sadece yerel bir ifade özgürlüğü sorunu olmadığını, aynı zamanda derin bir “hukuk tekniği krizi” olduğunu göstermektedir. Avukat Metin Sinan Aslan’ın İtalya’dan getirdiği “yumurta” örneği, davanın absürtlüğünü en basit ve çarpıcı şekilde özetleyen bir metafordur. İtalya’da Cumhurbaşkanına atılan yumurta “saldırı” sayılmazken, Türkiye’de havaya atılan bir söz “suikast” sayılıyorsa; ortada tercüme edilememiş bir hukuk, anlaşılamamış bir özgürlük ve aşılamamış bir devlet korkusu var demektir. Hukukumuzun genetik kodları liberal ve özgürlükçü olsa da, o kodları okuyan ve uygulayan “epigenetik” çevresel faktörler (siyasi iklim, yargı kültürü), ortaya bambaşka, mutasyona uğramış bir hukuk canavarı çıkarmıştır. Bu canavar, babası Zanardelli’yi tanımaz, annesi Cumhuriyeti tanımaz; sadece beslendiği korku iklimini tanır. Ve bu iklimde, bir hukukçunun İtalya’ya kadar gidip gerçeği araması, aslında Don Kişotvari bir çaba değil, hukukun onurunu kurtarma çabasıdır. Çünkü o “yumurta” örneği, iddianamenin üzerine atılmış en büyük “gerçeklik bombası”dır; patlamamış olması, bombanın tesirsizliğinden değil, mahkemenin kulaklarını gerçeğe tıkamasındandır. Bir sonraki aşamada, bu kulak tıkama halinin nasıl bir “niyet okuma” seansına dönüştüğünü, somutluk ilkesinin yerini nasıl sübjektif algıların aldığını ve “aba altından sopa gösterme” deyiminin hukuki bir delil gibi nasıl sunulduğunu inceleyeceğiz. İtalyan rasyonalizminden Türk usulü niyet okumaya geçiş, hukukun dramatik düşüşünün bir sonraki perdesidir.
BÖLÜM 4: “Niyet Okuma” Hukuku: Aba Altından Sopa Göstermek
Hukukun en temel, en vazgeçilmez ve yüzyıllar süren mücadelelerle kazanılmış ilkesi “maddi gerçeklik” arayışıdır. Ceza hukuku, hayaletlerle, varsayımlarla, rüyalarla veya niyetlerin karanlık dehlizleriyle ilgilenmez; o, somut eylemlerin, ölçülebilir zararların ve kanıtlanabilir kastın dünyasında var olur. Bir insanın zihninden geçirdiği en karanlık düşünceler, dış dünyaya yansıyan bir eyleme dönüşmediği sürece yargılamanın konusu olamaz. Ancak Fatih Altaylı davası, bu evrensel kabulün tersyüz edildiği, somut olanın buharlaştığı ve yerini tamamen sübjektif bir “algı yönetimine” bıraktığı bir kırılma noktasıdır. Önceki bölümlerde, davanın tarihsel arka planını ve yasa maddelerinin kökenindeki uyumsuzluğu incelemiştik; şimdi ise mahkeme salonunun tam ortasına düşen ve hukukun rasyonelliğini kemiren o tehlikeli virüse, “niyet okuma” pratiğine odaklanacağız. İddia makamının ve mahkemenin, sanığın ağzından çıkan kelimelere değil, o kelimelerin altında yattığını varsaydığı gizli mesajlara, yani “aba altından gösterildiği iddia edilen sopaya” odaklanması, modern ceza hukukunun “belirlilik” ilkesini yerle bir eden bir yaklaşımdır. Eğer yargıçlar, sanığın ne söylediğine değil, ne söylemek istemiş olabileceğine dair falcılığa soyunursa, orada hukuk biter, hermeneutik (yorum) keyfiyeti başlar.
Bu davanın en çarpıcı metaforu, halk arasında sıkça kullanılan “aba altından sopa göstermek” deyimidir. İddia makamı, Fatih Altaylı’nın sözlerini doğrudan bir tehdit olarak niteleyemediği için, bu deyimin ardına sığınarak dolaylı bir tehdit kurgusu inşa etmiştir. Tehdit suçunun (TCK 106) yasal tanımı son derece nettir: Bir başkasına, kendisinin veya yakınının hayatına, vücut veya cinsel dokunulmazlığına yönelik bir saldırı gerçekleştireceğinden bahsetmek. Burada anahtar kelime “bahsetmek”tir ve bu bahsin, muhatap üzerinde ciddi bir korku yaratmaya elverişli olması gerekir. Avukat Metin Sinan Aslan’ın savunmasında, Korkmaz Yiğit örneği üzerinden verdiği “kimyam bozuldu” tespiti, tehdidin psikolojik anatomisini mükemmel bir şekilde özetler. Bir tehdit, muhatabını titretmeli, onun iradesini sakatlamalı, karar alma mekanizmasını felç etmeli veya en azından huzurunu kaçırmalıdır. Ancak bu korkunun oluşması için, tehdidi savuran kişinin, o tehdidi gerçekleştirebilecek “güç” ve “kapasiteye” sahip olması, yani elinde gerçekten bir sopa bulundurması gerekir. Aba altından sopa göstermek deyimi, sopanın varlığını şart koşar; sopa gizlidir ama oradadır, hissedilir. Fatih Altaylı davasındaki temel paradoks ise şudur: Savcılık, abayı (metaforik konuşmayı) görmüş, ancak sopanın ne olduğunu, nerede olduğunu ve kimin elinde olduğunu somutlaştıramamıştır.
Bir gazetecinin elindeki tek güç, kelimeleridir. Onun emrinde ordular, polis gücü, silahlı milisler veya suikast timleri yoktur. Dolayısıyla bir gazeteci, “Tarihte padişahlar şöyle devrilirdi” dediğinde, bu eylemi bizzat gerçekleştirecek bir güce atıf yapmaz; tarihin akışına, sosyolojik yasalara atıf yapar. Eğer ortada bir sopa varsa, bu sopa “tarihin kendisi”dir. Ve hiç kimse, tarihin tekerrür etme ihtimalini dile getirdiği için, tarihi bir silah olarak kullanmakla suçlanamaz. Ancak mahkeme, bu somut gerçekliği bir kenara bırakarak, “niyet okuma” yoluna gitmiştir. “Sen bunu söylerken aslında kitleleri harekete geçirmek istedin”, “Sen bunu söylerken aslında Cumhurbaşkanına senin de sonun böyle olacak mesajı verdin” şeklindeki varsayımlar, hukukun değil, edebiyat eleştirisinin konusu olabilir. Bir edebiyat eleştirmeni metni deşifre ederken yazarın bilinçaltına inebilir; ancak bir yargıç, sanığın bilinçaltını değil, eylemini yargılamak zorundadır. Aksi takdirde, her türlü muhalif söylem, her türlü sert eleştiri, savcının hayal gücünün genişliğine bağlı olarak bir darbe çağrısına veya suikast tehdidine dönüştürülebilir. Bu, hukuki güvenlik ilkesinin sonudur. Vatandaş artık yasada yazan suçtan değil, savcının zihninde kurgulanan suçtan korkar hale gelir.
Avukat Ömer Teker’in duruşmada sunduğu ve savunmanın belkemiğini oluşturan emsal kararlar, bu “niyet okuma” garabetini en çıplak haliyle gözler önüne sermektedir. Teker, mahkeme heyetinin önüne, Fatih Altaylı’nın sözlerinden çok daha ağır, çok daha galiz, çok daha doğrudan şiddet içeren ifadelerin beraatla sonuçlandığı kararları koymuştur. “Seni asacağız”, “Sonun Menderes gibi olacak”, “Seni yargılayacağız ve öldüreceğiz” gibi, içinde hiçbir edebi sanat, hiçbir tarihsel metafor barındırmayan, saf ve kaba şiddet vaadi içeren sözleri söyleyen sanıklar, Türk mahkemeleri tarafından beraat ettirilmiştir. Peki, neden? Çünkü mahkemeler bu davalarda şu mantığı yürütmüştür: “Bu kişi öfkeli bir vatandaştır, siyasi bir hezeyan içindedir, ancak elinde Cumhurbaşkanını asacak veya öldürecek bir güç yoktur. Dolayısıyla bu sözler, kaba bir sövme veya öfke patlamasıdır, tehdit suçunun maddi unsurları oluşmamıştır.” Yani mahkemeler, o davalarda “somutluk” ve “elverişlilik” ilkelerine sadık kalmış, sözün arkasında gerçek bir sopa aramış, bulamayınca da beraat vermiştir.
Fatih Altaylı örneğinde ise durum tam tersine işlemiştir. Altaylı, “Seni asacağım” dememiştir. “Seni öldüreceğim” dememiştir. Hakaret etmemiştir. Sadece tarihsel bir perspektif sunmuş, “halkın sevgisi ve demokrasi” bağlamında bir analiz yapmıştır. Ancak paradoksal bir şekilde, kaba küfürbazın beraat ettiği yerde, entelektüel gazeteci mahkum edilmiştir. Bu çelişki, Türk yargısının “niyet okuma” pratiğinde kime nasıl baktığının da bir göstergesidir. Kaba bir tehdit, “ciddiyetsiz” bulunur; ancak entelektüel, tarihsel referanslı, sofistike bir söylem, “planlı, sinsi ve tehlikeli” bulunur. Mahkeme, Altaylı’nın sözlerinde, diğer sanıkların sözlerinde olmayan bir “etki gücü” vehmetmiştir. Bu da hukukun, sanığın fiiline değil, sanığın kimliğine ve sözün potansiyel etkisine göre şekil aldığını gösterir. “Aba altından sopa göstermek” suçlaması, aslında mahkemenin, Altaylı’nın “abasının” kumaşını fazla kaliteli, dolayısıyla sakladığı varsayılan sopayı da fazla tehlikeli bulmasından kaynaklanmaktadır. Oysa hukuk önünde herkes eşittir; sokaktaki adamın “Asacağım” lafı tehdit sayılmıyorsa, gazetecinin “Tarihte şöyle olurdu” lafı, evleviyetle (öncelikle) tehdit sayılmamalıdır. Ömer Teker’in sunduğu bu kontrast, davanın hukuki değil, siyasi saiklerle yürütüldüğünün en güçlü delilidir.
“Korku” meselesi, bu niyet okuma sürecinin bir diğer ayağını oluşturur. Tehdit suçunun oluşması için muhatabın korkması şart mıdır? Doktrinde bu konu tartışmalıdır, ancak genel kabul, tehdidin “korkutucu nitelikte” olmasının yeterli olduğu, muhatabın cesaretinin sonucu değiştirmeyeceği yönündedir. Ancak burada yine “objektif korkutuculuk” kriteri devreye girer. Ortalama, makul bir insan, Fatih Altaylı’nın o programdaki sözlerini duyduğunda, Cumhurbaşkanının hayatının tehlikede olduğunu düşünür mü? Yoksa “Gazeteci yine iktidarı eleştiriyor, sert konuşuyor” mu der? Avukatların savunmasında işaret ettiği gibi, toplumun büyük bir kesimi bu sözleri bir suikast planı olarak değil, bir siyasi analiz olarak algılamıştır. Hatta Cumhurbaşkanının kendisinin dahi bu sözlerden şahsi bir korku duyduğunu iddia etmek, devletin zirvesindeki bir ismin psikolojik metanetine haksızlık olur. Sayın Cumhurbaşkanı, siyasi hayatı boyunca çok daha ağır, çok daha doğrudan saldırılara maruz kalmış bir liderdir. Bir televizyon programındaki tarihsel analojiden dolayı “kimyasının bozulduğunu”, koruma sayısını artırdığını veya günlük programını değiştirdiğini düşünmek, hayatın olağan akışına aykırıdır. Ancak mahkeme, Cumhurbaşkanının ne hissettiğine değil, savcının ne hissettiğine bakarak karar vermiştir. Savcı, bu sözlerde bir tehdit “hissetmiştir” ve bu his, maddi gerçeğin yerine ikame edilmiştir.
Bu niyet okuma hastalığı, hukuk sistemini bir “mimik ve jest yargılamasına” götürme tehlikesi taşır. Avukat Metin Sinan Aslan’ın “Ceket iliklememek de mi suç olacak?” sorusu, bu tehlikenin absürt ama gerçekçi bir projeksiyonudur. Eğer biz kelimelerin sözlük anlamlarını bir kenara bırakıp, “Bu sözle aslında şunu demek istedi”, “Bakışı çok manidardı”, “Ses tonunda bir kinaye vardı” gibi kriterlerle ceza vermeye başlarsak, suçun sınırları belirsizleşir. Bir tebessüm, aşağılama sayılabilir; bir sessizlik, protesto sayılabilir; bir tarih dersi, darbe çağrısı sayılabilir. Nitekim Fatih Altaylı davasında olan budur. Savunma makamı, kelime kelime, cümle cümle analizi yaparak “Burada tehdit yok” demiştir. İddia makamı ise kelimeleri değil, bağlamı, konjonktürü ve sanığın muhalif kimliğini birleştirerek bir “niyet kokteyli” hazırlamıştır. “Sen muhalifsin, o gün de gergindin, padişahlardan bahsettin, demek ki Cumhurbaşkanını tehdit ettin.” Bu mantık zinciri, hukuki bir silojizm (kıyas) değil, bir önyargı zinciridir. Hukukta şüphe sanık lehinedir (In dubio pro reo). “Acaba tehdit mi etti, yoksa analiz mi yaptı?” sorusunun cevabı şüpheliyse, yargıcın “analiz yaptı” seçeneğini kabul etmesi zorunludur. Ancak niyet okuma hukukunda, şüphe sanık aleyhine işler. “Kesin bir şey demek istemiştir, boşuna konuşmaz” ön kabulü, masumiyet karinesini ezip geçer.
Ömer Teker’in referans verdiği beraat kararlarıyla bu dava arasındaki uçurum, “hukukun öngörülebilirliği” ilkesinin de çöküşüdür. Bir vatandaş, “Ben ne dersem suç olur, ne dersem olmam?” sorusunun cevabını yasadan ve emsal kararlardan öğrenir. Eğer yasada “Asacağım” diyen beraat ediyorsa, vatandaş “Demek ki siyasi eleştiri sınırları geniş” diye düşünür. Ancak sonra “Tarih tekerrür eder” diyen biri hapse atıldığında, vatandaşın hukuk algısı felç olur. Artık kural yoktur, piyango vardır. Kime, ne zaman, hangi niyetle ceza verileceği belli değildir. Bu belirsizlik, toplumu sessizliğe mahkum eden en büyük tehdittir. Zaten “aba altından sopa göstermek” deyiminin ironisi de buradadır: Devlet, Fatih Altaylı’yı aba altından sopa göstermekle suçlarken, aslında bu davayla tüm topluma, tüm gazetecilere ve tüm aydınlara devasa bir sopa göstermektedir. “Bakın” demektedir, “Kelime seçerken dikkatli olun, tarihten bahsederken iki kere düşünün, çünkü biz sizin niyetinizi okuruz ve en ağır cezayı veririz.” Bu dava, sanığın sopasını ararken, yargının sopasını herkesin tepesine indiren bir sürece dönüşmüştür.
Sübjektif algının hukuku ele geçirmesi, kanıt kavramını da değiştirir. Normalde kanıt, bir video kaydı, bir parmak izi, bir tanık beyanıdır. Niyet okuma hukukunda ise kanıt, yargıcın veya savcının “kanaatidir.” Savcı, “Ben bu sözlerden tehdit algıladım” dediği anda, bu algı bir delil niteliği kazanır. Savunma tarafı ise olmayan bir şeyi, yani niyetinin kötü olmadığını kanıtlamaya çalışmak gibi imkansız bir yükün altına girer. Bir insan, sözlerinin tehdit içermediğini dilbilimsel olarak kanıtlayabilir; ama o sözleri söylerken aklından geçenlerin masum olduğunu nasıl kanıtlayabilir? İç dünya, dışarıya kapalıdır. Hukuk, bu kapalı kutuyu açmaya çalıştığında, oradan adalet değil, keyfiyet çıkar. Fatih Altaylı’nın avukatlarının “Müvekkilimiz demokrasiye inandığını söyledi, halkın sevgisinden bahsetti” şeklindeki savunmaları, bu iç dünyayı aydınlatmaya yöneliktir. Ancak mahkeme, sanığın açık beyanını (“Ben demokrasiye inanıyorum”) değil, kendi varsaydığı gizli niyeti (“Sen aslında darbe istiyorsun”) esas almıştır. Sanığın leline olan açık beyanı reddedip, aleyhine olan varsayımsal niyeti kabul etmek, yargılamanın amacından saptığının resmidir.
Sonuç olarak, bu bölümde irdelediğimiz “niyet okuma” ve “aba altından sopa gösterme” meselesi, Fatih Altaylı davasının en kırılgan ve en tehlikeli boyutunu oluşturur. Somut bir fiilin, bir silahın, bir planın olmadığı yerde, kelimelerin bükülerek suç aletine dönüştürülmesi, sadece bir kişiyi hapse göndermekle kalmaz; düşünce ve ifade özgürlüğünün sınırlarını mayınlı bir araziye çevirir. Avukat Ömer Teker’in sunduğu emsal kararlar, bu mayınlı arazide kimin basıp patlayacağının tamamen rastlantısal (veya siyasi seçicilikle) belirlendiğini göstermektedir. Hukuk, “ne dedi?” sorusunu bırakıp “ne demek istedi?” sorusuna odaklandığında, Pandora’nın kutusu açılır. O kutudan çıkan rüzgar, bugün Fatih Altaylı’yı vurabilir, yarın bir akademisyeni, öbür gün bir şairi. Çünkü niyet okumanın sonu yoktur; her sözün altında bir sopa, her bakışın ardında bir mermi bulmak mümkündür. Önemli olan, hukukun bu paranoyadan sıyrılıp, tekrar somut dünyanın, maddi gerçekliğin ve “sopanın kendisinin” peşine düşmesidir. Aksi takdirde, hepimiz görünmez abaların altında saklandığı iddia edilen hayali sopalarla yargılanan sanıklar haline geliriz. Bir sonraki bölümde, bu niyet okuma sürecinin siyasi tarihle nasıl harmanlandığını, darbeler, muhtıralar ve siyasi söylem üçgeninde “hatırlatmanın” suç olup olamayacağını, Türk siyasi hayatının travmaları eşliğinde inceleyeceğiz.
BÖLÜM 5: Darbeler, Muhtıralar ve Siyasal Söylem
Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasi tarihi, ne yazık ki sadece sandık sonuçlarıyla değil, aynı zamanda o sandıkların devrildiği, meclis kapılarına kilit vurulduğu ve siyasetçilerin darağaçlarına ya da sürgüne gönderildiği karanlık parantezlerle yazılmıştır. Bu travmatik hafıza, toplumun ve siyasetin genetiğine öylesine derinlemesine işlemiştir ki, bugün yapılan en basit siyasi analiz bile geçmişin o ağır gölgesinin altında ezilme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Fatih Altaylı davasının tam kalbinde yer alan ve iddianamenin ana omurgasını oluşturan “darbe iması” veya “suikast tehdidi” suçlaması, aslında bu toplumsal travmanın hukuk eliyle bir susturma aracına dönüştürülmesinden ibarettir. Önceki bölümlerde, meselenin antik köklerini, Osmanlı’daki teokratik boyutunu, İtalyan hukukundan gelen teknik uyumsuzluğunu ve niyet okuma garabetini incelemiştik. Şimdi ise merceği daha yakın tarihe, Cumhuriyet döneminin darbeler, muhtıralar ve idamlarla dolu siyasi iklimine çevireceğiz. Zira Altaylı’nın sözlerinin “suç” sayılabilmesi için, öncelikle Türkiye’de siyasetçilerin akıbetini hatırlatmanın, geçmişteki felaketleri bir uyarı levhası olarak göstermenin neden bir “tabu” haline geldiğini ve bu tabunun ifade özgürlüğünü nasıl boğduğunu anlamak gerekir. Avukatların savunmalarında sıkça vurguladığı, özellikle “%70’in sevmemesi, öldürüleceği anlamına gelmez” tespiti, sadece hukuki bir savunma değil, aynı zamanda Türk demokrasisinin olgunluk düzeyine dair sosyolojik bir manifestodur.
Türkiye’de gazetecilik yapmak, bir yanıyla mayınlı arazide yürümeye benzer. Bu mayınların en tehlikelisi ve en hassası, şüphesiz ki 27 Mayıs 1960 darbesi ve Başbakan Adnan Menderes’in idamıdır. Bu olay, Türk sağ siyasetinin kurucu travması, sol siyasetin ise uzun süre yüzleşmekte zorlandığı, demokrasinin alnında kara bir leke olarak duran bir hadisedir. Menderes’in idamı, sadece bir kişinin hayatının sonlanması değil, “seçilmiş iktidarın” muktedirler tarafından yok edilebileceği fikrinin toplumsal bilinçaltına kazınmasıdır. İşte bu yüzden, Türkiye’de ne zaman siyasi tansiyon yükselse, ne zaman iktidar ile muhalefet arasındaki ipler gerilse, “Menderes” metaforu bir hayalet gibi sahneye çıkar. Ancak burada hayati bir ayrım vardır: Bu hayaleti kimin, nasıl ve hangi amaçla çağırdığı. Bir gazetecinin veya aydının, “Gidişat kötü, kutuplaşma artıyor, tarihsel tecrübelerimiz bu tür gerilimlerin sonunun Menderes örneğindeki gibi felaketlere yol açabileceğini gösteriyor, aman dikkat” demesi, bir tehdit midir yoksa bir yurttaşlık uyarısı mıdır? İddia makamı ve mahkeme, Fatih Altaylı davasında bu “uyarıyı”, bir “tehdit” olarak kodlamayı tercih etmiştir. Oysa siyaset biliminde ve basın tarihinde, “uyarı” ile “hedef gösterme” arasında kalın bir çizgi vardır. Uyarı, yaklaşan fırtınayı haber veren meteorologun eylemidir; hedef gösterme veya tehdit ise fırtınayı bizzat yaratan veya fırtınanın yıkıcı gücünü bir silah olarak kullananın eylemidir. Altaylı, bir meteorolog gibi, toplumsal atmosferdeki basınç farklarına, fay hatlarındaki enerji birikimine dikkat çekmiş ve “Bu bina depreme dayanmaz” demiştir. Mahkeme ise onu, binayı yıkmak için kolonları kesmekle suçlamaktadır.
Bu noktada, Avukat Rezan Aydınoğlu’nun duruşmada kayıtlara geçirdiği ve davanın siyasi felsefesini özetleyen o kritik savunma argümanına derinlemesine bakmak gerekir: “Fatih’in konuşmasında %70’in Cumhurbaşkanımızı sevmediği anlamına gelmez şeklindeki açıklaması, Türk halkının demokrasiye ne kadar düşkün olduğunu anlatmaya yeterli bir savunmaydı.” Bu cümle, basit bir savunma argümanının ötesinde, Türk siyasi kültürüne dair çok katmanlı bir analiz barındırır. İddia makamı, Altaylı’nın sözlerini “Cumhurbaşkanını sevmeyenler onu öldürecek” şeklinde bir alt metinle okumaktadır. Bu okuma, aslında Türk halkına, seçmene ve muhalefete yapılmış en büyük hakarettir. Çünkü bu mantığa göre, Türkiye’de muhalefet etmek, sandıkta oy vermemek veya bir lideri sevmemek, potansiyel bir katil olmakla eşdeğerdir. Savcılığın bilinçaltındaki varsayım şudur: “Bu halk o kadar kontrolsüz, o kadar vahşi ve demokrasiye o kadar uzaktır ki, eğer bir lideri sevmiyorlarsa, ellerine geçen ilk fırsatta onu linç edebilirler veya ona suikast düzenleyebilirler. Dolayısıyla, sevmediklerini hatırlatmak, onları suça teşvik etmektir.”
Oysa savunma makamının ve Fatih Altaylı’nın durduğu yer, tam tersine, demokratik olgunluğa duyulan güvendir. Bir demokraside, halkın %50’si, %60’ı veya %70’i bir liderden nefret edebilir, politikalarından tiksinebilir veya onu asla o makamda görmek istemeyebilir. Ancak demokrasilerde bu “istememe” iradesinin yansıyacağı tek yer sandıktır. Altaylı’nın sözleri, “Bakın, bu halk sizi sevmeyebilir ama bu halk demokrasiye inanır, sizi sandıkta göndermeyi bekler, sizi öldürmeyi değil” mesajını taşımaktadır. Bu, bir suikast tehdidi değil, tam aksine, şiddet ihtimalini reddeden, çözümü sandıkta ve demokratik mekanizmalarda gören bir yaklaşımdır. Mahkemenin bu nüansı kaçırması veya görmezden gelmesi, Türkiye’deki “muhalif” tanımının, “devlet düşmanı” tanımıyla nasıl iç içe geçirildiğinin bir göstergesidir. Eğer bir ülkede “Ben seni sevmiyorum ve gitmeni istiyorum” demek, “Seni öldüreceğim” demekle aynı hukuki sonucu doğuruyorsa, orada siyasetin alanı daralmış, şiddetin dili hakim olmuş demektir. Altaylı davası, işte bu alan daralmasının en somut örneğidir.
Geçmişte yaşanan darbeler ve muhtıralar, sadece askerlerin kışladan çıkmasıyla değil, aynı zamanda sivil siyasetin dilinin kilitlenmesiyle de alakalıdır. 12 Mart 1971 Muhtırası veya 28 Şubat 1997 süreci, medyanın ve sivil toplumun “uyarı” görevini yapamadığı veya yaptığı uyarıların “rejim düşmanlığı” olarak yaftalandığı dönemlerdir. Gazeteciler, tarih boyunca “bekçi köpeği” (watchdog) metaforuyla anılmışlardır. Bu köpek, hırsız geldiğinde havlar, tehlike sezdiğinde hırlar. Eğer siz, “Hırlarsan seni uyuturum” derseniz, tehlike geldiğinde kimse sizi uyarmaz. Fatih Altaylı’nın yaptığı, Türk siyasetindeki “sevilmeme” ve “kutuplaşma” tehlikesine karşı bir havlamadır. “Tarihte padişahlar bile sevilmeyince başlarına iş gelirdi, bugün de dikkatli olunmalı” demek, iktidarı korumaya yönelik paradoksal bir dost uyarısıdır aslında. Çünkü tarih göstermiştir ki, kendi yankı odasına hapsolan, eleştiriyi duymayan ve toplumsal tepkiyi ölçemeyen liderler, en büyük felaketlerle karşılaşmışlardır. Abdulhamid Han örneği, bir önceki bölümde değindiğimiz gibi, tam da budur. Jurnalcilerin (istihbaratçıların) sadece padişahın duymak istediklerini raporladığı bir ortamda, gerçek tehlike (İttihatçılar ve ordu içindeki huzursuzluk) görülememiş ve son kaçınılmaz olmuştur. Bugün bir gazetecinin çıkıp “Kral çıplak” demesi veya “Kralın etrafındaki duvarlar çatırdıyor” demesi, krala bir saldırı değil, kralın gerçekliği görmesine bir katkıdır.
Ancak Türkiye’deki siyasi kültür, özellikle son yıllarda, her türlü “hatırlatmayı” bir “temenni” olarak algılama eğilimindedir. “Menderes gibi olabilir” cümlesi, “Menderes gibi olsun inşallah” şeklinde tercüme edilmektedir. Bu semantik kayma, hukukun konusu olamaz. Hukuk, kelimelerin sözlük anlamıyla ve bağlamıyla ilgilenir. Bir gazeteci, “Ben darbe istiyorum, hadi asker göreve” derse, bu açık bir suçtur, anayasal düzeni yıkmaya teşvik vardır. Ancak “Gidişat darbeye zemin hazırlıyor” veya “Tarihsel döngüler tekerrür edebilir” demek, durum tespitidir. Bu tespiti yapanı cezalandırmak, yangın alarmını çalanı kundakçı diye hapse atmaya benzer. Alarmın sesi rahatsız edicidir, evet; kulak tırmalar, panik yaratır. Ama o alarm, yangını çıkaran değil, yangını haber verendir. Fatih Altaylı davasında mahkeme, alarmın sesinden o kadar rahatsız olmuştur ki, dışarıda duman olup olmadığına bakmadan, alarmı susturmayı, yani gazeteciyi cezalandırmayı seçmiştir. Bu, siyasal körlüğün hukuk eliyle meşrulaştırılmasıdır.
Menderes travmasına geri dönecek olursak; bu travma, iktidar partileri için bir “konsolidasyon” aracı, muhalefet içinse bir “korku duvarı”dır. İktidar, her eleştiriyi “Bizi Menderes gibi asacaklar” söylemiyle karşılayarak tabanını bir arada tutar. Muhalefet ve basın ise bu suçlamaya maruz kalmamak için kelimelerini seçerken adeta otosansür uygular. Altaylı’nın sözleri, bu otosansür duvarını deldiği için bu kadar büyük bir gürültü koparmıştır. “Ben korkmuyorum, tarihi gerçekleri söylüyorum” tavrı, sistemin ezberini bozmuştur. Avukatların savunmada, bu sözlerin “demokrasiye inanç” çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini söylemesi, bu ezberin bozulmasına yönelik hukuki bir hamledir. “Müvekkilimiz, Menderes’in asılmasını onaylamıyor; tam tersine, demokrasilerde liderlerin böyle gitmemesi gerektiğini, sandıkla gitmesi gerektiğini savunuyor. Ama sandık yolu tıkanırsa veya toplumsal öfke patlarsa, tarihin nahoş örnekleri devreye girer uyarısını yapıyor.” Savunmanın özü budur. Siyaset biliminde buna “Emniyet Sübabı” teorisi denir. Basın ve ifade özgürlüğü, toplumsal gazın kontrollü bir şekilde dışarı atılmasını sağlayan sübaptır. İnsanlar konuşabildiği, eleştirebildiği, liderlerine “seni sevmiyorum” diyebildiği sürece, silaha sarılmazlar. Siz bu sübabı kapatırsanız, yani “seni sevmiyorum” diyeni “suikastçi” ilan ederseniz, o zaman basınç artar ve kazan patlar. Altaylı, sübabın açık kalması gerektiğini savunurken, iddianame sübabı kapatmaya çalışmaktadır.
Ayrıca, “darbe” kavramının Türkiye’de geçirdiği anlam değişimine de değinmek gerekir. 15 Temmuz 2016 darbe girişimi, Türkiye için bir milattır. Bu tarihten sonra, “darbe” kelimesi, sadece askeri bir müdahaleyi değil, her türlü illegal, sinsi ve yıkıcı faaliyeti kapsayan bir şemsiye kavrama dönüşmüştür. Savcılığın dosyaya koyduğu ve avukatların haklı olarak eleştirdiği “Urla ve Çiğli” kararları, yani F-16’larla, tanklarla yapılan fiili saldırıların emsal gösterilmesi, bu kavram genişlemesinin bir sonucudur. Mahkemenin gözünde, bir gazetecinin sözü ile bir pilotun bombası aynı etkiye sahiptir: İkisi de “darbe” mekaniğinin parçasıdır. Bu bakış açısı, “sivil ölüm” (civil death) kavramını da beraberinde getirir. Fatih Altaylı gibi kanaat önderlerinin sözleri, tanklardan daha tehlikeli görülmektedir çünkü tanklar bedeni, sözler ise zihinleri hedef alır. Mahkeme, zihinlerin “zehirlenmesini” veya “kışkırtılmasını” önlemek adına, sözü silahla eşitlemiştir. Ancak bu eşitleme, demokratik hukuk devletinin sonudur. Çünkü silahın ne olduğu bellidir, balistiktir, ölçülebilir. Söz ise yoruma açıktır. Eğer her darbe iması veya analizi, darbe teşebbüsü sayılırsa, Türkiye’de siyaset bilimi kürsüleri kapatılmalı, köşe yazarlığı yasaklanmalıdır.
Avukatların “70%’in sevmemesi” argümanı üzerinden kurduğu savunma, aslında bir “toplumsal sözleşme” hatırlatmasıdır. Demokrasi, sevgi üzerine değil, rıza ve kurallar üzerine kurulu bir rejimdir. Vatandaş, yöneticisini sevmek zorunda değildir; sadece onun meşruiyetine, yani seçimle gelip seçimle gitmesine saygı duymak zorundadır. Altaylı’nın ifadeleri, bu saygının altını oymak şöyle dursun, bu saygının tek çıkış yolu olduğunu vurgular. “İnsanlar sizi sevmiyor olabilir ama biz hala demokrasiye inanıyoruz” demek, “Biz hala kurallara uyuyoruz” demektir. Bu, bir isyan bayrağı değil, bir beyaz bayraktır; barışın ve diyaloğun devamı için uzatılmış bir eldir. Ancak iddia makamı, bu eli sıkmak yerine, o elin içinde görünmez bir hançer olduğunu iddia etmektedir. Bu paranoya, siyasal iktidarın kendine olan güven eksikliğinden mi, yoksa hukukun aşırı politize olmasından mı kaynaklanmaktadır? Muhtemelen her ikisi de. Güçlü bir iktidar, eleştiriden korkmaz; meşruiyetini halktan alan bir lider, bir gazetecinin “sonu kötü olabilir” sözüyle sarsılmaz. Bu aşırı tepki, bu “suikast” suçlaması, aslında derinlerde yatan bir kırılganlığın, bir “kaybetme korkusunun” dışavurumudur.
Türkiye siyasi tarihinde, gazetecilerin ve aydınların “kehanetleri” çoğu zaman başlarına bela olmuştur. Uğur Mumcu’nun, Abdi İpekçi’nin, Çetin Emeç’in öldürülmesi, onların sadece gazetecilik yaptıkları için değil, gördükleri tehlikeleri yüksek sesle dile getirdikleri için hedef olduklarını gösterir. Ancak burada, devletin koruması gereken kişi gazeteciyken, devlet tam tersine gazeteciyi “tehlike kaynağı” olarak görmeye başlamıştır. Fatih Altaylı davası, bu eksen kaymasının kristalize olmuş halidir. Devlet, “Bu adamı susturursak, tehlike de geçer” yanılgısına düşmektedir. Oysa tarih, habercinin susturulmasının kötü haberi engellemediğini, sadece tedbir alınmasını geciktirdiğini defalarca kanıtlamıştır. Menderes döneminde de basına sansür uygulanmış, “ispat hakkı” tanınmamış, gazeteciler hapse atılmıştır. Sonuç? Darbe engellenememiş, tam tersine, toplumun haber alma kanalları tıkandığı için dedikodu ve fısıltı gazetesi darbenin psikolojik zeminini hazırlamıştır. Altaylı’nın bugün yargılandığı sözler, aslında o fısıltı gazetesinin değil, açık, şeffaf ve kamuoyu önünde yapılan bir tartışmanın parçasıdır. Şeffaflık, komploların ilacıdır. Açıkça konuşulan “darbe ihtimali”, gizlice planlanan darbeden daha az tehlikelidir çünkü ifşa edilmiştir, üzerine ışık tutulmuştur.
Savunma avukatlarının, “Bizim müvekkilimiz demokrasi aşığıdır” şeklindeki beyanları, mahkemede sadece bir retorik (söz sanatı) olarak görülmemelidir. Bu beyanlar, sanığın politik duruşunun, şiddetle arasına koyduğu mesafenin kanıtıdır. Bir insan hem demokrasiyi savunup, hem de seçilmiş bir liderin öldürülmesini (suikasti) savunamaz. Bu ontolojik bir çelişkidir. Fatih Altaylı’nın yıllar süren gazetecilik kariyeri, darbelerle mücadele, askeri vesayete karşı duruş ve sivil siyasetin güçlenmesi yönündeki yazılarıyla doludur. Mahkemenin, 40 yıllık bir külliyatı bir kenara bırakıp, 40 saniyelik bir cümle üzerinden “suikastçi” portresi çizmesi, hukukun “bütüncül değerlendirme” ilkesine de aykırıdır. Siyasal söylem, bir bütündür. Cımbızla çekilen cümleler, bağlamından koparıldığında her anlama gelebilir. “Padişahı öldürürler” cümlesi, bir tiyatro oyununda replik, bir tarih dersinde bilgi, bir kahvehanede dedikodu, bir örgüt evinde talimat olabilir. Altaylı’nın bu cümleyi kurduğu yer, milyonların izlediği bir yayın platformudur. Örgüt evlerinde talimatlar gizli verilir, milyonların önünde değil. Bu aleniyet bile, suç kastının yokluğunun en büyük delilidir. Kimse, yapacağı suikasti televizyondan ilan etmez; hele ki Fatih Altaylı gibi zeki ve tecrübeli bir gazeteci asla.
Son tahlilde, bu bölümde ele aldığımız darbeler tarihi ve siyasal söylem ilişkisi, Fatih Altaylı davasının hukuki bir metinden ziyade, siyasi bir manifesto niteliği taşıyan iddianamesini anlamlandırmamızı sağlar. İddianame, “Biz Menderes’i unutmadık, unutturmayacağız ve Menderes’i hatırlatan herkesi de potansiyel cellat olarak göreceğiz” demektedir. Savunma ise, “Biz de Menderes’i unutmadık, ama biz ondan demokrasi dersi çıkardık, kan davası değil. Biz, liderlerin asılmadığı, sandıkla gittiği bir Türkiye hayal ediyoruz ve bu hayali dile getirmenin suç olmaması gerektiğini savunuyoruz” demektedir. “%70 sevmiyor” tespiti, bir tehdit değil, bir gerçeklik yüzleşmesidir. Siyaset, gerçeklerle yapılır. Gerçekleri söyleyeni cezalandırmak, gerçekliği değiştirmez; sadece toplumun gerçeklikle bağını koparır ve onu daha büyük, daha öngörülemez krizlere sürükler. Avukatların da işaret ettiği gibi, eğer Türk demokrasisi rüştünü ispat edecekse, bu korku tünelinden çıkmalı, “sevmemeyi” bir hak, “tarihi hatırlatmayı” bir görev ve “eleştiriyi” bir zenginlik olarak kabul etmelidir. Aksi takdirde, mahkeme salonlarında yargılanan sadece Fatih Altaylı değil, Türkiye’nin demokratik geleceği olacaktır. Bu siyasi ve tarihsel analizin ardından, davanın en somut, en can alıcı noktasına, “Kırılma Noktası”na geçeceğiz. Altaylı’nın tam olarak ne dediğini, savcının bunu nasıl TCK 310/2’ye bağladığını ve savunmanın “teknik” olarak bu düğümü nasıl çözmeye çalıştığını, avukatların isim isim saydığı hukuk profesörlerinin görüşleriyle bir sonraki bölümde inceleyeceğiz.
BÖLÜM 6: Kırılma Noktası: Fatih Altaylı Davası ve İddianamenin Mantığı
Tarihsel derinliklerden, sosyolojik analizlerden ve mukayeseli hukukun teorik tartışmalarından sıyrılıp mahkeme salonunun soğuk ve köşeli gerçekliğine adım attığımız yer tam da burasıdır. Önceki bölümlerde, Roma’dan Osmanlı’ya uzanan “kutsal yönetici” algısının, Cumhuriyet döneminin darbeler travmasıyla harmanlanarak nasıl bir korku iklimi yarattığını ve İtalyan yasalarından devşirilen kanun maddelerinin nasıl mutasyona uğratıldığını incelemiştik. Ancak tüm bu teorik ve tarihsel arka plan, tek bir somut belgede, yani Cumhuriyet Savcılığının hazırladığı iddianamede ete kemiğe bürünmüş, Fatih Altaylı’nın özgürlüğünü tehdit eden bir “hukuki silaha” dönüşmüştür. Bu bölüm, davanın kırılma noktasıdır; çünkü burada artık geçmişin hayaletleri değil, bugünün kanun maddeleri, savcının kalemi ve sanık sandalyesindeki gazetecinin sözleri çarpışmaktadır. İddianame, sadece bir suçlama belgesi değil, aynı zamanda Türk hukuk sisteminin “söz” ile “eylem” arasındaki sınırı nasıl sildiğinin, hukuku zorlayarak (veya Avukat Metin Sinan Aslan’ın tabiriyle kanırtarak) nasıl yeni ve hibrid bir suç tipi icat ettiğinin belgesidir. Fatih Altaylı’nın ne dediği ile savcının ne duyduğu arasındaki o devasa uçurum, davanın kaderini belirleyen temel fay hattını oluşturmaktadır.
Olayın merkezinde, Fatih Altaylı’nın bir yayın sırasında sarf ettiği, bir önceki bölümlerde bağlamını irdelediğimiz o tarihsel ve siyasi analizler yer almaktadır. Altaylı, toplumun bir kesiminin Cumhurbaşkanını sevmemesi üzerinden bir demokrasi analizi yapmış, tarihteki padişahların akıbetlerine atıfta bulunarak, demokratik yolların tıkanmasının yaratabileceği tehlikelere işaret etmiştir. Bu sözler, herhangi bir şiddet çağrısı, silahlanma önerisi veya somut bir saldırı planı içermemektedir. Kelimelerin sözlük anlamları, cümlelerin sentaks yapısı ve konuşmanın genel bütünlüğü incelendiğinde, ortada bir gazetecinin durum tespiti ve uyarısı olduğu açıktır. Ancak iddianame, bu sözleri alıp, Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) en ağır maddelerinden biri olan 310. madde ile ilişkilendirmiştir. İşte davanın en büyük “sihirbazlığı” ve aynı zamanda en büyük hukuki faciası burada başlamaktadır. Savcılık, Altaylı’nın sözlerini doğrudan “tehdit” (TCK 106) olarak nitelendirmekle yetinmemiş, bu tehdidi bir basamak olarak kullanarak, onu “Cumhurbaşkanına Suikast ve Fiili Saldırı” suçunun (TCK 310) içine monte etmiştir. Bu, hukuk tekniği açısından, bir bisikleti alıp ona “bu aslında bir uçaktır çünkü ikisinin de tekerleği var” demek kadar zorlama bir mantıktır.
Avukat Metin Sinan Aslan’ın savunmasında “Hukuku kanırtmak” olarak tanımladığı süreç, tam olarak bu “montaj” işlemidir. Türk Ceza Kanunu’nda, “Cumhurbaşkanına Hakaret” (TCK 299) diye özel bir suç vardır; ancak “Cumhurbaşkanına Tehdit” diye özel, ayrı bir suç maddesi bulunmamaktadır. Kanun koyucu, Cumhurbaşkanına yönelik tehdit eylemlerini, genel tehdit suçu (TCK 106) kapsamında değerlendirmeyi veya eğer eylem çok ağırsa ve fiili bir saldırı içeriyorsa TCK 310 kapsamında cezalandırmayı öngörmüştür. Ancak burada kritik bir boşluk veya savcılık açısından bir “yetersizlik” doğmuştur. Genel tehdit suçunun cezası, savcılığın hedeflediği o “ağır ve ibretlik” cezalandırma için yeterli değildir. Öte yandan, TCK 310. madde olan “Cumhurbaşkanına Suikast ve Fiili Saldırı”, adı üzerinde “fiili” yani fiziksel eylemleri gerektirmektedir. Fatih Altaylı ise stüdyoda oturmakta, elinde mikrofon dışında bir şey bulunmamaktadır. Savcılık, bu iki madde arasındaki uçurumu kapatmak için, “Delaletiyle” (aracılığıyla/yoluyla) denilen hukuk tekniğini, amacını aşan bir şekilde kullanmıştır. İddianame, TCK 310/2 maddesindeki “Diğer fiili saldırılar” ibaresinin içine, TCK 106’daki “tehdit” unsurunu zerk etmeye çalışmıştır. Mantık şudur: “Fatih Altaylı tehdit etmiştir (TCK 106). Bu tehdit Cumhurbaşkanına yöneliktir. O halde bu tehdit, Cumhurbaşkanının manevi varlığına yapılmış bir ‘fiili saldırı’dır (TCK 310/2). Dolayısıyla Altaylı, tehdit suçunun unsurları üzerinden, suikast/saldırı maddesinin ağır cezasıyla yargılanmalıdır.”
Bu kurgu, Avukat Metin Sinan Aslan’ın da belirttiği gibi, hukukun “Kanunilik İlkesi”ne (Nullum crimen sine lege) açıkça aykırıdır. Kanun koyucu, “Cumhurbaşkanına sözle saldıranlar da TCK 310’dan yargılanır” dememiştir. Tam tersine, madde metninde “Diğer FİİLİ saldırılar” diyerek, sözü ve düşünceyi bu maddenin dışına itmiştir. “Fiili” kelimesi, Türkçede “eylemli, edimli, somut hareket içeren” demektir. Söz, fiil değildir. Söz, fiiliyatın habercisi olabilir ama kendisi fiiliyat değildir. Savcılığın yaptığı şey, olmayan bir suç tipi yaratmaktır. Aslan’ın duruşmada vurguladığı “Cumhurbaşkanına tehdit suçu yoktur” tespiti, teknik olarak doğrudur; kanunda böyle başlıklı müstakil bir madde yoktur. Var olan maddeleri eğip bükerek, birleştirierek ve zorlayarak yeni bir suç yaratmak, yargının değil, yasamanın (TBMM) yetkisindedir. Savcı, kendini kanun koyucu yerine koyarak, TCK 106 ile TCK 310’u çiftleştirmiş ve ortaya “Cumhurbaşkanına Tehdit Yoluyla Saldırı” diye ucube bir suç tipi çıkarmıştır. Bu, hukukun “belirlilik” ilkesini yok eder. Vatandaş, hangi eylemin hangi maddeye gireceğini bilemez hale gelir. Bir söz, savcının yorumuna göre basit bir tehdit de olabilir, anayasal düzeni yıkmaya yönelik bir saldırı da. Bu belirsizlik, davanın en büyük hukuki defosudur.
Tam bu noktada, savunma makamının en güçlü kalkanı devreye girmiştir: Hukuk profesörlerinin mütalaaları (uzman görüşleri). Avukat Rezan Aydınoğlu, duruşmada adeta bir “hukuk ordusu” ile savunma yapmıştır. Dosyaya sunulan mütalaalar, sıradan hukukçuların değil, Türk Ceza Hukuku’nun yaşayan efsanelerinin, duayenlerinin ve bizzat bu kanunu yazan mimarların görüşleridir. Profesör Doktor Köksal Bayraktar, Profesör Doktor Kayhan İçel, Profesör Doktor İzzet Özgenç, Profesör Doktor Adem Sözüer, Profesör Doktor Sibel İncioğlu, Profesör Doktor Tolga Şirin… Bu isimlerin her biri, hukuk dünyasında birer otoritedir. Özellikle İzzet Özgenç ve Adem Sözüer’in görüşleri, davanın kaderini değiştirebilecek niteliktedir; çünkü bu iki isim, 2005 yılında yürürlüğe giren yeni Türk Ceza Kanunu’nun hazırlayıcılarıdır. Yani savcının elindeki o kanun kitabını yazan kişilerdir.
Rezan Aydınoğlu’nun aktardığına göre, bu profesörlerin ortak görüşü şudur: “Suçun maddi unsurları oluşmamıştır.” Bu, hukuk dilinde şu anlama gelir: “Sanığın eylemi, kanun maddesindeki tarife uymamaktadır. Zorlasanız da, yorulsanız da bu eylemden bu suç çıkmaz.” Kanunu yazan Adem Sözüer ve İzzet Özgenç, kendi yazdıkları maddenin (TCK 310) amacını en iyi bilen kişiler olarak, “Biz bu maddeyi yazarken sözlü saldırıları, tehditleri veya hakaretleri değil; Cumhurbaşkanının vücut bütünlüğüne yönelik, onu hürriyetinden yoksun kılan, ona fiziksel acı veren eylemleri kastettik. Söz, bu maddenin kapsamına girmez” demektedirler. Bu beyan, savcılığın “icat ettiği” suçlamanın temelini dinamitlemektedir. Düşünün ki, bir makineyi tasarlayan mühendis geliyor ve o makineyi yanlış kullanan operatöre “Bu makine bunun için yapılmadı, böyle çalışmaz” diyor. Ancak mahkeme operatörü (savcıyı) dinlemeye devam ediyor. Rezan Aydınoğlu’nun duruşmadaki hayal kırıklığı ve “çok iyi bir dosyamız vardı ama anlatamadık mı?” şeklindeki serzenişi, aslında bu akıl tutulmasına karşı bir isyandır. Türkiye’nin en yetkin hukukçuları “Bu suç değildir” derken, bir savcının ve mahkeme heyetinin “Hayır, bizce suçtur” demesi, hukuki hiyerarşinin ve bilimsel otoritenin reddidir.
Profesörlerin mütalaalarında öne çıkan bir diğer husus, “Tehdit” suçunun yapısıdır. Tehdit suçunun oluşabilmesi için, tehdidin “ciddi, yakın ve gerçekleştirilebilir” olması gerekir. Profesörler, Fatih Altaylı’nın sözlerinin bu kriterleri karşılamadığını, sözlerin bir “siyasi analiz” ve “tarihsel metafor” niteliğinde olduğunu, dolayısıyla TCK 106 anlamında bile tehdit suçunun oluşmadığını belirtmişlerdir. Eğer temel suç (tehdit) oluşmamışsa, onun üzerine bina edilen ağırlaştırılmış suç (Cumhurbaşkanına Saldırı) hayda hayda oluşamaz. Temeli olmayan bir binanın çatısını kuramazsınız. Adem Sözüer ve İzzet Özgenç gibi isimlerin, Ceza Hukuku Genel Hükümler kitabının yazarları olarak, “kast” unsuruna dikkat çekmeleri de önemlidir. Suikast veya saldırı suçları, “özel kast” gerektirir. Yani failin, doğrudan ve bilerek Cumhurbaşkanına zarar vermeyi hedeflemesi gerekir. Altaylı’nın konuşmasının bütününe bakıldığında, kastının demokrasiyi savunmak, darbe ihtimaline karşı uyarmak ve toplumsal barışı öncelemek olduğu görülmektedir. Profesörler, “Bağlamından koparılmış cümlelerle özel kast ispatlanamaz” diyerek, savcılığın niyet okuma pratiğini bilimsel olarak çürütmüşlerdir.
Ayrıca, Anayasa Hukuku profesörleri Sibel İncioğlu ve Tolga Şirin’in mütalaaları, olayı “İfade Özgürlüğü” bağlamında ele almıştır. Onlara göre, Cumhurbaşkanı gibi yüksek siyasi figürler, en sert, en rahatsız edici, hatta şok edici eleştirilere bile katlanmak zorundadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatları ve Anayasa Mahkemesi kararları, siyasi eleştirinin sınırlarını çok geniş çizmiştir. Altaylı’nın sözleri, “şok edici” bulunsa bile, ifade özgürlüğü koruması altındadır. Çünkü bu sözler, kamu yararını ilgilendiren bir tartışmaya (ülkenin geleceği, demokrasi, darbeler tarihi) katkı sunmaktadır. Savcılık, bu sözleri TCK 310 kapsamına alarak, sadece Fatih Altaylı’yı değil, Anayasa’nın 26. maddesini (İfade Hürriyeti) de sanık sandalyesine oturtmuştur. Avukat Rezan Aydınoğlu’nun, “Bütün bu kişiler, bu meslektaşlarım, bu profesörler suçun olmadığını söylediler” cümlesi, savunmanın sadece sanığı değil, hukukun onurunu korumaya çalıştığının kanıtıdır.
Savcılığın TCK 310/2 maddesindeki ısrarının arkasında yatan mantık, aslında cezalandırma politikasının bir sonucudur. Eğer Altaylı, “Cumhurbaşkanına Hakaret”ten (TCK 299) yargılansaydı, alacağı ceza muhtemelen ertelenecek veya paraya çevrilecekti. Eğer “Tehdit”ten (TCK 106) yargılansaydı, yine tutuklama gerektirmeyen bir süreç işleyecekti. Ancak “Cumhurbaşkanına Saldırı/Suikast” (TCK 310), anayasal düzene karşı işlenen suçlar kategorisine (katalog suçlar) sokulmaya çalışıldığı için, tutuklama tedbirinin önü açılmakta ve verilecek cezanın alt sınırı 5 yıldan başlamaktadır. Yani savcılık, eyleme uygun maddeyi değil, tutuklamaya ve ağır cezaya uygun maddeyi seçmiştir. Hukukta buna “Kanuna karşı hile” denir. Avukat Metin Sinan Aslan’ın “Hukuku kanırtmak” tabiri tam da budur. Kanun maddesi, savcının elinde bir oyun hamuruna dönmüş, istenilen şekle sokulmuştur. Ancak bu hamur, profesörlerin bilimsel mütalaalarıyla kurduğu duvara çarpmıştır. Bilim, “Bu madde buna uymaz” derken, güç “Ben uydurdum, oldu” demektedir.
İddianamenin bir diğer mantıksal kırılması, “Fiili saldırı” kavramının içinin, tarihte eşi benzeri görülmemiş bir şekilde doldurulmasıdır. Rezan Aydınoğlu’nun da belirttiği gibi, tarihçi İlber Ortaylı ve Murat Bardakçı’nın mütalaaları, söylenen sözlerin “tarihsel gerçeklik” olduğunu ortaya koymuştur. Savcılık ise tarihsel gerçekliği, “suçun icra hareketi” olarak yorumlamıştır. Bu mantığa göre, tarih kitabı yazmak, suikast planı yapmanın hazırlık hareketi sayılabilir. İddianame, Fatih Altaylı’nın ağzından çıkan ses dalgalarını, fiziksel birer mermi çekirdeği gibi kabul etmiştir. Oysa ceza hukuku, nedensellik bağı arar. Altaylı’nın sözü ile Cumhurbaşkanının uğrayabileceği zarar arasında nasıl bir nedensellik bağı vardır? Bu sözler söylendiği için Cumhurbaşkanının kalp krizi geçirmesi mi hedeflenmiştir? Yoksa birilerinin galeyana gelip saldırması mı? İddianame bu nedensellik bağını kuramamış, sadece “tehlike suçu” varsayımıyla hareket etmiştir. “Ya olursa?” sorusu, iddianamenin temel dayanağıdır. Profesörler ise “Ceza hukuku varsayımlarla değil, somut tehlikeyle ilgilenir” cevabını vermiştir.
Sonuç olarak, bu bölümde incelediğimiz “Kırılma Noktası”, Fatih Altaylı davasının hukuki bir trajediye dönüştüğü andır. İddianame, TCK 106 (Tehdit) ile TCK 310 (Saldırı) maddelerini, hukuk simyasıyla birleştirerek, “sözlü suikast” gibi hukuken imkansız bir suç yaratmıştır. Avukat Rezan Aydınoğlu’nun arkasına aldığı devasa akademik destek (Bayraktar, İçel, Özgenç, Sözüer), bu simyanın bilimsel olarak geçersiz olduğunu haykırmıştır. Kanunu yazanların “Bu suç değildir” dediği, tarihçilerin “Bu tarihsel gerçektir” dediği, anayasacıların “Bu ifade özgürlüğüdür” dediği bir eylem, savcının kaleminde “Anayasal düzene ve Cumhurbaşkanına fiili saldırı” olarak tanımlanmıştır. Bu, sadece bir görüş ayrılığı değil, bir hukuk sistemi krizidir. Savunmanın “teknik” olarak haklılığı o kadar açıktır ki, bu haklılığın mahkeme tarafından görülmemesi için özel bir çaba (veya körlük) gerekmektedir. Metin Sinan Aslan’ın “Hukuku kanırtmak” tespiti, davanın özeti gibidir: Kilitli bir kapıyı (kanunu) anahtarıyla (yorumla) açmak yerine, omuzuyla kırarak (zorlayarak) içeri girmeye çalışan bir iddia makamı vardır. Ve içeride, sadece bir gazeteci değil, Türk hukukunun temel ilkeleri de rehin alınmıştır. Bu mantıksal ve hukuki kırılmanın ardından, bir sonraki bölümde, bu “hukuki icadın” tutukluluk gerekçesi olarak nasıl kullanıldığını, “Katalog Suç” tartışmasını ve Zeki Hafızoğulları doktrininin nasıl çarpıtıldığını, teknik bir labirentin içine girerek inceleyeceğiz.
BÖLÜM 7: Teknik Bir Labirent: TCK 310/2 ve “Katalog Suç” Tartışması
Mahkeme salonları, dışarıdan bakıldığında adaletin tecelli ettiği, haklının haksızdan ayrıldığı ve gerçeğin saf bir şekilde ortaya çıkarıldığı mekanlar olarak tahayyül edilir. Ancak içeride, özellikle Fatih Altaylı davası gibi siyasi ve hukuki fay hatlarının kesiştiği karmaşık yargılamalarda, süreç bambaşka bir mekanizmayla işler. Burada gerçek, çoğu zaman olgusal değil, tamamen tekniktir. Bir insanın özgürlüğü, sanık sandalyesinde ne söylediğinden ziyade, savcının iddianameye yazdığı kanun maddesinin numarasına ve o numaranın usul kanunundaki karşılığına bağlıdır. İşte bu bölüm, davanın en teknik, en soğuk ama sonuçları itibarıyla en yakıcı kısmına, yani “tutukluluk” kurumunun arkasındaki hukuki mühendisliğe odaklanmaktadır. Fatih Altaylı’nın neden tutuksuz yargılanmadığı, neden hala demir parmaklıklar ardında olduğu sorusunun cevabı, ne söylediği sözlerin ağırlığında ne de toplumsal infialde gizlidir; bu cevabın anahtarı, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 100. maddesinin 3. fıkrasında yer alan ve hukukçuların “Katalog Suçlar” olarak adlandırdığı o tehlikeli listededir. Avukat Ömer Teker’in duruşmada adeta bir cerrah titizliğiyle teşrih ettiği bu teknik labirent, Türk hukuk sisteminin nasıl bir “yorum keyfiyeti” bataklığına saplandığını ve kanun maddelerinin nasıl birer “özgürlük kapanına” dönüştürülebildiğini gözler önüne sermektedir.
Öncelikle “Katalog Suç” kavramının ne anlama geldiğini ve bu davanın bağlamında neden hayati bir önem taşıdığını irdelemek gerekir. Ceza yargılamasında asıl olan tutuksuz yargılamadır. Tutuklama, bir ceza değil, bir tedbirdir; sanığın kaçmasını veya delilleri karartmasını önlemek amacıyla başvurulan istisnai bir yoldur. Ancak kanun koyucu, bazı suçları nitelikleri itibarıyla o kadar ağır, o kadar tehlikeli ve toplum vicdanını o kadar yaralayıcı bulmuştur ki, bu suçlarla itham edilen kişiler için bir “tutuklama karinesi” öngörmüştür. Yani yargıca demiştir ki: “Eğer bir kişi bu listedeki (katalogdaki) suçlardan biriyle, mesela kasten öldürme, uyuşturucu ticareti, cinsel saldırı veya anayasal düzeni yıkmaya teşebbüsle suçlanıyorsa, sen bu kişinin kaçabileceğini varsayabilirsin ve tutuklama kararı verirken elin daha rahat olabilir.” İşte bu liste, sanıklar için bir nevi cehennem kapısıdır. Bir kez bu listedeki bir suçla itham edildiğinizde, artık masumiyetinizi kanıtlamaktan önce, neden kaçmayacağınızı kanıtlamak gibi imkansız bir yükün altına girersiniz. Fatih Altaylı davasındaki temel sorun, savcılığın, Altaylı’nın sözlerini bu korkutucu listenin içine dahil edebilmek için gösterdiği olağanüstü ve zorlama çabadır.
Avukat Ömer Teker’in savunmasında altını çizdiği ve davanın teknik düğümünü oluşturan nokta tam da burasıdır. Fatih Altaylı, Türk Ceza Kanunu’nun 310. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, “Cumhurbaşkanına fiili saldırı” iddiasıyla yargılanmaktadır. İddia makamı, bu suçlamayı CMK 100/3 kapsamındaki “katalog suçlar” arasında gösterek, tutukluluğun devamını talep etmiş ve mahkeme de bu talebi kabul etmiştir. Ancak burada devasa bir hukuki yanılsama, daha doğrusu bilinçli bir hukuki çarpıtma söz konusudur. CMK 100/3’teki katalog suçlar listesi incelendiğinde, “Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar” başlığı altında bir atıf yapıldığı görülür. Savcılık, “Cumhurbaşkanına saldırı da anayasal düzene karşı bir suçtur, o halde katalog suçtur” mantığını yürütmektedir. Oysa Ömer Teker’in hukuk tekniği açısından ispatladığı üzere, TCK 310. maddenin 2. fıkrası, niteliği itibarıyla anayasal düzene karşı işlenen bir suç değil, “Cumhurbaşkanının şahsına” karşı işlenen bir suçtur. Bu ayrım, bir kelime oyunu değil, kişinin özgürlüğü ile esareti arasındaki uçurumdur. Eğer suç anayasal düzene karşı değilse, katalog suç değildir; katalog suç değilse, tutuklama yasağı veya adli kontrolle serbest bırakılma ihtimali çok daha yüksektir. Savcılık, Altaylı’yı içeride tutabilmek için, suçun vasfını “şahsa karşı” olmaktan çıkarıp “devlete karşı” olmaya evriltmiştir.
Bu teknik manipülasyonu anlamak için TCK 310. maddenin iç yapısına bakmak gerekir. Madde iki fıkradan oluşur. Birinci fıkra “Cumhurbaşkanına suikast” suçunu düzenler. Suikast, yani Cumhurbaşkanını öldürme girişimi, şüphesiz ki devletin başını yok etmeyi hedeflediği için anayasal düzene karşı bir suçtur ve katalog suç kapsamındadır. Bunda bir tartışma yoktur. Ancak Fatih Altaylı, 310/1’den (suikastten) değil, 310/2’den (diğer fiili saldırılardan) yargılanmaktadır. Ömer Teker’in savunmasında vurguladığı gibi, 310/2. fıkra, öldürme kastı olmayan, ancak Cumhurbaşkanının bedenine yönelik diğer saldırıları (yaralama, darp vb.) kapsar. Ve en önemlisi, bu fıkra bir “bağımsız suç tipi” olmaktan ziyade, bir “artırım maddesi” niteliğindedir. Kanun der ki: “Cumhurbaşkanına karşı işlenen diğer suçlarda ceza yarı oranında artırılır.” Yani aslında ortada “yaralama” veya “tehdit” gibi adi bir suç vardır, mağdur Cumhurbaşkanı olduğu için cezası artırılır. Avukat Teker’in “Biz 310/1’den değil 310/2’den yargılanıyoruz ve bu madde CMK 100/3 kapsamına girmez” itirazı, hukukun matematiğine dayanmaktadır. Bir suçun cezasının artırılması, o suçu otomatik olarak “Anayasal Düzene Karşı Suç” kategorisine sokmaz. Bir polise tokat atmak, görevi yaptırmamak için direnme suçudur ve cezası artırılır; ama bu eylem devleti yıkmaya teşebbüs değildir. Savcılık, Cumhurbaşkanına yönelik (iddia edilen) sözlü bir eylemi, devletin varlığına yönelik bir tehdit gibi sunarak, hukuki kategorileri birbirine karıştırmıştır.
Bu noktada, davanın en büyük paradoksu, savunmanın “Zeki Hafızoğulları Doktrini” üzerinden yaptığı ifşada gizlidir. İddianame, suçlamayı kurgularken, Türk ceza hukukunun önemli isimlerinden Prof. Dr. Zeki Hafızoğulları’nın görüşlerine atıfta bulunmuştur. Savcı, Hafızoğulları’nın “Cumhurbaşkanına karşı işlenen suçlar devlete karşı işlenmiş sayılır” minvalindeki genel görüşünü alarak, suçlamasına akademik bir meşruiyet zemini kazandırmaya çalışmıştır. Ancak Avukat Ömer Teker, duruşmada tam bir “hukuki judo” hamlesi yaparak, savcının dayandığı bu doktrinin aslında savcının tezini çürüttüğünü ortaya koymuştur. Çünkü aynı Zeki Hafızoğulları, TCK 310/2 maddesiyle ilgili olarak açıkça şunu yazmıştır: “310. maddenin 2. fıkrasında düzenlenen suç, Cumhurbaşkanına karşı işlenen nitelikli bir suçtur (tehdit, yaralama vs.). Bu yönüyle anayasal düzenin işleyişine yönelik bir tehlike doğurmaz. Bu yüzden de CMK 100/3 kapsamındaki katalog suçlar arasında bulunamaz.” Yani savcının referans aldığı hoca, savcının vardığı sonucun tam tersini söylemektedir. Bu durum, iddia makamının “işine geleni al, işine gelmeyeni sakla” mantığıyla hareket ettiğinin, hukuki dürüstlük ilkesinden uzaklaştığının en somut kanıtıdır.
Ömer Teker’in savunmasında dile getirdiği bu “doktrinel paradoks”, mahkeme heyeti için de bir sınav niteliği taşımaktaydı. Bir yanda iddianamenin temelini oluşturan teorik altyapı, diğer yanda o altyapının mimarının “Bu madde tutuklama sebebi olamaz” uyarısı. Mahkemenin, Zeki Hafızoğulları’nın görüşünün yarısını kabul edip, tutuklulukla ilgili diğer yarısını reddetmesi, hukukun bütünlüğü ilkesine aykırıdır. Eğer Hafızoğulları bir otoriteyse, onun “Bu suç anayasal düzene karşı değildir” tespiti de bağlayıcı olmalıdır. Değilse, iddianamenin temeli çöker. Avukat Teker, sadece Hafızoğulları ile yetinmemiş, Türkiye’nin önde gelen diğer ceza hukukçuları Prof. Dr. İzzet Özgenç ve Prof. Dr. Veli Özer Özbek’in görüşlerini de mahkemeye sunmuştur. İzzet Özgenç, “İkinci fıkrada tehdit eylemi kamu barışını veya anayasal düzeni hedef almaz, yalnızca mağdurun şahsına yöneliktir. Bu nedenle CMK 100/3 kapsamına alınmamıştır” diyerek, tartışmaya son noktayı koymuştur. Veli Özer Özbek de benzer şekilde, “Devletin anayasal düzenine değil, Cumhurbaşkanının kişisel güvenliğine yöneliktir” demiştir. Bütün bu akademik görüşbirliğine rağmen mahkemenin “katalog suç” varsayımında ısrar etmesi ve tutukluluğu sürdürmesi, kararın hukuki değil, idari ve siyasi bir tasarruf olduğu şüphesini kuvvetlendirmektedir.
Teknik labirentin bir diğer çıkmaz sokağı, suçun “maddi unsurları” ile “tutuklama nedeni” arasındaki uyumsuzluktur. Ömer Teker, savunmasında 310/2 maddesinin uygulanabilmesi için ortada bir “fiili saldırı” olması gerektiğini, ancak Fatih Altaylı’nın eyleminin sadece “söz”den ibaret olduğunu defalarca vurgulamıştır. Daha önceki bölümlerde değindiğimiz “söz vs. fiil” tartışması, burada tutukluluk bağlamında tekrar karşımıza çıkar. Eğer eylem sadece sözse, bu eylem olsa olsa “tehdit” (TCK 106) olabilir. Tehdit suçu ise, ne kadar ağır olursa olsun, CMK 100/3’teki katalog suçlar listesinde yer almaz. Yani savcı, eğer suçlamayı doğru bir şekilde “tehdit” olarak nitelendirseydi, Altaylı’yı tutuklamaya sevk edemeyecekti. Tutuklayabilmek için suçun adını değiştirmek, ona “saldırı” gömleği giydirmek ve onu “katalog suç” rafına kaldırmak zorunda kalmıştır. Bu, hukukun araçsallaştırılmasının, yani bir kişiyi cezalandırmak için kanunun amacından saptırılmasının ders kitaplarına geçecek bir örneğidir. Teker’in “Biz aslında 310/2’den değil, zorlama bir yorumla 310/2 kılıfına sokulmuş bir tehdit suçlamasından yargılanıyoruz” şeklindeki itirazı, bu hukuksuzluğun röntgenini çekmektedir.
Ayrıca, “Kaçma Şüphesi” kavramının bu teknik tartışmadaki yerine de değinmek gerekir. Katalog suçların varlığı, yargıca kaçma şüphesini varsayma yetkisi verir dedik. Ancak bu yetki mutlak değildir; “aksi ispat edilene kadar” geçerlidir. Fatih Altaylı gibi, yüzü, sesi ve kimliği tüm Türkiye tarafından bilinen, sabit ikametgahı olan, ailesi ve işi burada olan, hatta yurt dışından kendi ayağıyla dönüp ifade vermeye gelen bir kişinin kaçma şüphesinden bahsedilebilir mi? Avukat Metin Sinan Aslan’ın bir önceki bölümde değindiği “Açık Cezaevi” paradoksu, Ömer Teker’in teknik analiziyle birleştiğinde daha da absürt bir hal alır. Teker’in belirttiği gibi, suçun vasfı ne olursa olsun, verilecek cezanın miktarı (infaz rejimi) sanığın açık cezaevine gitmesini gerektiriyorsa, tutuklama tedbiri “ölçülülük” ilkesine aykırıdır. Tutuklama, geçici bir tedbirdir; eğer kişi hüküm giydiğinde hapse girmeyecekse veya çok kısa süre kalıp çıkacaksa, onu aylarca tutuklu yargılamak “tedbir” değil, “peşin infaz”dır. Fatih Altaylı’nın alması muhtemel ceza (ki nitekim verilen ceza da bunu doğrulamaktadır), yatarı itibarıyla onu uzun yıllar kapalı cezaevinde tutacak bir miktar değildir. Buna rağmen, “katalog suç” kılıfı kullanılarak tutukluluğun devamına karar verilmesi, mahkemenin “kaçma şüphesini” değil, “cezalandırma arzusunu” öncelediğini gösterir.
Ömer Teker’in duruşmada “Mütalaaya örnek gösterilen tüm kararlarda hüküm verilmiş, cezası verilmiş ve sanıklar tahliye edilmiş” şeklindeki beyanı, davanın teknik tutarsızlığını bir başka boyuta taşır. Savcılık, Altaylı’nın suçlu olduğunu iddia etmekte, bunun için emsal kararlar sunmakta, ancak o emsal kararlarda bile sanıkların tutuksuz yargılandığını veya hükümle birlikte tahliye edildiğini gizlemektedir. Yani savcı diyor ki: “Bakın bu adamlar da aynı suçu işledi, cezalandırıldılar.” Avukat Teker ise cevap veriyor: “Evet ama onlar tutuklu kalmadılar, tahliye edildiler. Bizim suçumuz onlardan daha hafif (sözlü), neden biz tutukluyuz?” Bu soruya mahkemenin verebildiği hukuki bir cevap yoktur. Verilen tek cevap, “Suçun vasıf ve mahiyeti, katalog suç olması” gibi basmakalıp (stereotip) gerekçelerdir. Bu gerekçeler, dosyanın kendisine, sanığın durumuna ve suçun niteliğine bakılmaksızın, otomatik olarak kopyala-yapıştır yöntemiyle yazılan şablon cümlelerdir. Teker’in isyanı, işte bu “otomatikleşmiş adaletsizliğe” karşıdır. Hukuk, her vakayı kendi özgün koşulları içinde değerlendirmeyi gerektirir. Ancak “katalog suç” mantığı, bireyselleştirmeyi yok eder; sanığı bir “kategoriye” hapseder ve anahtarı da denize atar.
Bu teknik labirentin içinde kaybolan sadece Fatih Altaylı değildir; aynı zamanda “suç ve ceza dengesi” ilkesi de kaybolmuştur. TCK 310/2, özü itibarıyla “Cumhurbaşkanına karşı işlenen diğer suçlar”ın cezasını artırmak için vardır. Örneğin, birisi Cumhurbaşkanına hakaret ederse veya onu tehdit ederse, normal vatandaşa göre daha fazla ceza alır. Bu anlaşılabilir bir durumdur, devlet başkanının saygınlığını korumayı amaçlar. Ancak bu artırımı, “terör örgütü üyeliği” veya “darbecilik” gibi suçlarla aynı tutuklama rejimine tabi tutmak, yani CMK 100/3 sepetine atmak, kanun koyucunun amacını aşmaktır. Ömer Teker, savunmasında kanun koyucunun iradesine, yani TCK ve CMK’nın hazırlık çalışmalarına ve madde gerekçelerine atıfta bulunarak, bu yanlış yorumu düzeltmeye çalışmıştır. Kanun koyucu, 310. maddeyi yazarken, “Bunun ikinci fıkrası katalog suç olsun” dememiştir. Bu yorum, tamamen uygulayıcıların, yani savcıların ve hakimlerin inisiyatifiyle geliştirilmiş, fiili bir durumdur. Ve ne yazık ki, Türkiye’de “fiili hukuk”, “yazılı hukuku” ezmektedir.
Zeki Hafızoğulları paradoksu, bu bölümün en can alıcı noktası olarak zihinlerde kalmalıdır. Bir hukuk sisteminde, savcının iddianamesini dayandırdığı teorisyenin, savcının uygulamasını “hukuka aykırı” bulması, o iddianamenin entelektüel ve hukuki iflasıdır. Ömer Teker’in bu çelişkiyi mahkeme salonunda yüzlerine vurması, “Siz bu hocanın kitabını okudunuz mu, yoksa sadece işinize gelen cümleyi mi cımbızladınız?” sorusunu zımnen sormasıdır. Bu, sadece Fatih Altaylı davasına özgü bir sorun değildir; Türk yargısının genel bir hastalığıdır. Kaynakları, doktrini ve içtihatları, gerçeği bulmak için değil, önceden verilmiş kararı meşrulaştırmak için “seçmeci” bir şekilde kullanmak. Bu yöntemle, İncil’den veya Kuran’dan bile şiddeti öven pasajlar cımbızlayıp barış dinini savaş dini gibi gösterebilirsiniz. Hukuk metinleri de böyledir; bağlamından koparıldığında her türlü adaletsizliğe kılıf olabilirler. Teker’in mücadelesi, metni bağlamına oturtmak, 310/2’nin gerçek yerini (kişilere karşı suçlar) göstermek ve onu CMK 100/3’ün (anayasal düzene karşı suçlar) boyunduruğundan kurtarmaktır.
Sonuç olarak, “Teknik Bir Labirent” olarak adlandırdığımız bu süreç, Fatih Altaylı’nın özgürlüğünün, “Katalog Suç” denilen ve hukuki temeli tartışmalı olan bir kavramın dişlileri arasında nasıl öğütüldüğünü göstermektedir. Avukat Ömer Teker’in, Zeki Hafızoğulları, İzzet Özgenç ve Veli Özer Özbek gibi otoritelerin görüşleriyle desteklediği teknik savunma, bu dişlilerin arasına sokulmuş bir “hukuk çomağı”dır. Ancak mahkeme, bu çomağı görmezden gelerek, makineyi çalıştırmaya devam etmiştir. Tutukluluk, bir tedbir olmaktan çıkmış, katalog suç bahanesiyle bir “peşin ceza” ve “gözdağı” aracına dönüşmüştür. Eğer bir gazetecinin sözleri, sırf Cumhurbaşkanına yönelik olduğu için, anayasal düzeni tehdit eden bir terör eylemiyle aynı usul hükümlerine tabi tutuluyorsa, orada hukuk tekniği iflas etmiş, yerini “devlet aklı” adı altında yürütülen bir güvenlik politikasına bırakmış demektir. Bu labirentin çıkışı yoktur, çünkü duvarları kanunla değil, konjonktürle örülmüştür. Bir sonraki bölümde, bu konjonktürün nasıl işlediğini, savcılığın “emsal” diye sunduğu kararların aslında nasıl “tarihi birer çarpıtma” olduğunu, F-16 savaş uçakları ile bir gazetecinin mikrofonunun nasıl eşitlendiğini, 15 Temmuz davaları üzerinden inceleyeceğiz. Bu, hukuki absürtlüğün zirve yaptığı, elmalarla armutların değil, sözcüklerle bombaların kıyaslandığı bir aşama olacaktır.
BÖLÜM 8: Emsal Kararların Çarpıtılması: F-16’lar ile Mikrofonu Eşitlemek
Hukuk sistemlerinin omurgasını, yazılı kanun maddeleri kadar, o maddelerin nasıl uygulanacağını gösteren “emsal kararlar” oluşturur. Emsal, yargıcın önündeki karanlık yolda ilerlerken baktığı pusuladır; daha önce benzer bir olayda yüksek mahkemenin ne dediğini, teraziyi nasıl dengelediğini gösterir. Ancak Fatih Altaylı davasında, savcılık makamının mahkeme heyetinin önüne koyduğu pusula, kuzeyi değil, bir savaş alanını göstermektedir. Önceki bölümlerde davanın tarihsel arka planını, “niyet okuma” garabetini ve teknik hukuk labirentlerini incelemiştik. Bu bölümde ise, davanın belki de en absürt, en akıl almaz ve hukuk mantığını en derinden sarsan boyutuna, yani “emsal” diye sunulan kararların içeriğine odaklanacağız. Avukat Rezan Aydınoğlu ve Metin Sinan Aslan’ın duruşma tutanaklarına yansıyan şaşkınlıkları, bu bölümün ana temasını oluşturmaktadır: Bir televizyon stüdyosundaki mikrofon ile bir hava üssünden kalkan F-16 savaş uçağını, bir gazetecinin kelimeleri ile darbeci askerlerin bazukalarını aynı kefeye koyan, elmalarla armutları değil, sözcüklerle bombaları eşitleyen bir hukuk anlayışının anatomisini çıkaracağız. Savcılığın dosyaya sunduğu “Urla ve Çiğli” kararları, sadece yanlış birer örnek değil, aynı zamanda “suikast” suçunun içinin nasıl boşaltıldığının ve hukuki kavramların nasıl birer silaha dönüştürüldüğünün belgesidir.
Avukat Metin Sinan Aslan’ın duruşmadaki, “Acaba biz bir şeyi mi kaçırdık, görmediğimiz bir karar mı var?” şeklindeki ilk tepkisi, bir hukukçunun rasyonel zihninin, karşılaştığı irrasyonel tablo karşısındaki inkarıdır. Çünkü bir savcının, bir gazeteciyi “Cumhurbaşkanına Suikast ve Fiili Saldırı” (TCK 310) suçlamasıyla yargılarken, emsal olarak 15 Temmuz hain darbe girişiminin en kanlı, en somut ve en askeri ayağını oluşturan davaları göstermesi, hukuk fakültelerinde “mantıksal safsata” derslerinde okutulacak türden bir hatadır. Savcılığın dosyaya koyduğu Yargıtay kararları, İzmir Urla’daki Menteş Kampı ve Çiğli 2. Ana Jet Üssü’nden hareket eden, teçhizatlı, silahlı ve organize “suikast timleri”nin (MAK timleri) yargılandığı dosyalardır. Bu dosyalarda sanıklar, ellerinde kalem veya mikrofon olan siviller değil; helikopterlerle Marmaris’e inen, Cumhurbaşkanının kaldığı oteli kurşun yağmuruna tutan, polisleri şehit eden ve devletin silahlı gücünü gasp etmiş askerlerdir. İddia makamının, Fatih Altaylı’nın stüdyodaki koltuğunu, Çiğli’den kalkan o helikopterin kokpitiyle eşdeğer tutması, sadece hukuki bir zorlama değil, aynı zamanda gerçekliğin bükülmesidir.
Bu eşitlemenin yarattığı ilk ve en büyük tahribat, “suç aleti” ve “elverişlilik” kavramları üzerinedir. Ceza hukukunda bir eylemin “suikast” veya “saldırı” olarak nitelendirilebilmesi için, failin kullandığı aracın, neticeyi (ölümü veya yaralamayı) meydana getirmeye “elverişli” olması gerekir. Urla ve Çiğli davalarındaki sanıkların araçları bellidir: Uzun namlulu silahlar, roketatarlar, helikopterler ve savaş uçakları. Bu araçlar, Cumhurbaşkanının hayatına son vermeye elverişlidir. Fatih Altaylı davasında ise “suç aleti” olarak sunulan şey, insan sesidir, kelimelerdir. Savcılık, 15 Temmuz davalarını emsal göstererek, zımnen şunu iddia etmektedir: “Fatih Altaylı’nın sesi, bir F-16’nın füzesi kadar yıkıcıdır; onun tarihsel analizi, bir SAT komandosunun mermisi kadar öldürücüdür.” Bu metaforik bir abartı değil, iddianamenin hukuki iskeletidir. Eğer ses ile mermiyi eşitlerseniz, o zaman ifade özgürlüğü tartışması anlamını yitirir. Çünkü hiçbir devlet, vatandaşının elinde roketatarla dolaşmasına (ifade özgürlüğü kapsamında) izin vermez. Savcılık, sözü silahlaştırarak, Altaylı’yı anayasal korumanın dışına, yani “düşman ceza hukuku” alanına itmiştir.
Avukat Rezan Aydınoğlu’nun “Resmen roman gibi bir Yargıtay kararıydı” şeklindeki betimlemesi, savcılığın sunduğu 285 sayfalık metnin karmaşıklığına ve olay örgüsünün yoğunluğuna işaret eder. Urla davası, 140 sanıklı, saat saat, dakika dakika planlanmış askeri hareketliliği, emir-komuta zincirini, haritaları, radar kayıtlarını ve telsiz konuşmalarını içeren devasa bir dosyadır. Altaylı dosyası ise, tek bir sanığın, tek bir mekanda, 40 saniyelik bir konuşmasından ibarettir. Savcılığın bu devasa “romanı”, Altaylı’nın kısa “hikayesinin” üzerine boca etmesi, psikolojik bir baskı unsurudur. “Bakın” demektedir savcı, “Sizi yargıladığımız madde, işte böyle büyük, böyle kalabalık ve böyle tehlikeli adamların yargılandığı maddedir.” Bu, sanığı eylemiyle değil, yargılandığı maddenin gölgesiyle korkutmaktır. Oysa Rezan Aydınoğlu, o “romanı” satır satır okuduğunda, savcılığın tezini çürüten muazzam bir detayla karşılaşmıştır. Yargıtay, o “roman gibi” kararın içinde, Cumhurbaşkanına suikast suçlamasıyla yargılanan 140 kişinin önemli bir kısmı için beraat kararı vermiş veya Cumhurbaşkanlığının davaya katılma talebini reddetmiştir.
Bu detay, davanın “emsal” boyutundaki çarpıtmayı zirveye taşır. Yargıtay, elinde silah olan, darbe gecesi askeri hareketliliğin içinde bulunan bazı sanıklar için bile, “Suçun maddi unsurları oluşmamıştır, doğrudan Cumhurbaşkanına yönelen bir eylem yoktur” diyerek beraat verebilmiştir. Yani Yargıtay, en kaotik gecede, en ağır suçlamada bile “kılı kırk yaran” bir titizlikle, “Her asker suikastçi değildir, eylemin somut olarak Cumhurbaşkanına yönelmesi gerekir” ayrımını yapmıştır. Savcılık ise, Yargıtay’ın silahlı askerlere gösterdiği bu hukuki toleransı veya teknik ayrımı, elinde sadece mikrofon olan bir gazeteciden esirgemektedir. Rezan Aydınoğlu’nun duruşmada okuduğu o bölüm, hukukun nasıl çifte standartlı işlediğinin kanıtıdır: “Cumhurbaşkanlığı vekilinin… temyiz taleplerinin reddine.” Yargıtay diyor ki: “Bu askerlerin eylemleri başka suçları oluşturabilir ama Cumhurbaşkanına suikast suçunu oluşturmaz, çünkü doğrudan ona yönelik bir fiili saldırı yoktur.” Fatih Altaylı davasında ise savcı, kilometrelerce uzaktaki bir stüdyodan yapılan konuşmada “doğrudan fiili saldırı” görmektedir. Silahlı askerin eyleminde görülmeyen “yakın tehlike”, gazetecinin cümlesinde görülmüştür. Bu, hukukun “fizik kurallarına” da aykırıdır.
Avukat Metin Sinan Aslan’ın “Hukuku kanırtmak” tabiri, bu emsal karar skandalıyla birleşince daha da anlam kazanır. Savcılık, 15 Temmuz’un yarattığı “mutlak kötülük” imgesini, Fatih Altaylı’nın üzerine yapıştırmaya çalışmaktadır. 15 Temmuz, Türkiye’nin gördüğü en büyük ihanetlerden biridir; Meclis’in bombalandığı, halkın üzerine ateş açıldığı bir gecedir. Bu geceyi yargılayan mahkeme kararlarını, bir gazetecinin siyasi analizine “emsal” yapmak, aslında 15 Temmuz’un ağırlığını da hafifletmektir. Metin Sinan Aslan’ın zımnen işaret ettiği tehlike budur: Eğer bir gazetecinin “Padişahların sonu” demesi ile bir pilotun Meclis’e bomba atması aynı suç (TCK 310) ise, o zaman bomba atmanın ne özelliği kalır? Suçları eşitlemek, büyük suçun vahametini azaltır, küçük eylemin vahametini ise haksız yere artırır. Bu, adalet terazisinin sadece Fatih Altaylı aleyhine değil, 15 Temmuz şehitleri ve gazileri aleyhine de bozulması demektir. Çünkü darbe davaları, somut, kanlı ve organize bir kalkışmanın yargılamasıdır; fikir suçları davası değildir. Savcılık, bu iki farklı kategoriyi birbirine karıştırarak, “fikri” de “darbe” kapsamına sokmaya çalışmıştır.
Urla ve Çiğli kararlarının dosyadaki varlığı, savcılığın “katalog suç” ve “tutuklama” ısrarının da dayanağıdır. Bir önceki bölümde incelediğimiz teknik labirentte, savcılığın TCK 310/2’yi neden katalog suç saydığını sorgulamıştık. Cevap işte bu emsal kararlarda gizlidir. Savcı diyor ki: “Bakın, Yargıtay Urla ve Çiğli sanıklarını TCK 310’dan yargıladı ve bunlar tutuklu yargılandı. Demek ki bu madde tutuklama gerektirir.” Ancak avukatların ısrarla vurguladığı “elma-armut” ayrımı burada devreye girer. O sanıklar TCK 310’dan tutuklandı, evet; çünkü kaçma şüpheleri vardı, delilleri karartma (silahları saklama) ihtimalleri vardı ve en önemlisi, işledikleri iddia edilen suç, anayasal düzeni fiilen yıkmaya yönelikti. Fatih Altaylı’nın ise karartacağı bir delil yoktur; söz ağızdan çıkmıştır, kayıtlıdır, YouTube’dadır. Kaçma şüphesi yoktur; kendi gelmiştir. Eylemi fiili değildir. Dolayısıyla, o kararlardaki “tutukluluk” tedbirini Altaylı’ya emsal göstermek, “Kanser hastasına kemoterapi veriliyor, o halde grip hastasına da kemoterapi verelim, ikisi de hasta” demek kadar tıbbi ve hukuki bir hatadır. Hastalıklar farklıdır, tedaviler (tedbirler) de farklı olmalıdır.
Ayrıca, savcılığın sunduğu bu kararların “niyet okuma” sürecine olan katkısını da irdelemek gerekir. 15 Temmuz davalarında mahkemeler, sanıkların “örgütsel bağlarını”, “ByLock yazışmalarını”, “askeri hiyerarşideki yerlerini” inceleyerek kastı ortaya çıkarmıştır. Yani niyet, somut delillerle (yazışma, emir, hareket) desteklenmiştir. Fatih Altaylı davasında ise savcılık, 15 Temmuz kararlarını koyarak, sanki Altaylı’nın da gizli bir örgüt hiyerarşisi içindeymiş gibi algılanmasını hedeflemiştir. Oysa dosyada Altaylı’nın herhangi bir örgütle, herhangi bir askeri yapıyla veya illegal oluşumla irtibatına dair tek bir delil, tek bir iddia dahi yoktur. Emsal kararlar, dosyanın boşluğunu, “atmosferik bir suçluluk” algısıyla doldurmak için kullanılmıştır. “Bu madde tekin değildir, bak buralarda kimler yargılandı” mesajı, hukuki bir delil değil, subliminal bir tehdittir.
Rezan Aydınoğlu’nun Yargıtay kararından okuduğu “Cumhurbaşkanının doğrudan zarar görmediği için katılma hakkının olmadığı” bölümü, davanın “mağduriyet” kurgusunu da çökertmektedir. Yargıtay, silahların konuştuğu bir ortamda bile “Cumhurbaşkanı o an orada değildi, ona mermi isabet etmedi, dolayısıyla o suçtan doğrudan zarar görmedi” diyebilmektedir. Fatih Altaylı davasında ise Cumhurbaşkanı Saray’ındadır, Altaylı stüdyodadır. Arada kilometreler vardır. Fiziksel bir temas, bir saldırı ihtimali sıfırdır. Buna rağmen mahkeme, Cumhurbaşkanlığını “katılan” (müdahil) olarak kabul etmiştir. Silahlı saldırıda “mağduriyeti” tartışan Yargıtay’ın karşısında, sözlü beyanda mağduriyeti “kesin” kabul eden bir yerel mahkeme vardır. Bu çelişki, emsal kararın aslında savunmanın lehine olduğunu, ancak savcılığın ve mahkemenin bunu aleyhe yorumlamak için özel bir çaba sarf ettiğini göstermektedir. Avukatların “Çok iyi bir dosyamız vardı” demesi bundandır. Dosyadaki deliller (ve hatta savcının koyduğu emsaller bile) aslında beraatı çağırmaktadır; ancak karar mekanizması başka bir frekanstan çalışmaktadır.
Bu “çarpıtma” pratiği, Türk hukukunda tehlikeli bir içtihat yaratma potansiyeline sahiptir. Eğer Fatih Altaylı davası kesinleşir ve bu karar Yargıtay tarafından onanırsa, artık Türkiye’de “suikast” kavramının tanımı değişecektir. Suikast, sadece bir lideri öldürmeye teşebbüs etmek değil, onun manevi şahsiyetini, siyasi geleceğini veya tarihsel imajını “sözle” hedef almak anlamına da gelecektir. Bu, kavramın içinin boşaltılması değil, tam tersine kavramın sınırlarının belirsizleştirilerek her şeyi yutacak bir kara deliğe dönüştürülmesidir. Urla ve Çiğli kararları, askeri darbe girişimlerine karşı hukukun cevabıdır. Altaylı kararı ise, sivil eleştiriye karşı hukukun cevabı olmaya adaydır. Bu iki cevabın aynı potada eritilmesi, sivil siyasetin askerileştirilmesi, düşüncenin kriminalize edilmesidir.
Metin Sinan Aslan’ın savunmasındaki ironik yaklaşımı hatırlayalım: “Savcı Bey iki tane karar koymuş, biz görmedik mi dedik… Baktım, ya bu kararlar cumhurbaşkanına suikast gerçekten.” Aslan’ın bu cümlesindeki “gerçekten” vurgusu, Altaylı davasının “gerçek olmayan”, “sanal”, “kurgusal” bir suikast davası olduğunun altını çizer. Gerçek suikastte uçak vardır, sanal suikastte mikrofon vardır. Gerçek suikastte kan vardır, sanal suikastte söz vardır. Hukuk, gerçek ile sanalı, somut ile soyutu ayırmak için vardır. Savcılık bu ayrımı sildiğinde, geriye hukuk değil, “devletin kutsallığı” masalı kalır. Bu masalda, padişaha yan bakan da, kılıç çeken de aynı zindana atılır.
Sonuç olarak, “Emsal Kararların Çarpıtılması” bölümü, davanın hukuki ciddiyetten ne kadar uzaklaştığının, “intikamcı” bir mantığın nasıl devreye girdiğinin resmidir. F-16’lar ile mikrofonu eşitlemek, sadece bir mantık hatası değil, adaletin terazisine yapılan bir sabotajdır. Terazi, bir tarafta tonlarca ağırlığındaki savaş uçağını, diğer tarafta birkaç gramlık ses dalgasını tartmaya zorlanmaktadır. Doğal olarak denge şaşmakta, hukuk sistemi çatırdağıdır. Avukatların bu noktadaki itirazları, sadece müvekkillerini kurtarmak için değil, hukukun rasyonelliğini kurtarmak içindir. Çünkü eğer bu eşitleme kabul edilirse, yarın bir karikatüristin kalemi “biyolojik silah”, bir öğrencinin pankartı “kitle imha silahı” sayılabilir. Urla ve Çiğli kararları, demokrasinin silahlı saldırılara karşı nasıl korunduğunun belgesidir; Altaylı davasında bu kararların kullanılması ise, demokrasinin bizzat hukuk eliyle nasıl yaralandığının belgesi olacaktır. Bir sonraki bölümde, bu hukuki kaosun içinde sanığın durumunu daha da trajik hale getiren, mantık sınırlarını zorlayan bir başka uygulamayı, “Açık Cezaevi ve Kaçma Şüphesi Paradoksu”nu inceleyeceğiz. Zira F-16 pilotlarıyla aynı maddeden yargılanan bir gazetecinin, aslında “kapısı açık” bir cezaevine girecek olması, sistemin kendi içindeki tutarsızlığın zirvesidir.
BÖLÜM 9: Açık Cezaevi ve “Kaçma Şüphesi” Paradoksu
Hukuk sistemleri, sadece suç ve ceza arasındaki dengeyi kurmakla değil, aynı zamanda mantıksal bir tutarlılık zinciri oluşturmakla mükelleftir. Bir yargı kararının meşruiyeti, sadece dayandığı kanun maddesinden değil, o kararın hayatın olağan akışına, aklın temel ilkelerine ve matematiksel gerçekliğe uygunluğundan gelir. Fatih Altaylı davasında, önceki bölümlerde ele aldığımız tarihsel, teknik ve usuli garabetlerin ötesinde, davanın tam kalbinde yer alan ve hukuk mantığını adeta infilak ettiren bir paradoks bulunmaktadır. Bu paradoks, sanığın “kaçma şüphesi” gerekçesiyle en üst düzey güvenlik tedbirleri altında, demir parmaklıklar ardında tutulması ile yargılandığı suçun infaz rejimi gereği gitmesi gereken yerin “kapısı açık” bir kurum olması arasındaki uçurumdur. Avukat Metin Sinan Aslan’ın duruşmada büyük bir şaşkınlık ve haklı bir isyanla dile getirdiği, Avukat Ömer Teker’in ise matematiksel hesaplamalarla desteklediği bu durum, Türk hukuk sisteminin kendi içindeki şizofrenik bölünmüşlüğün en net fotoğrafıdır. Bu bölüm, hukukun “güvenlik” obsesyonu ile “infaz” gerçekliği arasında nasıl sıkışıp kaldığını, tutuklama tedbirinin nasıl bir “peşin cezalandırma” aracına dönüştüğünü ve “açık cezaevi” gerçeği karşısında “kaçma şüphesi” argümanının nasıl buharlaştığını derinlemesine inceleyecektir.
Davanın bu aşamasında, mahkeme heyetinin verdiği tutukluluğun devamı kararı, hukuk tekniği açısından izah edilebilir sınırların dışına taşmıştır. Mahkeme, Fatih Altaylı’yı tutuklu yargılarken, gerekçe olarak “kuvvetli suç şüphesi”nin yanı sıra “kaçma şüphesini” göstermiştir. Kaçma şüphesi, ceza muhakemesinde tutuklamanın en temel dayanaklarından biridir. Mantık basittir: Eğer sanık, yargılama sonunda alacağı ağır cezadan korkarak yurt dışına kaçacak veya saklanacaksa, devlet onu elinin altında tutmalıdır ki adalet tecelli edebilsin. Ancak bu mantık, Fatih Altaylı davasında, infaz hukukunun (cezaların nasıl çekileceğini düzenleyen kuralların) devreye girmesiyle birlikte, absürt tiyatrosunu andıran bir senaryoya dönüşmektedir. Çünkü Fatih Altaylı’ya verilen veya verilmesi muhtemel ceza miktarı hesaplandığında, onun gideceği yer, yüksek duvarlı, dikenli telli, silahlı nöbetçilerin beklediği bir kapalı cezaevi değildir. Gideceği yer, “Açık Ceza İnfaz Kurumu”dur.
Avukat Metin Sinan Aslan’ın savunmasında, “Gülünç, gerçekten başka bir ifade bulamıyorum” diyerek tarif ettiği bu paradoksu anlamak için, öncelikle “Açık Cezaevi” kavramının ne olduğunu ve Türk infaz sistemindeki yerini sosyolojik ve hukuki açıdan irdelemek gerekir. Açık cezaevleri, hükümlülerin dış dünyayla bağlarını koparmadan, ıslah olmalarını ve topluma yeniden kazandırılmalarını amaçlayan, firara karşı engellerin ve dış güvenlik görevlisinin bulunmadığı kurumlardır. Bu tanım, Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’dan alınmıştır. “Firara karşı engellerin bulunmadığı” ifadesi kilit noktadır. Yani devlet, bu kuruma koyduğu hükümlüye şöyle demektedir: “Ben senin başına nöbetçi dikmiyorum, kapıyı kilitlemiyorum, duvarları yükseltmiyorum. Senin buradan kaçmamanı, senin kendi iradene, disiplinine ve vicdanına bırakıyorum.” Açık cezaevindeki mahkumlar, gün içinde kurum dışındaki işlerde çalışabilir, adliyede, ormanda, tarım arazisinde görev alabilir, hatta bankaya gidip maaşlarını çekebilirler. Belli periyotlarla “evci izni” adı altında evlerine gidip, aileleriyle vakit geçirip, sonra kendi ayaklarıyla tıpış tıpış cezaevine dönerler.
Şimdi, Fatih Altaylı davasındaki “kaçma şüphesi” gerekçesini bu tablo üzerine yerleştirelim. Mahkeme heyeti diyor ki: “Ey Fatih Altaylı, sen 4 yıl 2 ay ceza aldın. Bu cezanın infazı için senin cezaevine girmen gerekiyor. Ancak ben senin yargılama sürecinde kaçmandan o kadar çok korkuyorum, senin kaçma ihtimalini o kadar yüksek görüyorum ki, seni bir saniye bile serbest bırakmıyorum, seni en sıkı güvenlik tedbirleriyle Silivri’de tutuyorum.” Oysa aynı mahkemenin verdiği ceza kesinleştiğinde, İnfaz Savcılığı Fatih Altaylı’ya şunu diyecektir: “Ceza miktarın ve infaz yasasındaki indirimler gereği, senin yerin açık cezaevidir. Buyur, git teslim ol. Orada kapı açık olacak, istersen kaçabilirsin ama kaçmamanı bekliyoruz.” İşte paradoksun zirvesi burasıdır. Mahkeme, devletin “kaçması serbest olan” (fiziki engel olmayan) bir yere göndereceği adamı, “kaçabilir” diye tutuklu yargılamaktadır. Eğer bu kişi kaçacak bir potansiyele sahipse, neden onu açık cezaevine gönderiyorsunuz? Yok eğer açık cezaevine gidecek kadar “güvenilir” ve “düşük riskli” biriyse, neden onu tutuklu yargılıyorsunuz? Bu soruya verilebilecek hiçbir mantıklı, hukuki cevap yoktur.
Metin Sinan Aslan’ın “Nefisleriyle mücadele ettiği yer” tanımı, açık cezaevinin psikolojisini mükemmel özetler. Orada hükümlüyü tutan şey duvarlar değil, yasaya olan saygısı ve cezasını bitirme arzusudur. Fatih Altaylı gibi, kamuoyuna mal olmuş, yüzü tanınan, kariyeri ve hayatı Türkiye’de olan bir ismin, açık cezaevinden firar edip dağlara çıkması veya illegal yollarla yurt dışına kaçması, hayatın olağan akışına aykırıdır. Avukat Aslan’ın hesaplamasına göre, Altaylı’nın yatacağı süre yaklaşık 8 aydır. Geri kalan süre denetimli serbestlik vb. ile dışarıda geçecektir. 8 ay boyunca, nispeten rahat koşullara sahip, kitap okuyabileceği, yazabileceği, telefonla görüşebileceği bir açık cezaevinde kalmamak için; 20 yıl boyunca (zaman aşımı süresince) kaçak hayatı yaşamayı, ailesini, mesleğini, vatanını terk etmeyi göze alacak bir akıl tutulması yaşanabilir mi? Hukuk, sanığın “rasyonel bir insan” olduğunu varsayar. Rasyonel bir insan, 8 aylık “diş sıkma” süreci için hayatını yakmaz. Ancak mahkeme, Altaylı’nın irrasyonel davranacağını, yani bu matematiksel gerçekten kaçacağını varsayarak tutukluluğu sürdürmüştür. Bu, sanığın aklına değil, hukukun aklına hakarettir.
Bu noktada, “kaçma şüphesi” kavramının Türk yargısındaki otomatikleşmiş kullanımına da değinmek gerekir. Yargıçlar, tutuklama kararı yazarken, çoğu zaman dosyanın somut özelliklerine bakmaksızın, şablon cümleler kullanırlar. “Delillerin toplanmamış olması”, “Kaçma şüphesi”, “Katalog suç olması” gibi ibareler, bir nevi “kopyala-yapıştır” adaletinin ürünüdür. Fatih Altaylı davasında deliller toplanmıştır (sözler zaten videodadır), sanık kaçmamıştır (yurt dışından gelmiştir), katalog suç tartışması ise önceki bölümlerde gördüğümüz gibi tekniken çökmüştür. Geriye kalan tek gerekçe, “cezanın ağırlığı”dır. Ancak cezanın ağırlığı, kağıt üzerinde yazan (4 yıl 2 ay) ile yatarı (8 ay) arasında dağlar kadar fark olan bir sistemde, yanıltıcı bir kriterdir. Yargıç, kağıttaki rakama bakarak “Bu ceza çok, adam kaçar” demektedir; oysa infaz hakimi yatarına bakarak “Bu ceza az, adam açık cezaevine gider” demektedir. Yargılamayı yapan mahkeme ile infazı uygulayan sistem arasındaki bu kopukluk, sanığın özgürlüğüne mal olmaktadır. Altaylı, iki farklı bürokratik mantığın çarpışması arasında sıkışıp kalmıştır.
Avukatların savunmasında dikkat çeken bir diğer husus, “Elektronik Kelepçe” (Konutu Terk Etmeme) alternatifidir. Metin Sinan Aslan, duruşmada son derece çarpıcı bir kıyaslama yapmıştır: “Elektronik kelepçe takarsanız, bu adam evinden çıkamaz, bahçesine bile adım atamaz. Bu, açık cezaevinden çok daha ağır, çok daha kısıtlayıcı bir tedbirdir. Eğer gerçekten kaçmasından korkuyorsanız, neden onu eve hapsetmiyorsunuz? Neden açık cezaevinden bile daha özgürlükçü olmayan bir tedbiri (tutuklamayı) seçiyorsunuz?” Bu soru, mahkemenin amacının “güvenlik” olmadığını ifşa eder. Çünkü ev hapsi, kaçmayı önlemek için son derece etkili, teknolojik ve denetlenebilir bir yöntemdir. Elektronik kelepçeyi kıran anında yakalanır. Üstelik devlet için maliyeti daha düşüktür. Ancak mahkeme, Altaylı’nın evinde oturmasına, ailesiyle yemek yemesine, kendi yatağında uyumasına dahi tahammül edememektedir. Amaç, onun “sabit olmasını” sağlamak değil, “cezalandırılmasını” sağlamaktır. Tutukluluk, bir tedbir olmaktan çıkmış, bir “infaz biçimi”ne dönüşmüştür. Hukukta buna “Peşin İnfaz” denir. Yani mahkeme diyor ki: “Senin cezan Yargıtay’dan dönene kadar veya kesinleşene kadar ben seni içeride tutayım da, ne olur ne olmaz, en azından bu süreyi yatmış ol.” Bu, masumiyet karinesinin tabutuna çakılan son çividir.
Açık cezaevi paradoksu, aynı zamanda “eşitlik ilkesi” açısından da sorunludur. Türkiye’de her gün yüzlerce adi suçlu, hırsız, dolandırıcı, hatta yaralama suçuna karışmış kişiler, aldıkları cezalar nedeniyle doğrudan açık cezaevine gönderilmekte veya denetimli serbestlikle salıverilmektedir. Bu kişiler toplum için somut birer tehdit oluşturabilirler; tekrar suç işleyebilirler, mağdurlara zarar verebilirler. Ancak sistem, onlara “güvenmektedir”. Fatih Altaylı gibi, eline hiç silah almamış, şiddetle işi olmamış, sadece fikir beyan etmiş bir gazeteciye ise sistem “güvenmemektedir”. Bir hırsızın açık cezaevinden kaçma ihtimali ile bir gazetecinin kaçma ihtimali kıyaslandığında, hırsızın kaybedecek daha az şeyi olduğu için risk daha yüksektir. Ancak yargı pratiğinde, siyasi veya düşünsel suçlarla itham edilenler, adi suçlulara göre her zaman daha “tehlikeli” ve “kaçmaya meyilli” kabul edilir. Bu, devletin suç hiyerarşisinde, kendisine (veya temsilcisine) laf söyleyeni, vatandaşın malına/canına kast edenden daha büyük bir tehdit olarak görmesinden kaynaklanır. Açık cezaevi kapısı hırsıza açıktır, ama gazeteciye kapalıdır; ta ki cezası kesinleşip, bürokrasi onu “tehlikesiz” ilan edene kadar.
Bu durum, İnfaz Kanunu’ndaki “İyi Hal” ve “Açığa Ayrılma” yönetmelikleriyle de çelişir. Normal şartlarda, örgütlü suçlardan veya terör suçlarından yargılananların açık cezaevine ayrılma koşulları zordur. Savcılık, önceki bölümlerde gördüğümüz “Katalog Suç / Anayasal Düzen” ısrarıyla, aslında Altaylı’nın açık cezaevi hakkını da gasp etmeye çalışmaktadır. Eğer suç “Cumhurbaşkanına Suikast” (TCK 310/1) olarak kesinleşirse, Altaylı açık cezaevine gidemez, ağırlaştırılmış müebbetin infaz rejimine tabi olur. Ancak suç 310/2 (Fiili Saldırı – ki burada söz konusu olan zorlama yorumla tehdit) kapsamında değerlendirildiğinde ve verilen ceza 4 yıl 2 ay olduğunda, infaz rejimi otomatikman açığa ayrılmayı gerektirir. Mahkeme, verdiği ceza miktarı (4 yıl) ile suç vasfı (310. madde) arasında sıkışmıştır. Cezayı “az” vermiş (müebbet değil), ama muameleyi “çok” yapmıştır (tutuklu). Bu, kararın kendi içindeki tutarsızlığıdır. Yargıç adeta şöyle demektedir: “Ben sana suikastçi muamelesi yapıp tutukluyorum, ama suikastçi cezası vermiyorum.” Bu “ara form”, Türk yargısının siyasi davalarda sıkça başvurduğu, “ne şiş yansın ne kebap” taktiğidir. Sanığı içeride tutarak siyasi iradeyi memnun etmek, ama çok ağır ceza vermeyerek de vicdani veya hukuki sorumluluktan (Yargıtay denetiminden) sıyrılmak.
Metin Sinan Aslan’ın “Sistemden ümidi kesmemek lazım” şeklindeki iyimser kapanışı, bu paradoksun çözüleceğine dair bir inançtan ziyade, bir hukukçunun mesleki varoluş sebebidir. Çünkü bir avukat, sistemin ne kadar irrasyonel işlediğini görse de, rasyonelliğe davet etmekten vazgeçemez. Aslan, mahkemeye “açık cezaevi” gerçeğini hatırlatarak, aslında onlara bir ayna tutmuştur. “Verdiğiniz kararın sonucunda bu adamın gideceği yeri biliyorsunuz, o halde şu an yaptığınız zulmün mantıksızlığını da görmelisiniz” demiştir. Bu ayna, yargının yüzleşmek istemediği bir gerçektir. Tutukluluk, bir “tedbir” olmaktan çıkıp, sanığı ezmek, onu “terbiye etmek” ve topluma “bakın dokunulmazlara dokunanın hali budur” mesajını vermek için kullanılan bir sopaya dönüşmüştür. Açık cezaevi ise bu sopanın etkisini kıran yasal bir kalkandır. Mahkeme, bu kalkanı delmek için tutukluluğu uzatmaktadır.
Bu paradoks, aynı zamanda sanığın ailesi ve sosyal çevresi üzerinde de bir işkence yöntemidir. “Belirsizlik”, insan psikolojisi için en ağır yüktür. Altaylı’nın ne zaman çıkacağı, cezasının ne kadarını yatacağı, açık cezaevine ne zaman geçeceği konusundaki belirsizlik, tutukluluk haliyle birleşince, cezanın kendisinden daha yıpratıcı hale gelir. Hukuk devletinde cezalar “belirli” ve “öngörülebilir” olmalıdır. Ancak mevcut durumda, Altaylı “kaçma şüphesi” adı altında, belirsiz bir süreliğine özgürlüğünden mahrum bırakılmıştır. Bu, “süreçle cezalandırma” yöntemidir. Beraat etse bile, veya az ceza alıp çıksa bile, o içeride geçirdiği aylar, geri getirilemeyecek bir kayıptır. Metin Sinan Aslan’ın “Adamı boşu boşuna yatırmış oluruz denir ve serbest bırakılır” şeklindeki beklentisi, hukukun bu telafisi imkansız zararı önleme refleksidir. Ancak mahkeme, bu refleksi göstermemiştir.
Açık cezaevi gerçeği, bize Fatih Altaylı davasının sadece hukuki değil, “bürokratik bir absürtlük” olduğunu da gösterir. Devletin bir eli (mahkeme) “bu adam çok tehlikeli, kaçabilir” derken, diğer eli (ceza ve tevkifevleri) “bu adam tehlikesiz, açıkta yatabilir” demektedir. Vatandaşın karşısında tek bir devlet vardır ama o devletin organları birbiriyle çelişmektedir. Bu çelişkinin bedelini ise sanık ödemektedir. Ömer Teker ve Metin Sinan Aslan’ın bu konudaki ısrarlı vurguları, savunmanın sadece suçsuzluğu değil, “sistemin tutarlılığını” talep ettiğini gösterir. “Eğer suçlu buluyorsanız bile, kendi kanunlarınızın (İnfaz Kanunu) gereğini yapın” çağrısıdır bu. Ancak “düşman ceza hukuku” mantığında, düşman görülen kişiye kanunların tanıdığı lehe hükümler (açık cezaevi, denetimli serbestlik) uygulanmaz veya uygulanması geciktirilir. Altaylı’nın tutukluluğunun devamı, bu “geciktirme” stratejisinin bir parçasıdır.
“Hayatın olağan akışı” ilkesi, hukukta çok sık kullanılan bir mihenk taşıdır. Bir olayın, bir iddianın veya bir kararın doğruluğunu test etmek için, “Normal hayatta bu böyle mi olur?” sorusu sorulur. Fatih Altaylı’nın durumunda hayatın olağan akışı şudur: Tanınmış bir gazeteci, 8 ay yatacağı bir ceza için, her şeyini geride bırakıp firari hayatı yaşamaz. Bunu düşünmek bile abestir. Mahkemenin “kaçma şüphesi” gerekçesi, bu yüzden hayatın olağan akışına, mantığa ve insan psikolojisine aykırıdır. Bu gerekçe, hukuki bir tespit değil, matbu bir formüldür. Ve bu formül, maalesef, insan özgürlüğünü kısıtlamak için en kolay yoldur. Savcı veya hakim, “kaçar” dediği anda, aksini ispatlamak neredeyse imkansızdır; çünkü kimse geleceği bilemez. Ancak geçmiş (sanığın kendi isteğiyle gelmesi) ve gelecek projeksiyonu (açık cezaevi gerçeği), kaçmayacağının en büyük delilidir.
Sonuç olarak, “Açık Cezaevi ve Kaçma Şüphesi Paradoksu”, Fatih Altaylı davasının hukuki bir metinden ziyade, Kafkaesk bir romana dönüştüğü noktadır. Kapısı kilitli olmayan bir yere gidecek olan adamı, kapısı kilitli bir yerde tutmak için “kaçabilir” demek, aklın iflasıdır. Avukatların bu noktadaki isyanı, sadece müvekkilleri için değil, Türk hukukunun saygınlığı içindir. Çünkü bir hukuk sistemi, kendi koyduğu kurallarla (İnfaz Yasası) çelişen kararlar (Tutuklama) veriyorsa, orada adalet değil, kaos hakimdir. Bu kaosun içinde, demir kapıların ardında tutulan bir gazeteci ve dışarıda “açık kapı” bekleyen bir infaz rejimi vardır. Bu iki kapı arasındaki mesafe, Türkiye’de hukuk güvenliğinin ne kadar pamuk ipliğine bağlı olduğunu göstermektedir. Bu mantıksızlığın gölgesinde, davanın sonuna, yani “Sonuç” bölümüne doğru ilerlerken, şu soruyu sormak kaçınılmazdır: Hukuk bir gün bu labirentten çıkıp, kendi koyduğu kurallara uyacak mı, yoksa paradokslar içinde kendi kuyruğunu yiyen bir yılan gibi dönüp duracak mı? Son bölümde, bu sorunun cevabını, avukatların gelecek umutları ve davanın tarihsel mirası üzerinden arayacağız.
BÖLÜM 10: Sonuç: “Hukuk Bir Gün Döner mi?”
Fatih Altaylı davasının, Roma hukukunun kadim dehlizlerinden başlayıp Osmanlı’nın fetva odalarına, İtalyan ceza yasasının genetik kodlarından 15 Temmuz’un yakıcı atmosferine ve nihayetinde Silivri’nin soğuk gerçekliğine uzanan bu uzun ve çetrefilli yolculuğunda, artık son perdeye, yani hükmün vicdanlarda ve tarihte bırakacağı izi tartışmaya gelmiş bulunuyoruz. Önceki dokuz bölüm boyunca, hukuk tekniğinin nasıl zorlandığını, kavramların içinin nasıl boşaltıldığını, niyet okuma pratiğinin somut delillerin yerini nasıl aldığını ve mantığın nasıl askıya alındığını en ince detaylarına kadar irdeledik. Ancak tüm bu teknik analizlerin, tarihsel metaforların ve usuli tartışmaların ötesinde, davanın nihai anlamı, Türk hukuk sisteminin geleceğine dair çizdiği o karanlık ve belirsiz ufukta gizlidir. Bu dava, sadece bir gazetecinin kişisel özgürlük mücadelesi veya bir televizyon programındaki sözlerin kriminal analizi değildir; bu dava, Türkiye’de “söz”ün, “eleştiri”nin ve “metafor”un hukuki statüsünü yeniden tanımlayan, sınırları muğlaklaştıran ve gelecekteki yargılamalar için tehlikeli bir emsal teşkil eden bir milattır. Mahkeme heyetinin verdiği karar ve avukatların bu karara karşı gösterdikleri direnç, hukuk tarihimizde bir turnusol kağıdı işlevi görecek, sistemin asit mi yoksa baz mı, yani baskıcı mı yoksa özgürlükçü mü olduğuna dair kesin teşhisi koyacaktır.
Davanın geleceğe dair en ürkütücü projeksiyonunu, savunma makamının tecrübeli ismi Avukat Metin Sinan Aslan, duruşma sırasında yaptığı sarsıcı bir analojiyle ortaya koymuştur. Aslan, “Cumhurbaşkanına fiili saldırı” (TCK 310/2) maddesinin, Fatih Altaylı örneğindeki gibi “sözlü beyanlara” genişletilmesinin yaratacağı kaosu tarif etmek için, “Okul Müdürü ve Öğrenci” örneğini vermiştir. Bu örnek, hukukun soyut dünyasından inip, sokağın, okulun ve gündelik hayatın tam ortasına düşen bir atom bombası etkisi yaratmaktadır. Eğer bugün, ülkenin Cumhurbaşkanına yönelik, içinde hiçbir fiziksel temas, silah veya şiddet barındırmayan, sadece tarihsel bir uyarı ve siyasi bir eleştiri içeren sözler, “fiili saldırı” kapsamında değerlendirilip ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası mantığıyla (veya onun alt sınırıyla) yargılanıyorsa; yarın bu mantığın hiyerarşik olarak aşağıya doğru yayılmasını engelleyecek hiçbir hukuki bariyer kalmayacaktır.
Aslan’ın çizdiği distopyada, bir öğrenci okul müdürüne kızıp “Allah belanı versin” dediğinde veya ceketini iliklemediğinde, savcıların bu eylemi “Müdüre hakaret” veya “Disiplinsizlik” olarak değil, “Kamu görevlisine fiili saldırı” olarak nitelemesinin önü açılacaktır. Çünkü “saldırı” kavramı, fiziksel bir eylem olmaktan çıkarılıp, manevi bütünlüğe, otoriteye veya saygınlığa yönelik her türlü “rahatsız edici” eylemi kapsayacak şekilde genleştirilmiştir. Bu, hukukun “belirlilik” ilkesinin tamamen çökmesi demektir. Ceza kanunları, vatandaşların hangi eylemin hangi suçu oluşturduğunu bilmesini sağlayan birer kılavuzdur. Ancak Altaylı davasıyla birlikte bu kılavuzun sayfaları yırtılmış, yerine savcının ve hakimin sübjektif algısına göre her an değişebilen, her kelimenin bir “saldırı silahına” dönüşebildiği kaygan bir zemin getirilmiştir. Bir toplumda jestlerin, mimiklerin, bedduaların veya tarihsel anekdotların “suikast girişimi” veya “fiili saldırı” sayılması, o toplumda iletişimin, diyaloğun ve eleştirinin ölümüdür. İnsanlar, yanlış anlaşılma korkusuyla susmayı, otorite karşısında put gibi durmayı ve düşüncelerini en mahrem alanlarına hapsetmeyi tercih ederler. Bu sessizlik, toplumsal barışın değil, toplumsal felcin işaretidir.
Bu bağlamda, Fatih Altaylı davası, Türk yargı pratiğinde bir “içtihat virüsü” yaratma potansiyeline sahiptir. Hukukta içtihatlar (mahkeme kararları), benzer olaylar için bağlayıcı veya yol gösterici olur. Eğer Yargıtay, yerel mahkemenin bu zorlama yorumunu onarsa, yani “Evet, sözlü beyan da TCK 310/2 kapsamında fiili saldırı sayılabilir” derse, bu virüs tüm hukuk sistemine yayılacaktır. Artık valiye itiraz eden vatandaş, polise sesini yükselten sürücü, rektörü eleştiren akademisyen, kendisini “devletin egemenlik alametlerine saldırı” suçlamasıyla ağır ceza mahkemelerinde bulabilir. Çünkü TCK 310, devletin başını koruyan özel bir maddedir ama mantığı “otoritenin dokunulmazlığı” üzerine kuruludur. Bu mantık bir kez kabul gördüğünde, her otorite figürü kendi çapında bir “küçük cumhurbaşkanı” gibi davranarak, kendisine yönelik her türlü sözlü muhalefeti “varlığına kasteden bir saldırı” olarak kodlayabilir. Avukatların duruşmada hissettikleri o derin endişe, sadece müvekkillerinin hapis yatacak olması değil, hukuk sisteminin böyle bir kaosa sürükleniyor olmasının verdiği mesleki dehşettir.
Avukat Rezan Aydınoğlu’nun duruşma sonrası yaptığı açıklamalardaki “Kırgınım, kızgınım” ifadeleri, bu dehşetin duygusal dışavurumudur. Bir hukukçu için en büyük yıkım, davasını kaybetmek değil, hukukun bizzat kendisine yenilmesidir. Aydınoğlu, dosyanın mükemmelliğinden, Türkiye’nin en saygın profesörlerinin mütalaalarından, tarihçilerin raporlarından bahsetmiş; ancak tüm bu “akıl ve bilim” dolu savunmanın, mahkemenin “kabul edilmiş önyargıları” duvarına çarpıp parçalandığını görmüştür. Bu “kırgınlık”, kişisel bir alınganlık değil, sisteme duyulan güvenin sarsılmasıdır. Bir avukat, elinde kanun kitabı, arkasında bilimsel mütalaalarla mahkemeye gittiğinde, karşısında rasyonel bir muhatap bulacağını umar. Ancak Fatih Altaylı davasında savunma makamı, rasyonel bir muhatapla değil, konjonktürel bir iradeyle karşılaşmıştır. Aydınoğlu’nun “Dosyamızı çok iyi anlatamadık mı?” şeklindeki öz eleştirisi, aslında naif bir ironidir. Çünkü sorun anlatımda değil, karşı tarafın (yargı erkinin) “anlamamaya” programlanmış olmasındadır. Duvara karşı konuşmak, en fasih hatip için bile beyhude bir çabadır. Bu ruh hali, Türkiye’deki savunma makamının içinde bulunduğu genel travmayı da özetler: Haklısınız, delilleriniz sağlam, kanun sizden yana ama sonuç aleyhinize. Bu, hukuki bir yenilgi değil, varoluşsal bir çaresizliktir.
Ancak bu karanlık tablonun içinde, yine de cılız ama inatçı bir ışık sızmaktadır. Avukat Metin Sinan Aslan’ın “Hukuk bir labirent gibidir, eninde sonunda çıkışı bulur” metaforu, bu ışığın kaynağıdır. Labirent, karmaşıktır, tuzaklarla doludur, insanı yorar, yolunu kaybettirir, bazen aynı noktada defalarca döndürür. Fatih Altaylı davası, şu an bu labirentin en karanlık, en çıkmaz sokağındadır. “Açık cezaevi paradoksu”, “niyet okuma garabeti”, “emsal karar çarpıtması” gibi duvarlar, çıkışı kapatmış gibi görünmektedir. Ancak hukuk tarihi, en kötü, en siyasi, en hukuksuz kararların bile zamanın değirmeninde öğütüldüğünü ve gerçeğin bir şekilde, bazen çok geç de olsa, ortaya çıktığını göstermiştir. Aslan’ın bu umudu, bir poliyannacılık değil, tarihsel bir determinizmdir. Menderes’i asan mahkemenin kararları bugün yok hükmündedir, hukuk tarihinin utanç vesikalarıdır. Balyoz ve Ergenekon davalarında “darbeci” diye müebbet hapse çarptırılanlar, yıllar sonra beraat etmiş, o kararları verenler ise sanık sandalyesine oturmuştur. Hukuk labirenti, bazen yargılayanla yargılananın yerini değiştiren, bazen de yanlışı kusup doğruyu bulan dinamik bir yapıya sahiptir.
Bu “geri dönüş” beklentisi, İstinaf Mahkemesi, Yargıtay veya Anayasa Mahkemesi (AYM) süreçlerine bağlanmıştır. Avukatlar, yerel mahkemenin siyasi baskı veya konjonktürel korkuyla verdiği bu kararın, daha üst yargı mercilerinde, hukukun evrensel ilkelerine daha sadık hakimler tarafından bozulacağına inanmak istemektedirler. Özellikle Anayasa Mahkemesi’nin son yıllarda ifade özgürlüğü konusunda verdiği hak eksenli kararlar, bu umudun en büyük dayanağıdır. AYM, defalarca “Siyasetçiler eleştiriye açık olmalıdır, şok edici fikirler de korunmalıdır” demiştir. Fatih Altaylı’nın sözleri, tam da bu içtihadın merkezindedir. Dolayısıyla, “Hukuk bir gün döner mi?” sorusunun cevabı, teorik olarak “Evet”tir. Ancak pratikte, o “bir gün” gelene kadar geçecek olan zaman, sanığın ömründen, sağlığından ve ailenin huzurundan çalınan, telafisi imkansız bir kayıptır. Metin Sinan Aslan’ın “Boşu boşuna yatırmış oluruz” serzenişi, adaletin gecikmesinin, adaletsizliğin ta kendisi olduğu gerçeğini hatırlatır. Labirentten çıkış vardır ama o çıkışa varana kadar içeride geçen her saniye, bir işkencedir.
Davanın Türkiye hukuk tarihindeki yeri, sadece bir “ifade özgürlüğü ihlali” olarak kalmayacaktır. Bu dava, “tarihsel anlatının” ve “metaforun” yargılandığı ilk ve en kapsamlı davalardan biri olarak literatüre geçecektir. Gelecekte hukuk fakültelerinde, “Sözlü Suçlar ve Fiili Saldırı Ayrımı” derslerinde Fatih Altaylı dosyası, negatif bir örnek olay (case study) olarak okutulacaktır. Öğrenciler, “Bir savcı, nasıl olur da F-16 saldırısı ile televizyon konuşmasını aynı maddeden yargılar?” sorusunu soracak ve bu sorunun cevabını, 2020’lerin siyasi ikliminde arayacaklardır. Bu yönüyle dava, dönemin ruhunu (Zeitgeist) yansıtan bir belge niteliğindedir. Korkunun, kutuplaşmanın ve güvenlikçi politikaların hukuku nasıl domine ettiğinin, rasyonel aklın nasıl devre dışı bırakıldığının somut bir kanıtıdır.
Ayrıca, bu dava, gazetecilik mesleğinin sınırlarını belirleyen bir “Turnusol” kağıdıdır. Eğer bu karar kesinleşirse, Türkiye’de gazetecilik artık “ne olduğu” değil “ne olmadığı” üzerinden tanımlanacaktır. Gazetecilik; tarihi hatırlatmamak, analoji yapmamak, iktidarın hoşuna gitmeyecek gelecek projeksiyonları çizmemek olacaktır. Eleştiri, sadece izin verilen sınırlar içinde, “yapıcı” ve “naif” olduğu sürece meşru sayılacaktır. Bu, gazeteciliğin “kamu adına denetim” (watchdog) işlevinin sonu demektir. Altaylı davası, bu sınırın nerede çizileceğini belirleyecektir. Eğer hukuk “dönerse”, yani beraat veya bozma çıkarsa, gazetecilik nefes alacak; “tarih konuşmak suç değildir” denilecektir. Aksi takdirde, tarih kitapları raflardan inecek, yerini “onaylanmış metinlere” bırakacaktır.
Sonuç bölümünde, avukatların savunmalarında sıkça vurguladığı “Demokrasiye İnanç” temasına da son bir kez değinmek gerekir. Savunma makamı, ısrarla Fatih Altaylı’nın ve Türk halkının demokrasiye bağlı olduğunu, şiddeti reddettiğini, çözümün sandıkta olduğunu belirtmiştir. Bu vurgu, mahkemeye sunulan bir “iyi hal” beyanı olmanın ötesinde, hukukun da demokrasiye inanması gerektiği çağrısıdır. Hukuk, demokrasinin teminatıdır. Eğer hukuk, demokratik haklarını kullanan (konuşan, eleştiren) vatandaşı “terörist” veya “suikastçi” muamelesiyle ezerse, kendi bindiği dalı kesmiş olur. Çünkü hukuksuz bir demokrasi, kanatsız bir kuş gibidir; ne uçar ne de kaçabilir. Fatih Altaylı davası, hukukun kanatlarını kesip kesmeyeceğinin sınavıdır.
Avukatların “Umarım, umudum var” sözleri, bir temenniden ziyade, bir zorunluluğun ifadesidir. Çünkü umut biterse, hukuk biter; hukuk biterse, devlet biter. Labirentin içinde kaybolmuş olsalar da, ellerindeki “hukuk meşalesini” (profesör görüşleri, AİHM kararları, anayasa maddeleri) bırakmamalarının sebebi budur. Onlar biliyorlar ki, karanlık ne kadar yoğun olursa olsun, hukukun evrensel ilkeleri bir gün mutlaka o karanlığı delecektir. Ancak o gün gelene kadar, Fatih Altaylı’nın “Açık cezaevi paradoksu” içinde, “Niyet okuma garabeti” gölgesinde ve “F-16 eşitlemesi” absürtlüğünde yaşadığı mağduriyet, vicdanlarda kanayan bir yara olarak kalacaktır.
“Hukuk bir gün döner mi?” Evet, hukuk döner. Tarih bize göstermiştir ki, sarkaç ne kadar sert bir şekilde bir uca (baskıya) savrulursa, dönüşü de o kadar kaçınılmaz olur. Roma’nın tiranları gitmiş, hukuk kalmıştır. Engizisyon mahkemeleri kapanmış, adalet arayışı sürmüştür. 27 Mayıs’ın Yassıada mahkemeleri lanetlenmiş, demokrasi mücadelesi devam etmiştir. Fatih Altaylı davasındaki bu zorlama, bu “hukuku kanırtma” çabası da, tarihin o büyük akışı içinde geçici bir sapma olarak kalmaya mahkumdur. Ancak önemli olan, bu sapmanın ne kadar süreceği ve bu süre zarfında kaç “Fatih Altaylı”nın, kaç gazetecinin, kaç öğrencinin veya kaç öğretmenin bu çarklar arasında ezileceğidir. Avukatların mücadelesi, bu süreyi kısaltmak, o dönüşü hızlandırmak içindir. Rezan Aydınoğlu’nun kızgınlığı, Ömer Teker’in teknik isyanı ve Metin Sinan Aslan’ın labirent analojisi, bu hızlandırma çabasının birer parçasıdır.
Ve nihayetinde, bu analiz serisinin başından beri sorduğumuz “Sözden suikaste uzanan yol nasıl örüldü?” sorusunun cevabı, davanın sonucunda değil, sürecin kendisinde verilmiştir. Yol, korku taşlarıyla döşenmiş, önyargı harcıyla sıvanmış ve hukuksuzluk bariyerleriyle çevrilmiştir. Ancak söz, doğası gereği uçucudur ama bir o kadar da kalıcıdır. Fatih Altaylı’yı hapse atabilirsiniz, mikrofonunu elinden alabilirsiniz; ama “tarihin tekerrür ettiği” gerçeğini veya “demokrasinin erdemini” hapsedemezsiniz. Hukuk, bir gün mutlaka o labirentten çıkacak ve o gün geldiğinde, iddianamedeki “suikast” suçlaması, hukukun kendisine yapılmış bir suikast girişimi olarak hatırlanacaktır. O güne kadar, “kırgın ve kızgın” ama “umutlu” kalmak, sadece avukatların değil, hukuka inanan her yurttaşın ödevidir. Çünkü adalet, verilmesini beklediğimiz bir lütuf değil, uğruna mücadele ettiğimiz, labirentlerde aradığımız ve bazen tırnaklarımızla kazıyarak çıkardığımız bir hakikattir.