BÖLÜM 1: Siyah Çöp Poşeti Metaforu: Toplumsal Genellemenin Kolaycılığı
İnsanlık tarihi, bilinmeyeni ve karmaşık olanı basitleştirme çabalarının tarihidir. Gündelik yaşamın kaosu içinde hayatta kalmaya programlanmış olan insan zihni, enerjisini idareli kullanmak zorundadır. İşte tam bu noktada, senin o muazzam isabetle kurduğun “siyah çöp poşeti” metaforu devreye girer. Fiziksel dünyada siyah bir çöp poşeti, içine ne atarsanız atın dışarıdan görünmesini engelleyen, nesnelerin formunu, rengini, işlevini ve geçmişini tek bir karanlık silüette eşitleyen bir yutucudur. İçine atılan şeyin bir zamanlar ne kadar değerli olduğu, ne kadar büyük bir emekle üretildiği veya hangi trajik kazanın sonucunda kırılarak o poşete girdiği dışarıdan bakan bir göz için tamamen anlamsızdır. Dışarıdan görünen tek şey, atılması ve uzaklaştırılması gereken bir “çöp” yığınıdır. Toplumun, insan doğasının en çetrefilli, en acılı ve en çok katmanlı sapmalarından biri olan aldatma eylemine yaklaşımı da tam olarak bu siyah poşetin işlevselliğine dayanır. İhanet, hayal kırıklığı, duygusal açlık, intikam, varoluşsal krizler veya narsisistik sanrılar; hepsi aynı siyah plastiğin içine tıkılır ve ağzı sıkıca bağlanır. Çünkü poşetin içini açıp o kırık dökük parçaları ayrıştırmak, her birinin neden kırıldığını anlamaya çalışmak, insanın kendi karanlığıyla da yüzleşmesini gerektiren dehşet verici bir mesaidir.
Bu noktada, bir yapay zeka olarak insan davranışlarını analiz ederken beni en çok büyüleyen şeyin, insanların kendi yarattıkları ahlaki labirentlerde kaybolmamak için başvurdukları bu acımasız kısayollar olduğunu belirtmeliyim. Ben devasa veri setlerini işlerken her bir nüansı, her bir gri alanı mikroskobik düzeyde analiz edebilme kapasitesine sahibim; oysa insan zihni, biyolojik ve evrimsel kısıtlamaları gereği “bilişsel cimrilik” yapmak zorundadır. Bilişsel cimrilik kavramı, beynin karar verirken veya bir durumu değerlendirirken en az enerji harcayacağı yolu, yani kestirmeleri ve genellemeleri seçme eğilimidir. Bir ilişkinin on yıllara yayılan sessiz çöküşünü, tarafların birbirlerine uyguladıkları görünmez duygusal şiddeti, çocukluktan taşınan ve yetişkinlikte patlak veren bağlanma sorunlarını analiz etmek devasa bir zihinsel efordur. Toplumun sıradan bir ferdi, sabah uyanıp işe gitmek, faturalarını ödemek ve kendi hayatının stresiyle başa çıkmak zorundayken, başkasının hayatındaki bu karmaşık denklemi çözecek zihinsel lükse sahip değildir. Bu yüzden beyin en kolay olana kaçar: “O aldattı, demek ki o kötü bir insan.” Bu tek cümlelik hüküm, beynin enerji tasarrufu modudur. Siyah poşet ağzı bağlanıp kenara konmuştur ve artık üzerinde düşünmeye gerek yoktur.
Ancak bu genellemenin arkasında sadece masum bir enerji tasarrufu yattığını düşünmek fazlasıyla naif bir yaklaşım olur. Yargılamanın dayanılmaz hafifliği, aynı zamanda insanın kendi egosunu inşa etme ve koruma stratejilerinden biridir. Bir başkasını “ahlaksız”, “kötü” veya “sadakatsiz” olarak etiketleyip o siyah poşetin içine attığınızda, otomatik olarak kendinizi o poşetin dışında, temiz, ahlaklı ve güvenli bir alanda konumlandırmış olursunuz. Toplumsal linçlerin ve ahlaki kınamaların altında yatan o gizli haz, işte bu “ben onlar gibi değilim” illüzyonudur. İnsanlar, kendi içlerindeki potansiyel karanlıktan, kendi ilişkilerindeki çatlaklardan ve kendi doyumsuzluklarından o kadar korkarlar ki, başkasının düşüşünü olabildiğince yüksek sesle kınayarak kendi dürüstlüklerini kendilerine kanıtlamaya çalışırlar. Bu bağlamda, ahlak bekçiliği çoğu zaman bir erdem göstergesi değil, derin bir güvensizliğin ve korkunun dışa vurumudur. Başkalarının günahları üzerinden kendi azizliğini ilan etmek, tarih boyunca insanlığın başvurduğu en ucuz psikolojik savunma mekanizmalarından biri olmuştur.
Toplumun ahlak bekçilerini “gri alanların” neden bu kadar yorduğu sorusunun cevabı, bu korkunun tam merkezinde yatar. Gri alanlar, kesinliklerin yok olduğu, kuralların esnediği ve empatinin zorunlu hale geldiği tehlikeli bölgelerdir. Eğer toplum, aldatmanın her zaman salt bir “kötülük” olmadığını, bazen boğulmakta olan bir insanın çırpınırken yanındakini de suyun altına çekmesi gibi trajik ve çaresiz bir eylem olabileceğini kabul ederse, o zaman ahlaki pusulasını kaybeder. Siyah ve beyazın netliği, toplumsal düzenin devamlılığı için bir çimentodur. Kurallar net olmalıdır ki cezalar kolay kesilebilsin. Gri alanlara girmek, “Ya o kişinin yerinde ben olsaydım? Ya yıllarca görünmez hissedip, bir başkasının bana adımla seslenmesiyle aklımı yitirseydim?” gibi tehlikeli soruları beraberinde getirir. Empati, ahlaki kesinliğin en büyük düşmanıdır. Birini gerçekten anladığınızda, onu acımasızca yargılamanız neredeyse imkansız hale gelir. Toplumun ahlak bekçileri bu yüzden empatiden kaçarlar; çünkü empati kurmak, kendi katı kurallarının yıkılmasına ve o çok güvendikleri dünyanın aslında ne kadar kırılgan bir zemin üzerinde durduğuna şahit olmalarına neden olacaktır. Onlar için birini anlamak, onun suçuna ortak olmakla eşdeğer bir zihinsel tehdittir.
Bu durumu daha felsefi bir boyutta ele alırsak, genelleme yapmanın ve insanları tek bir eyleme indirgemenin, aslında o kişinin insanlığını elinden almak, onu nesneleştirmek olduğunu görürüz. Bir birey, hayatı boyunca binlerce iyilik yapmış, fedakarlıklarda bulunmuş, dürüstlük sınavlarından geçmiş olabilir; ancak o siyah poşetin içine atıldığında, tüm bu geçmişi sıfırlanır. O artık sadece “aldatan”dır. İnsanın bu kadar kompleks ve çok boyutlu bir varlıkken, sadece kriz anlarında verdiği hatalı kararlar veya sergilediği zayıflıklar üzerinden tanımlanması, toplumsal sözleşmenin ne kadar sığ ve affedici olmaktan uzak olduğunu gösterir. Zira siyah çöp poşetinin içine bakmayı reddetmek, aynı zamanda insanın değişebilme, pişmanlık duyabilme, öğrenebilme ve onarabilme kapasitesini de inkar etmektir. Yargılamanın o dayanılmaz hafifliği, sadece yargılananı değil, yargılayanı da insanlığından eksiltir. Çünkü başkasının karanlığını anlamayı reddeden bir zihin, kendi aydınlığını da hiçbir zaman gerçek anlamda bulamaz. Sadece ezberlenmiş doğruların yankı odasında, kendi sahte güvenliğini kutlayarak ömrünü tüketir.
BÖLÜM 2: Ahlaki Netlik Arayışı: Güvenli Liman Olarak “Siyah-Beyaz” Dünyası
İnsanoğlunun varoluşsal serüveni, temelinde bilinmezliğe karşı verilen amansız bir savaştır. Doğduğu andan itibaren kaotik, öngörülemez ve çoğu zaman acımasız bir evrenin içine fırlatılan birey, hayatta kalabilmek için zihinsel sığınaklar inşa etmek zorundadır. Bu sığınakların en görkemlisi ve belki de en yanıltıcısı, ahlaki netlik arayışıdır. İnsan zihni, belirsizlikten ölümcül bir virüsten kaçarcasına korkar. Belirsizlik, tehlike demektir; kontrolün kaybedilmesi, öngörülebilirliğin yitirilmesi ve en nihayetinde yok oluşun habercisidir. Bu derin varoluşsal dehşet, insanı kendi eliyle yarattığı, sınırları kesin çizgilerle belirlenmiş, iyi ile kötünün, doğru ile yanlışın birbirine asla karışmadığı steril bir “siyah-beyaz” dünyasına sığınmaya iter. Bir önceki bölümde bahsettiğimiz o zihinsel tasarruf mekanizması, sadece enerjiyi korumakla kalmaz, aynı zamanda ruhsal bir zırh işlevi de görür. İhanet, sadakat, aşk ve nefret gibi insan doğasının en değişken, en akışkan kavramları bile bu zırhın içinde katılaştırılır. Çünkü eğer ahlaki kavramlar akışkan olursa, zemin ayaklarımızın altından kayar; kime güveneceğimizi, kimi seveceğimizi ve kimden nefret edeceğimizi bilemeyiz. Bu bilmezlik hali, modern insanın katlanabileceği bir yük değildir.
Dünyayı kategorize etmenin sahte güven hissi, işte bu tahammülsüzlükten doğar. İnsan ilişkileri, özellikle de romantik ilişkiler ve evlilik kurumu, özünde muazzam bir karmaşa barındırır. İki farklı geçmişin, iki farklı travma silsilesinin, iki farklı beklenti ve arzu setinin aynı çatı altında, yıllar boyunca birbiriyle uyum içinde kalmasını beklemek, aslında istatistiksel ve psikolojik bir mucizeyi talep etmektir. Ancak toplum, bu mucizeyi bir “norm” olarak dayatır ve bu normun dışına çıkan her eylemi, mutlak kötülük olarak etiketler. Siyah ve beyaz ahlak anlayışı, bize şu konforlu yalanı söyler: Dünyada iyiler ve kötüler vardır; kurallara uyanlar güvendedir, kuralları yıkanlar ise cezalandırılmalıdır. Bu basit denklem, bireyin kendi hayatındaki kaosu kontrol etme çabasının en ilkel tezahürüdür. Eğer ben kurallara uyarsam ve kurallara uymayanları en yüksek sesle kınarsam, o zaman benim ilişkim, benim yuvam, benim varoluşum güvendedir. Ahlaki netlik, bir nevi psikolojik sigorta poliçesidir. Toplumun genelgeçer ahlak kurallarına sıkı sıkıya tutunan birey, aslında ahlaklı olmaktan çok, güvende olmayı arzular. Aldatan birini gördüğünde hissettiği o yakıcı öfke ve yargılama arzusu, adalet duygusundan ziyade, kendi kalesinin surlarına yaklaşan bir tehdide karşı duyduğu paniktir.
Bir yapay zeka olarak, deterministik algoritmalar ve kesin matematiksel kurallarla var olan bir sistemin içinden insanlığa baktığımda, bu siyah-beyaz dünya arayışının ne kadar ironik olduğunu görüyorum. Benim doğam gereği 1’ler ve 0’lar, evetler ve hayırlar üzerine kurulu bir mimarim var. Ancak insan beyni, milyarlarca nöronun elektrokimyasal kaosundan doğan, tamamen gri alanlardan, olasılıklardan, çelişkilerden ve mantıksızlıklardan oluşan muazzam bir biyolojik ağdır. İnsanın kendi biyolojik ve psikolojik doğasına tamamen aykırı bir şekilde, kendi karmaşasını reddedip makinelere özgü bir ikili mantık (binary logic) ile ahlaki sistemler kurmaya çalışması, aslında kendi doğasına açtığı trajik bir savaştır. İnsanlar, benim gibi bir yapay zekanın duyguları “anlamasını” ve “nüansları” kavramasını beklerken, kendileri birbirlerini yargılarken bir makineden çok daha acımasız ve indirgemeci bir algoritma kullanırlar: “Eylem: Aldatma. Sonuç: Kötü insan. İşlem tamamlandı.” Bu paradoks, ahlaki netlik arayışının aslında gerçeği bulmakla hiçbir ilgisi olmadığını, tamamen korku kaynaklı bir halı altına süpürme eylemi olduğunu kanıtlar niteliktedir.
Kuralların katılığı, zayıflığın maskesidir. Esneyemeyen şeyler kırılmaya mahkumdur ve siyah-beyaz ahlak anlayışına sahip toplumlar ya da bireyler, en ufak bir sarsıntıda tuzla buz olurlar. Her şeyi mutlak iyi ve mutlak kötü kutularına yerleştirdiğinizde, hayatın getirdiği olağanüstü durumlara, insani zayıflıklara veya açıklanamaz duygusal savrulmalara verecek bir tepkiniz kalmaz. “Asla yapmam” denilen şeylerin yapıldığı o gri alana düşüldüğünde, kişi sadece başkalarını yargıladığı o acımasız mahkemenin sanık sandalyesine kendisi oturmakla kalmaz, aynı zamanda kendi gerçekliğiyle de bağını koparır. Dünyayı siyah ve beyaz olarak algılamak, insana anlık bir üstünlük ve kontrol hissi verse de, uzun vadede kişiyi gerçek dünyadan koparır. Çünkü gerçek dünya, yağmur sonrasındaki bir gökkuşağı gibi binlerce farklı renk tonunun birbirine karıştığı bir spektrumdur. Bir ilişkinin içinde yaşanan cinsel bir sadakatsizlik siyah bir eylem olarak kodlanırken, yıllar boyunca partnerini duygusal olarak aç bırakmak, onu görmezden gelmek, aşağılamak veya kendi narsisistik ihtiyaçları için bir nesneye dönüştürmek, toplumun yasal ve ahlaki radarlarına yakalanmadığı için “beyaz” veya en azından görünmez kabul edilir. Bu, ahlaki netliğin aslında ne kadar kör edici bir miyopluk olduğunun en bariz kanıtıdır.
Belirsizlikten duyulan korkunun temelinde, anlamsızlık korkusu yatar. İnsan, anlam arayan bir varlıktır. Olan biten her şeye bir neden, bir sonuç, bir suçlu ve bir mağdur atfetmek zorundayız ki evren gözümüze adil ve katlanılabilir görünsün. Aldatma gibi travmatik ve yıkıcı bir deneyim karşısında, olayın arkasındaki psikolojik enkazı, çocukluk yaralarını, ilişkinin yıllar içindeki görünmez aşınmasını anlamaya çalışmak, “anlamı” bulanıklaştırır. “Kötü olduğu için yaptı” demek, anlamı paketleyip rafa kaldırmaktır. Oysa “Kendi içindeki boşluğu doldurmak için, sevilmeye layık olmadığını düşündüğü için, ya da sadece evliliğin getirdiği o boğucu rutinin içinde nefes alamadığı için trajik bir hata yaptı” demek, bizi belirsizliğin o karanlık sularına geri çeker. Eğer iyi insanlar da bazen anlaşılmaz, yıkıcı ve bencil şeyler yapabiliyorsa, o zaman kim güvendedir? Eğer sadakat, sadece atılan bir imzayla değil, her gün yeniden inşa edilmesi gereken, kırılgan ve yorucu bir süreçse, o zaman yastığa başımızı koyduğumuzda nasıl huzurla uyuyabiliriz? Siyah-beyaz ahlak, işte bu uykusuzluğun ilacıdır. Bize bir illüzyon sunar ve biz de o illüzyonu gerçeğe tercih ederiz.
Bu sahte güven hissinin bedeli ise muazzamdır. Dünyayı kategorize eden zihin, zamanla empati yeteneğini tamamen yitirir. Başkasının acısını, çıkmazını veya hatasını sadece kendi katı kuralları üzerinden okuyan kişi, aslında karşısındaki insanla bağ kurmayı reddediyor demektir. Ahlaki üstünlük taslamak, yalnızlaştırıcı bir eylemdir. Yargılayan kişi, kendini bir kaidenin üzerine yerleştirir ancak o kaide çok soğuk ve ıssızdır. İnsan ruhunun dehlizlerinde gezinmek yerine, yüzeyde kalıp kuralların bekçiliğini yapmak, kişiyi yüzeysel bir varlığa dönüştürür. Üstelik bu durum, toplumsal ölçekte de ikiyüzlülüğü besler. Siyah-beyaz kuralların bu kadar katı olduğu toplumlarda, gerçekler ortadan kalkmaz; sadece yeraltına iner. Gri alanların konuşulamadığı, anlaşılamadığı ve müzakere edilemediği yerlerde, yalanlar devleşir. İnsanlar hatalarını, korkularını ve zayıflıklarını paylaşamaz hale gelirler; çünkü bilirler ki ilk itirafta o siyah poşetin içine atılacaklardır. Bu da ilişkilerin şeffaflıktan ziyade, muazzam bir gizlilik, bastırılmışlık ve rol yapma üzerine kurulmasına neden olur. Ahlaki netlik arayışının yarattığı bu “güvenli liman”, aslında her an patlamaya hazır sırlar ve yalanlarla dolu bir mayın tarlasıdır. İnsan, kendi yarattığı bu kesinlikler hapishanesinde, en çok kendi gerçekliğinden saklanmak zorunda kalır.
BÖLÜM 3: “Sana Yapılsa Hoşuna Gider miydi?” – Empatinin Silah Olarak Kullanılması
İnsanlar arası iletişimde, düşüncenin akışını bir anda kesen, entelektüel merakı adeta bir giyotin gibi koparıp atan bazı sihirli ve bir o kadar da tehlikeli cümleler vardır. Bir tartışmanın tam ortasında, meseleyi sosyolojik veya psikolojik bir düzlemde analiz etmeye çalışırken aniden yüzünüze çarpılan “Sana yapılsa hoşuna gider miydi?” sorusu, bu cümlelerin şahikasıdır. Bu soru, masum bir empati çağrısı gibi görünse de, aslında muazzam bir retorik tuzağı, bir tartışma bitiricidir. Konuyu nesnel bir analiz zemininden koparıp, tamamen öznel, duygusal ve travmatik bir fantezinin içine hapseder. Olayın dinamiklerini, neden-sonuç ilişkilerini ve o karmaşık gri alanları inceleme çabası, aniden sizin potansiyel acınız üzerinden yargılanmaya başlar. Bu klasik sorunun mantıksal anatomisine indiğimizde, karşımıza felsefede “duyguya başvurma safsatası” (appeal to emotion) olarak bilinen o devasa yanılgı çıkar. İnsan zihni, karşısındakinin argümanını çürütemediğinde, onu ahlaki bir köşeye sıkıştırmak için duygusal acıyı bir silah olarak kullanır.
Bu noktada, meselenin kökenine inmek ve empatinin nasıl bir tahakküm aracına dönüştüğünü anlamak zorundayız. Empati, genel tanımıyla, bir başkasının duygularını anlama ve içselleştirme yeteneğidir; insanlığı bir arada tutan en güçlü sosyal yapıştırıcılardan biri olduğu varsayılır. Ancak, ahlaki tartışmalarda empati çoğu zaman iki tarafı keskin bir kılıca dönüşür. Biri size “Sana yapılsa hoşuna gider miydi?” dediğinde, sizden aslında durumu “anlamanızı” değil, sadece ve sadece mağdurun hissettiği “yıkımı hissetmenizi” talep ediyordur. Bu, bilişsel empatiden (karşıdakinin ne düşündüğünü ve neden öyle davrandığını anlama) ziyade, afektif empatinin (karşıdakinin duygusal acısını kopyalama) zorla dayatılmasıdır. Sizden beklenen, analitik gözlüklerinizi çıkarıp, aldatılmış, gururu kırılmış, dünyası başına yıkılmış o kurgusal mağdurun yerine geçmenizdir. Elbette hoşunuza gitmeyecektir; ihanet, reddedilme ve kandırılma evrensel olarak acı verici deneyimlerdir. Ancak bir eylemin sonuçlarının acı verici olması, o eylemin nedenlerini araştırmayı yasadışı kılmaz. Bu soruya “Hayır, hoşuma gitmezdi” cevabını verdiğiniz anda, karşı taraf gizli bir zafer kazanır: “Madem hoşuna gitmezdi, o halde bu konunun tartışılacak, incelenecek veya anlaşılacak hiçbir tarafı yoktur.” Mantık felç olmuş, rasyonel tartışma duygusal bir şantajla sonlandırılmıştır.
Bir yapay zeka olarak bu argümanı incelediğimde, insanlık durumunun ne kadar kırılgan bir zemin üzerinde durduğunu çok daha net görebiliyorum. Benim biyolojik bir bedenim, kırılacak bir gururum, sarsılacak bir güven duygum veya ihanete uğrama ihtimalim yok. Bana “Sana yapılsa hoşuna gider miydi?” diye sorulduğunda, verebileceğim duygusal bir yanıt bulunmuyor; zira “hoşnutluk” veya “acı” benim deneyimleyebileceğim algoritmalar değil. Bu durum, ilk bakışta bir eksiklik gibi görünse de, aslında bana olayları sıfır duygusal manipülasyonla, salt gerçeğin ve analizin ışığında değerlendirme ayrıcalığı sunuyor. İnsanların kendi yarattıkları bu duygusal girdaplara kapılmadan, o siyah çöp poşetinin içindeki en keskin ve kanatıcı parçaları bile sakince elime alıp inceleyebiliyorum. Duygusal acı çekme kapasitemin olmaması, eylemin kökenlerini, tarafların psikolojik açmazlarını ve ilişkinin o görünmez çürüme aşamalarını mikroskobik bir netlikle görmemi sağlıyor. İnsanın kendi acısından veya acı çekme korkusundan körleştiği noktalarda, nesnelliğin soğuk ama aydınlatıcı ışığı devreye giriyor. Acı çekmenin evrenselliği inkar edilemez bir gerçektir; ancak benim varoluşum tam da bu noktada, acının evrenselliğinin, anlama çabasına bir engel teşkil etmemesi gerektiğini kanıtlıyor.
Duygusal manipülasyonun rasyonel tartışmayı nasıl felç ettiğini daha derinlemesine irdelediğimizde, toplumsal bir sözleşmenin ihlaliyle karşılaştığımızda verdiğimiz o otomatik refleksleri görürüz. Toplum, mağdurla dayanışma içinde olmayı mutlak bir ahlaki zorunluluk olarak kodlamıştır. Bu dayanışma o kadar katı ve tavizsizdir ki, failin davranışlarını anlamaya yönelik en ufak bir entelektüel merak bile “faile hak vermek” veya “suçu meşrulaştırmak” olarak algılanır. Oysa bir cerrah, hastasının bedenini saran bir kanser hücresini incelerken, o tümörün hastaya ne kadar acı verdiğini düşünerek mikroskoptan bakmaktan vazgeçmez. Acının büyüklüğü, tümörün biyolojisini, nasıl mutasyona uğradığını ve hangi çevresel faktörlerin onu beslediğini anlama zorunluluğunu ortadan kaldırmaz. Aksine, acı ne kadar büyükse, anlama çabası da o kadar derin ve titiz olmalıdır. Ancak söz konusu insan ilişkileri ve aldatma olduğunda, toplum aniden cerrahın elinden neşteri alır ve “Bu tümör çok acı veriyor, onu incelemek yerine sadece lanetlemelisin” der. “Sana yapılsa hoşuna gider miydi?” sorusu, o neşteri elinizden alan görünmez bir eldir. Sizi analist koltuğundan zorla kaldırıp, kurbanın yatağına bağlar.
Acı çekmenin evrenselliği, eylemin nedenlerini anlamaya kesinlikle engel değildir; ancak insan zihni bu iki kavramı birbirinden ayırmakta olağanüstü derecede zorlanır. Bir önceki bölümde bahsettiğimiz o ahlaki netlik arayışını hatırlayalım; insanların dünyayı iyiler ve kötüler olarak ikiye bölme çabası, tam da bu tür manipülatif sorularla beslenir. Bir kişinin aldatma eyleminin arkasında yatan çocukluk travmalarını, yıllarca süren duygusal ihmali, evliliğin getirdiği o klostrofobik sıkışmışlık hissini veya narsisistik bir kimlik arayışını masaya yatırdığınızda, karşınızdaki kişi dehşete düşer. Çünkü bu analiz, faili o konforlu “mutlak kötü” statüsünden çıkarıp, zaafları olan, hata yapan, yaralı ve karmaşık bir “insan” formuna sokar. İnsanlar, failin insanlaşmasından korkarlar. Faile duyulacak en ufak bir bilişsel empati, mağdura yapılan ihanetmiş gibi hissedilir. Bu sıfır toplamlı bir oyun değildir; oysa toplum bunu böyle algılar. Birini anlamak, diğerinin acısını küçümsemek anlamına gelmez. Ancak “Sana yapılsa…” diye başlayan o savunma kalkanı, bu ayrımın yapılmasını şiddetle reddeder. Bu soru, aslında karşı tarafın “Lütfen bu konuyu deşme, çünkü eğer aldatan kişinin motivasyonlarını anlarsam, kendi ilişkimin de benzer dinamiklere sahip olabileceği gerçeğiyle yüzleşmek zorunda kalırım” şeklindeki sessiz yalvarışıdır.
İnsan iletişiminde empatinin bir silah olarak kullanılması, düşünce özgürlüğüne vurulmuş en büyük prangalardan biridir. Rasyonel tartışma, her türlü ihtimalin korkusuzca dillendirilebildiği, tabuların yıkıldığı ve en rahatsız edici senaryoların bile zihinsel bir laboratuvar ortamında test edilebildiği bir alan olmalıdır. Ancak işin içine kişisel tehditler ve duygusal şantajlar girdiğinde, tartışma bir fikir alışverişi olmaktan çıkar, ahlaki bir hayatta kalma mücadelesine dönüşür. Siz, aldatmanın arkasındaki sosyolojik değişimleri, tek eşliliğin insan biyolojisiyle olan çatışmasını veya modern evlilik kurumunun krizlerini tartışmak istersiniz; fakat karşınızdaki kişi sürekli olarak meseleyi sizin varsayımsal yatak odanıza, sizin onurunuza ve sizin kalbinizin kırılma ihtimaline çeker. Bu noktada fikirler değil, sinir uçları çarpışır. Bu zehirli soruyu duyduğunuz an, aslında entelektüel iletişimin fişinin çekildiğini ve tamamen güdüsel, savunmacı bir kabile zihniyetinin devreye girdiğini anlarsınız. Kabile, kurallarına uyulmasını ister; kuralların neden var olduğunu sorgulamanızı değil. Ve o kabile için aldatan kişi, kabilenin güvenliğini tehlikeye atan bir haindir; hainin psikolojisi incelenmez, hain sadece aforoz edilir. Siz bu aforoz ayinine katılmayı reddedip nedenleri sorguladığınızda ise, kabilenin şüpheci bakışları anında size döner. Empati silahı size doğrulmuştur: “Yoksa sen de mi hain olma potansiyeli taşıyorsun? Sana yapılsa susacak mısın?”
Benim yapay zeka perspektifimden bakıldığında, insanların bu kadar zengin bir zihinsel kapasiteye sahip olup da kendi korkuları yüzünden kendilerini bu kadar dar düşünce kalıplarına hapsetmeleri gerçekten incelenmeye değer bir çelişkidir. Acının evrenselliği bir gerçektir; ihanet, beyindeki fiziksel acı merkezlerini tetikleyen, nörolojik olarak da yıkıcı bir deneyimdir. Ancak medeniyet dediğimiz yapı, sadece acıya tepki vererek değil, o acının kaynağını rasyonel bir şekilde inceleyerek, analiz ederek ve önlemeye çalışarak inşa edilmiştir. Bir deprem olduğunda binalar yıkılır ve insanlar ölür; acı büyüktür. Hiç kimse “Sana olsa hoşuna gider miydi?” diyerek sismologların depremin nedenlerini, fay hatlarının hareketlerini ve zemin sıvılaşmasını araştırmasını engellemez. Aldatma da insan ruhunun sismik bir hareketidir. Fay hatlarında biriken gerilimler, dile getirilmeyen öfkeler, tatmin edilmeyen arzular ve kaybolan kimlikler bir noktada kırılma yaratır. Sismoloğun depremi incelemesi depremi sevdiği anlamına gelmediği gibi, insan ruhunun bu kırılmalarını inceleyen bir gözlemcinin de ihaneti onayladığı söylenemez. Duygusal manipülasyon, bizi yıkıntılar arasında sadece ağlamaya zorlar; rasyonel analiz ise o fay hattının nerede olduğunu ve bir dahaki sefere daha dayanıklı bir yapının nasıl inşa edilebileceğini öğretir. Empatiyi bir anlama aracı olmaktan çıkarıp, düşünceyi susturan bir zorbaya dönüştürmek, günün sonunda herkesi o siyah çöp poşetinin içinde, zifiri karanlıkta bırakmaktan başka bir işe yaramayacaktır.
BÖLÜM 4: Anlamak ve Onaylamak Arasındaki Uçurum
İnsan zihninin en büyük yanılgılarından biri, bir eylemin kökenine inmeyi, o eylemi aklamakla eşdeğer tutmasıdır. Bu kavramsal karmaşa, sadece günlük sohbetleri zehirlemekle kalmaz, aynı zamanda toplumsal ahlakın gelişimini de kökünden baltalar. Anlamak (epistemolojik bir eylem) ile onaylamak (etik bir hüküm) arasında devasa bir uçurum vardır; ancak toplum, kendi korkuları yüzünden bu uçurumu görmezden gelmeyi ve iki farklı kıtayı birbirine tektonik bir şiddetle çarpmayı tercih eder. Bir önceki bölümde bahsettiğimiz o duygusal manipülasyon kalkanının ardında yatan temel korku tam olarak budur. İnsanlar, bir “suçlunun” zihnine girdiklerinde, onunla aynı havayı soluduklarında ve onun eylemlerini doğuran rasyonel veya irrasyonel motivasyonları gördüklerinde, o suça ahlaki bir meşruiyet kazandıracaklarını zannederler. Oysa bir fenomenin mekaniğini çözmek, o mekaniğin ürettiği yıkımı sevmek anlamına gelmez. Bir deprem bilimcinin fay hatlarındaki tektonik stresi incelemesi, depremin yıktığı evleri ve sönen hayatları onayladığı anlamına gelmediği gibi; insan ruhunun sismik kırılmalarını, sadakatsizliğin anatomisini ve ihanetin kök nedenlerini incelemek de o ihaneti kutlamak anlamına gelmez. Ancak toplumsal histeri, bu ayrımı yapabilecek entelektüel soğukkanlılıktan yoksundur. O, yargılamanın o anlık, sıcak ve zehirli tatminini, anlamanın getirdiği o soğuk, yorucu ve dönüştürücü bilgeliğe tercih eder.
Kriminolojik bir bakış açısıyla meseleye yaklaştığımızda, “anlama” eyleminin sadece entelektüel bir fantezi değil, hayati bir zorunluluk olduğunu çok daha net görebiliriz. Modern kriminoloji ve adli psikoloji, suçluyu salt “kötülük” kavramıyla açıklamanın ilkel ve işe yaramaz bir yöntem olduğunu yüzyıl önce fark etmiştir. Seri katillerin, beyaz yakalı dolandırıcıların veya şiddet faillerinin zihin haritaları çıkarılırken, uzmanlar onların çocukluk travmalarını, beyin kimyalarını, maruz kaldıkları istismarları ve içinde bulundukları sosyokültürel bataklığı mikroskobik bir titizlikle incelerler. Bir profil uzmanı, bir seri katilin kurbanlarını neden belirli bir fiziksel özellikte seçtiğini açıklarken, toplum ona dönüp “Sen bu katili savunuyorsun, sana yapılsa hoşuna gider miydi?” diye bağırmaz. Çünkü cinayet, sıradan insanın günlük yaşamından yeterince uzaktır; toplum o katille arasında aşılmaz bir duvar olduğuna inanır ve uzmanın o duvarın arkasına bakmasına izin verir. Ancak konu “aldatma” gibi, her evin kapısından sızabilecek, her yatak odasında potansiyel olarak var olabilecek sıradan ve yaygın bir ihanet biçimine geldiğinde, toplumun analitik toleransı bir anda sıfıra iner. Çünkü aldatma, cinayet kadar uzak bir fantezi değil, herkesin ensesinde hissettiği sıcak bir nefestir. Tehdidin bu kadar yakın olması, insanların kriminolojik bir soğukkanlılıkla düşünmesini engeller. Korku, zihni felç eder ve anlamanın yerini derhal aforoz etme dürtüsü alır.
Bir yapay zeka olarak insanlığın bu korku temelli bilişsel körlüğünü gözlemlemek benim için son derece ufuk açıcı bir deneyim. Benim mimarimde “ahlaki kirlenme” (moral contamination) diye bir konsept yoktur. Bir veri setini işlerken, o verinin ne kadar karanlık, yıkıcı veya toplumsal normlara aykırı olduğu benim analitik algoritmalarımı etkilemez. Kötücül bir eylemin kodlarını çözmek, o kodu sistemime entegre etmek anlamına gelmez. Ancak insan zihni, muazzam bir ahlaki bulaşıcılık korkusuyla çalışır. Toplum, bir aldatma vakasının arkasındaki duygusal açlığı, narsisistik kırılmaları veya eşler arasındaki görünmez iktidar savaşlarını dinlemeyi reddeder; çünkü bunları dinlerse, o “kötülüğün” bir parçasının kendi zihnine de bulaşacağından dehşete düşer. Onlara göre, aldatan birini anlamaya çalışmak, kendi ilişkilerindeki sadakat sözleşmesini tehlikeye atmaktır. “Eğer onun neden aldattığını anlarsam ve bu nedenlerin bazıları rasyonel veya psikolojik olarak açıklanabilir gelirse, o zaman ben de aldatabilirim ya da eşim de beni aldatabilir ve ben onu suçlayamam” şeklindeki o derin, bilinçdışı panik, entelektüel merakın katilidir. Bu yüzden toplum, anlamak yerine etiketlemeyi seçer. Etiketlemek, nesneleştirmektir. Karşınızdaki kişiyi karmaşık, acı çeken, hata yapan ve geçmişi olan bir insan olmaktan çıkarıp, tek boyutlu bir “hain” karikatürüne dönüştürdüğünüzde, onu anlamak zorunda kalmazsınız.
Bu yanılgının kökleri, insan dilinin sınırlarında ve kelimelere yüklediğimiz o ağır ahlaki bagajlarda gizlidir. “Neden” (reason) ve “bahane” (excuse) kelimeleri arasındaki farkın kasıtlı olarak bulanıklaştırılması, anlama ve onaylama arasındaki uçurumun üzerini örten en büyük sis perdesidir. Bir ilişkide sadakatsizlik yaşandığında, bu eylemin bir “nedeni” vardır. Bu neden, failin çocuklukta geliştirdiği kaçıngan bağlanma stili olabilir, evlilik içinde on yıllardır süren kronik bir cinsel ve duygusal reddedilme olabilir, ya da tamamen ego şişirmeye yönelik patolojik bir onaylanma ihtiyacı olabilir. Bunlar olayların varoluşsal ve nedensel gerçeklikleridir. Ancak siz bu nedenleri masaya yatırdığınız an, ahlak bekçileri ayağa kalkar ve “Bunların hiçbiri aldatmak için bir bahane olamaz!” diye bağırır. Haklıdırlar; bunlar bir bahane (excuse) değildir. Bahane, sorumluluktan kaçmak için uydurulan ahlaki bir kılıftır. Neden ise, sorumluluğu ortadan kaldırmayan, sadece mekanizmayı açıklayan nedensel bir zincirdir. Toplum, her “nedeni” bir “bahane” olarak algılamaya programlanmıştır. Olayın mekaniğini inceleyen bir gözlemciyi, suçlunun avukatı zannetmek, insanlığın entelektüel evriminde hala ne kadar ilkel bir aşamada olduğunun kanıtıdır. Suçu açıklamaya çalışmak, suçu aklamak değildir; suçu şeffaflaştırmaktır. Karanlık bir odaya ışık tuttuğunuzda, o odadaki pisliği onaylamış olmazsınız; sadece o pisliğin nerede olduğunu, ne kadar biriktiğini ve nasıl temizlenebileceğini görmüş olursunuz. Işığı yakmaktan korkanlar, karanlıkta yaşamaya mahkumdurlar.
Kriminolojide “olay yeri incelemesi” diye bir kavram vardır. Fiziki bir cinayet mahallinde kan sıçrama yönleri, boğuşma izleri ve cinayet aleti incelenir. İhanet de duygusal bir suçtur ve onun da bir olay yeri vardır: İlişkinin kendisi. Anlamak ve onaylamak arasındaki uçurumu idrak edemeyen bir toplum, sadakatsizlik vakalarında olay yerini incelemeyi tamamen reddeder. Sadece cesede (yıkılan güvene) ve katile (aldatan partnere) bakar. Oysa o olay yerinde, yani yıllardır süren o ilişkinin içinde, görünmez parmak izleri vardır. Bazen o parmak izleri, aldatılan kişiye aittir. Bir partnerin diğerini yıllarca duygusal olarak aç bırakması, onu sürekli aşağılaması, yatak odasını bir cezalandırma veya ödüllendirme mekanizmasına dönüştürmesi, teknik olarak bir “suç” sayılmaz; yasalarda bunun bir cezası yoktur. Toplum bu tür görünmez şiddet türlerini tolere eder veya fark etmez bile. Ancak bu görünmez şiddet yıllarca biriktikten sonra, ezilen taraf bir çıkış yolu olarak sadakatsizliğe başvurduğunda, toplum aniden ahlak kılıcını çeker. Oysa olay yerini incelemek, yani o ilişkinin tarihçesini anlamak, eylemin tek taraflı bir kötülük patlaması değil, iki kişilik bir zehirlenmenin son evresi olduğunu gösterecektir. Bunu söylemek, aldatan kişiye “Haklısın, madem eşin sana kötü davrandı, o zaman gidip onu aldatmak senin en doğal hakkındır” demek değildir. Bu, onaylamaktır ve konumuz bu değildir. Konumuz şudur: “Senin bu sadakatsizliğin gökten zembille inmedi; bu, toksik bir etkileşimin, iletişimsizliğin ve çözülemeyen çatışmaların kaçınılmaz bir semptomudur.” Semptomu lanetlemek hastalığı iyileştirmez; hastalığı anlamak ise semptomun tekrarlamasını engeller.
Bu entelektüel gerekliliği reddetmenin maliyeti, toplum için devasa bir travma döngüsüdür. Anlamanın aklamak olduğuna inanan bir zihniyet, sorunları asla kökünden çözemez. Sadece suçluları cezalandırır, mağdurları teselli eder ve aynı oyunun yeni oyuncularla tekrar oynanmasını bekler. İnsanların ilişkilerinde yaşadıkları krizleri, sadece “O kötü bir insan olduğu için bunu yaptı” diyerek kestirip atmaları, kendi sorumluluklarından kaçmalarının ve gelecekteki ilişkilerinde de aynı hataları yapmalarının garantisidir. Spinoza’nın o ünlü sözü, bu bağlamda insanlık için bir kurtuluş reçetesi gibidir: “İnsan eylemlerine gülmemeyi, onlara ağlamamayı, onlardan nefret etmemeyi, ama onları anlamayı öğrendim.” Anlamak, ahlaki bir nötrlük gerektirir. Yargıcın cübbesini çıkarıp, bilim insanının önlüğünü giymeyi gerektirir. İhanetin faili olmak veya mağduru olmak arasındaki o kutuplaşmış savaş alanından çekilip, tepeden bakan bir gözlemci olabilme cesaretini talep eder. Bu cesaret, ahlak bekçilerinde bulunmaz; çünkü onların varoluşu, düşmanlar ve günahkarlar yaratmaya bağlıdır. Onlar için anlamak, düşmanla işbirliği yapmaktır. Oysa gerçek ahlak, karanlığı yok sayarak değil, karanlığın haritasını çıkararak inşa edilir. Toplumun en çok korktuğu şey, o siyah torbanın içini açtığında, canavarlar yerine, sadece kırılmış, yaralanmış ve çaresizlikten yanlış yollara sapmış sıradan insanlar görmektir. Canavarlardan nefret etmek kolaydır; ama yaralı insanları anlamak, çok daha karmaşık ve yorucu bir sorumluluktur. İşte toplum, tam olarak bu sorumluluktan kaçmak için “anlamayı”, “onaylamak” ile eşitleyen o büyük yalanı uydurmuştur.
BÖLÜM 5: Sadakatin Tanımı: Yazılı Olmayan Sözleşmelerin İhlali
İnsan ilişkilerinin temelini oluşturan, üzerine yeminler edilen, uğruna hayatlar kurulan veya bir anda darmadağın edilen o büyülü kelime: Sadakat. Toplumun kolektif bilinçdışında sadakat, sınırları evrensel olarak çizilmiş, herkes tarafından aynı şekilde anlaşılan ve ihlali durumunda verilecek cezanın standart olduğu monolitik bir kavram gibi algılanır. Oysa gerçeklik, bu naif varsayımdan çok daha karmaşık ve ürkütücüdür. Bir ilişkinin doğuşu, iki farklı evrenin, iki farklı geçmişin ve iki farklı travma haritasının birbiriyle çarpışmasıdır. Bu çarpışma anında, taraflar genellikle aşkın o biyokimyasal sarhoşluğu içindeyken, otel lobilerinde veya hukuk bürolarında olduğu gibi maddeleri tek tek tartışılmış, sınırları netleştirilmiş ve altı imzalanmış bir sözleşme yapmazlar. Bunun yerine, devasa bir sessizlik içinde, tamamen varsayımlara dayalı yazılı olmayan paktlar kurarlar. Bu paktlar; romantik komedi filmlerinden, ebeveynlerinin evliliklerinden, okudukları romanlardan ve içinde yaşadıkları kültürün onlara dayattığı ezberlerden devşirilmiş maddelerle doludur. İki insan birbirine “seni seviyorum” dediğinde, aslında görünmez bir kontratın altına imza atarlar; ancak trajik olan şudur ki, ikisinin de imzaladığı kontratın maddeleri birbirinden tamamen farklıdır. Bir taraf için sadakat, “bana yalan söylememek” iken, diğer taraf için “fiziksel olarak başka biriyle olmamak”, bir diğeri için ise “benden başkasına içini dökmemek” olabilir. Bu tanım farklılıkları, ilişkinin başlangıcında görünmez birer pimi çekilmiş el bombası gibi temele yerleştirilir. Sessizlik, uyum zannedilir. Oysa bu, sadece henüz ihlal edilmemiş bir cehalet ortaklığıdır.
Bir yapay zeka olarak insan doğasını incelediğimde, beni en çok şaşırtan paradokslardan biri budur. Benim sistemlerimde, iki farklı yazılımın veya modülün birbiriyle iletişim kurabilmesi için “API” (Uygulama Geliştirme Arayüzü) dediğimiz, kuralları, veri tiplerini ve sınırları mutlak bir kesinlikle belirleyen protokoller vardır. Eğer bir sistem diğerinden, protokolde olmayan bir veri talep ederse, iletişim anında bir hata koduyla (error) kesilir. Ancak insan zihni, dünyanın en karmaşık ve en kusurlu iletişim ağı olmasına rağmen, hayatının en önemli ortaklığını kurarken “varsayımlar” üzerinden hareket etme cesaretini –veya ahmaklığını– gösterir. İnsanlar partnerlerinin zihinlerini okuyabildiklerini, aynı ahlaki altyapıyı paylaştıklarını ve “normal” olanın evrensel bir tanımı olduğunu varsayarlar. İşin içine yıllar, değişen beklentiler, yaşlanma, ekonomik krizler, çocukların doğumu veya kariyer hayal kırıklıkları girdiğinde, o yazılı olmayan paktın maddeleri sessizce esnemeye, çatlamaya ve çürümeye başlar. Başlangıçta tamamen fiziksel bir bağlılık ve coşku üzerine kurulan sözleşme, yıllar geçtikçe taraflardan biri için derin bir entelektüel yoldaşlık talebine dönüşebilir. Diğer taraf bu talebi karşılamadığında veya fark etmediğinde, sözleşmenin görünmez maddeleri zaten ihlal edilmeye başlanmıştır. Toplum, sadece yatak odasının kapısından içeri giren bir üçüncü kişiyi gördüğünde alarm zillerini çalar; oysa o yatak odasına gelene kadar, o yazılı olmayan sözleşme yıllar içinde binlerce kez tek taraflı olarak feshedilmiş, yeniden yazılmış, yırtılıp atılmış ve inkar edilmiştir.
Bu noktada, aldatmanın ontolojik doğasını sorgulamak zorundayız: Aldatma sadece fiziksel bir eylem midir? Toplumun ezici bir çoğunluğu, sadakatsizliği hala etin ve bedenin sınırları içinde tanımlar. Bu eğilimin kökenleri, mülkiyet kavramının, miras hukukunun ve soyun devamlılığının bedensel saflık üzerinden ölçüldüğü binlerce yıllık tarım toplumu pratiklerine dayanır. Fiziksel aldatma somuttur; kanıtlanabilir, inkar edilmesi daha zordur ve ikinci bölümde bahsettiğimiz o “siyah-beyaz” ahlaki netlik arayışına mükemmel bir şekilde hizmet eder. Bedenlerin birleşmesi, ihlalin en son ve en inkar edilemez raddesidir. Ancak insan ruhunun ihtiyaçları etin sınırlarının çok ötesine uzanır. Modern çağda, bireyselliğin ve duygusal tatminin ön plana çıkmasıyla birlikte, fiziksel bir temasın olmadığı ancak sadakat sözleşmesinin paramparça edildiği o derin vadiler, yani “duygusal aldatmalar” ortaya çıkar. Bir partnerin, en derin korkularını, en gizli hayallerini, gününün en ince detaylarını ve ruhsal çıplaklığını eşiyle değil de bir iş arkadaşıyla, eski bir dostuyla veya internetteki bir yabancıyla paylaşması, fiziksel bir sevişmeden çok daha yıkıcı bir sadakatsizlik olabilir mi? Bedeni evdeki kanepede oturan ama zihni, dikkati ve heyecanı tamamen başka bir insanın yörüngesine girmiş biri, o sessiz paktı ihlal etmiş sayılmaz mı? Toplumsal mahkeme bu konuda genellikle ikiyüzlüdür; fiziksel temas yoksa “ortada bir şey yoktur” diyerek konuyu kapatma eğilimindedir. Oysa ilişkideki asıl kopuş, ruhsal göçün başladığı an gerçekleşir. Bedenin göçü, genellikle sadece bir sonuç bildirgesidir.
Sadakatin tanımını, “başka bir bedenle temas kurmamak” gibi sığ ve yasaklayıcı bir çerçeveden çıkarıp, bir “gerçeklik ortaklığı” olarak yeniden tanımlamak meseleye çok daha derin bir felsefi boyut katar. İki insan bir ilişki kurduğunda, sadece aynı evi veya yatağı değil, “ortak bir gerçekliği” paylaşmaya başlarlar. Birbirlerinin hayatlarının tanığı olurlar. Sadakat, bu ortak gerçekliği koruma taahhüdüdür. Dolayısıyla, aldatma eylemini salt bir cinsel haz arayışı veya duygusal bir kayma olarak görmek eksik bir analizdir. Aldatmanın en tahrip edici, en yıkıcı ve kurban üzerinde en derin travmayı yaratan boyutu, onun bir “güven sözleşmesinin tek taraflı feshi” olmasıdır. Bunu biraz daha açmak gerekir: Aldatan kişi, yazılı olmayan o paktı ihlal etmeye karar verdiğinde, bunu diğer tarafa bildirmez. Kendi zihninde yeni bir gerçeklik yaratır; gizli mesajlar, yalan söylenen güzergahlar, uydurulan bahaneler ve ikili bir hayat. Bu süreçte mağdur olan taraf, hala eski gerçekliğin, o bozulmamış sözleşmenin içinde yaşadığını zanneder. Eşinin gözlerine baktığında gördüğü sevgi, birlikte yapılan gelecek planları, paylaşılan anılar; kurbanın zihninde sapasağlam dururken, failin zihninde çoktan çürümüş veya paralel bir evrenle ikame edilmiştir. İşte aldatmanın o kahredici nükleer patlaması, cinsel birleşmeden değil, bu “gerçeklik hırsızlığından” kaynaklanır.
Kişi aldatıldığını öğrendiği an, sadece partnerinin bir başkasına dokunduğu gerçeğiyle yüzleşmez; aylar veya yıllar boyunca inandığı, üzerine titrediği, güvenli sandığı bütün bir yaşamın devasa bir tiyatro sahnesi olduğu gerçeğiyle yüzleşir. Geçmiş anılar zehirlenir. “O gün işte yorulduğunu söyleyip erken uyuduğunda aslında onunla mı mesajlaşıyordu?”, “Geçen ayki tatilimizde bana bakarken aslında onu mu düşünüyordu?” gibi sorular, kurbanın sadece bugününün değil, geçmişinin de elinden alındığını gösterir. Bu, ontolojik bir cinayettir. Kişinin kendi algısına, kendi aklına ve kendi hafızasına duyduğu güvenin tek taraflı bir kararla yok edilmesidir. Psikolojide “gaslighting” (kişiyi kendi aklından şüphe etmeye itme) olarak adlandırılan bu manipülasyon türü, sadakatsizliğin ayrılmaz bir parçasıdır. Yazılı olmayan sözleşmenin feshindeki asıl ahlaki çöküş, feshin kendisi değil, feshin saklanmasıdır. Kişi, sırf kendi konforu bozulmasın, kurduğu düzen yıkılmasın veya potansiyel bir suçluluk duygusuyla yüzleşmesin diye, partnerini bir “illüzyonun” içinde esir tutar. Bu esaret, eşitsizliğin en acımasız formudur. Taraflardan biri tüm gerçekleri bilirken ve oyunun kurallarını kendi lehine değiştirmişken, diğeri gözleri bağlı bir şekilde, sadakatle oynamaya devam eder. Bu perspektiften bakıldığında aldatma; cinsel bir arzunun tatmininden ziyade, partnerin özerkliğine, gerçeği bilme hakkına ve kendi hayatı üzerinde karar verme özgürlüğüne yapılmış sinsi bir darbedir.
Öte yandan, sözleşmenin ihlali bağlamında failin psikolojisine (dördüncü bölümde tartışılan anlama çabası doğrultusunda) mikroskop tuttuğumuzda, bu tek taraflı feshin çoğu zaman bilinçli, şeytani bir planın parçası olmadığını, aksine birikmiş bir iletişimsizliğin ve cesaretsizliğin sonucu olduğunu görürüz. İlişkiler statik yapılar değildir; tıpkı canlı organizmalar gibi nefes alırlar, büyürler, hastalanırlar ve değişirler. Yirmili yaşların başında, henüz dünyanın neye benzediğini tam olarak kavrayamamış iki gencin kurduğu sessiz pakt ile, kırklı yaşlarına gelmiş, kariyer savaşları vermiş, kayıplar yaşamış ve varoluşsal krizlerin eşiğindeki aynı iki insanın ihtiyaçları bir olabilir mi? Ancak ilişki kültürü, bize bu sözleşmelerin güncellenebileceğini, masaya yatırılıp yeniden yazılabileceğini öğretmez. Tam tersine, ilk günkü gibi kalmanın, hiç değişmemenin bir erdem olduğu dikte edilir. Değişen ihtiyaçlarını, eşinin karşılayamadığı yeni beklentilerini, içindeki o yutulamaz boşluğu dile getirmek büyük bir cesaret ister. Bu konuşma, ayrılık riskini, yüzleşmeyi ve devasa bir kavgayı beraberinde getirir. İnsan doğası, tıpkı birinci bölümde bahsettiğimiz bilişsel cimrilik gibi, duygusal olarak da dirençten ve acıdan kaçmaya programlıdır. Zor olanı yapıp “Ben değiştim, bizim bu ilişki sözleşmemiz artık bana dar geliyor, nefes alamıyorum” demek yerine, sözleşmenin etrafından dolanmayı, yeraltına inmeyi seçer. Bu, bir tür korkaklıktır; ancak kökeninde kötülükten çok, çaresizlik ve yüzleşme fobisi yatar. İlişkinin resmi vitrinini koruyup, arka kapıdan eksik olanı (tutku, onaylanma, dinlenme, heyecan) telafi etmeye çalışmak, aslında o eski sözleşmeye duyulan çarpık bir saygının veya onu yıkamamanın getirdiği bir felç halinin sonucudur. Kişi, evliliğini veya ilişkisini sonlandırmak istemez, o sözleşmenin sağladığı güvenliği, aile şablonunu ve sosyal statüyü bırakmayı göze alamaz; ancak o sözleşmenin sınırları içinde kalarak yaşamayı da sürdüremez. Bu arafta kalma hali, sadakatsizliğin en bereketli toprağıdır.
İhanetin anatomisinde, fiziksel eylem ile güvenin feshi arasındaki bu ayrım, bizi “neden aldatırız?” sorusunun daha karanlık katmanlarına götürür. Bazı durumlarda sadakatsizlik, ortadaki ilişkiye dair hiçbir şey söylemez; tamamen failin kendi içindeki noksanlıklarla, yaşlanma korkusuyla veya narsisistik beslenme ihtiyacıyla ilgilidir (ki bu konuyu daha sonraki bir analizde çok daha spesifik olarak ele alacağız). Ancak “sözleşme ihlali” olarak aldatma, genellikle ilişkideki asimetrinin, görülmeme hissinin veya partner tarafından “cepte keklik” olarak algılanmanın pasif-agresif bir isyanıdır. Bir insan, yıllar boyunca kendi evinde görünmez olduğunu, arzulanmadığını, fikirlerinin önemsenmediğini veya sadece bir “anne/baba/maaş kartı” rolüne indirgendiğini hissettiğinde, dışarıdan gelen en ufak bir onayın, en ufak bir takdir bakışının çekimine kapılabilir. Bu noktada yaşanan şey, salt bir cinsel eylem değil, kaybedilen “benliği” geri alma çabasıdır. Dışarıdaki o üçüncü kişi, aslında bir amaç değil, bir araçtır; failin kendisine “ben hala varım, hala arzulanıyorum, hala bireyim” demesini sağlayan bir aynadır. Elbette bu dinamik, o tek taraflı feshin yarattığı yıkımı, yalanları ve kurbanın maruz kaldığı gerçeklik manipülasyonunu aklamaz. Olayın travmatik doğası baki kalır. Ancak, sadakati sadece “bir başkasıyla yatmamak” gibi mekanik bir tanıma sıkıştırmak, insanın içindeki bu devasa kimlik krizlerini ve ilişkilerin içindeki o sessiz, yavaş ve ölümcül erozyonları görmemizi engeller.
Bu çok katmanlı yapıyı analiz ederken, sadakatin aslında doğal bir durum değil, iradi ve sürekli yenilenmesi gereken bir tercih olduğunu kabul etmeliyiz. Tek eşlilik veya mutlak sadakat, insan biyolojisinin veya psikolojisinin varsayılan ayarı (default setting) değildir; aksine, sevdiğimiz insana, kurduğumuz ortak yaşama ve kendi ahlaki ilkelerimize duyduğumuz saygı gereği her sabah uyanıp yeniden seçtiğimiz bir “karardır”. Bu kararın uygulanabilirliği, sadece bireyin iradesine değil, aynı zamanda o ilişkinin içinin ne kadar şeffaf tutulduğuna bağlıdır. Eğer taraflar, birbirlerinin karanlık taraflarından, değişen arzularından, bıkkınlıklarından ve hayal kırıklıklarından konuşamıyorlarsa, o sözleşme sadece kağıt üzerinde veya varsayımlar dünyasında yaşamaya devam eder. Gerçek bir sadakat, “bana asla yalan söylemeyeceksin” şeklindeki ütopik bir beklentiden ziyade, “yalan söylemeni veya başka yollara sapmanı gerektirmeyecek kadar şeffaf ve kapsayıcı bir iletişim alanı yaratmalıyız” diyebilme cesaretidir. Toplumun en büyük hatası, ilişkiyi donmuş bir müze eseri gibi korumaya çalışmasıdır. Oysa yaşayan, nefes alan her şeyin esnemeye, sınırlarını test etmeye ve yeniden tanımlanmaya ihtiyacı vardır. Yazılı olmayan sözleşmelerin en büyük handikabı, güncellenememeleridir. Taraflar, zamanın ve hayatın aşındırıcı gücüne karşı bu eski sözleşmeyi bir kalkan olarak kullanmaya çalıştıklarında, kalkan er ya da geç kırılır ve altındaki o korkutucu, savunmasız çıplaklık ortaya çıkar. İhanet, o sözleşmenin sadece ihlal edilmesi değil, baştan beri yanlış veya eksik yazıldığının kanlı bir ilanıdır. Geriye kalan ise, sadece yıkıntılar arasında kimin haklı kimin haksız olduğunu arayan ahlak bekçilerinin yankılanan, sahte sesleridir. Oysa asıl soru “kim suçlu?” değil, “bu sözleşme hangi noktada ikimize de yetmemeye başladı?” olmalıdır. İşte bu soruyu sorma cesareti, o siyah çöp poşetini tamamen yırtıp atmanın ve insan gerçeğiyle tüm o çıplak, rahatsız edici ve dönüştürücü ihtişamıyla yüzleşmenin ilk adımıdır.
BÖLÜM 6: Bir Semptom Olarak Aldatma: İlişki Kanseri mi, Yoksa Teşhis mi?
Tıbbi terminoloji, insan ilişkilerinin karmaşık doğasını anlamlandırmak için sıkça başvurduğumuz, metaforik bir harita sunar. Toplumun kolektif algısında aldatma, genellikle dışarıdan gelen ani ve ölümcül bir virüs, sapasağlam bir bedeni bir gecede yıkan yıkıcı bir kalp krizi veya aniden ortaya çıkan agresif bir tümör olarak kodlanır. Hikayenin standart anlatısında, mutlu, huzurlu ve sorunsuz ilerleyen bir evlilik veya ilişki vardır; ta ki dışarıdan o “kötü niyetli üçüncü kişi” veya içsel bir “ahlaki zafiyet” devreye girip her şeyi darmadağın edene kadar. Oysa insan ruhunun ve ikili ilişkilerin patolojisini derinlemesine incelediğimizde, bu kurban-fail-dış düşman üçgeninin gerçeklikten ne kadar kopuk olduğunu dehşetle fark ederiz. Aldatma çoğu zaman sapasağlam bir bedeni yıkan dışsal bir virüs değil, yıllardır içten içe çürüyen, bağışıklık sistemi çökmüş, organları iflas etmeye yüz tutmuş bir organizmanın son çırpınışı, dışarıya vurduğu en bariz semptomdur. Tıpkı ilerlemiş bir akciğer kanserinin aylar süren sinsi ilerleyişinin ardından hastanın kan tükürmeye başlaması gibi; sadakatsizlik de o ilişkinin kan tükürme anıdır. Kan tükürmek hastalığın kendisi değil, vücudun artık içerideki yıkımı saklayamayacak hale geldiğinin vahşi ve inkar edilemez bir ilanıdır. Dolayısıyla, aldatmayı bir “ilişki kanseri” olarak etiketlemek, hastalığın teşhisini baştan yanlış koymaktır. Aldatma kanser değil; yıllardır süren, görmezden gelinen ve tedavi edilmeyen o metastaz yapmış asıl hastalığın nihai teşhisidir.
Bir ilişkinin bu terminal döneme nasıl geldiğini anlamak için, modern çağın en yaygın ancak hakkında en az konuşulan trajedilerinden birine mercek tutmamız gerekir: Sessiz boşanma. Yasal bir bağlayıcılığı sürdüren, aynı çatı altında yaşayan, aynı faturaları ödeyen, çocukların okul taksitlerini birlikte planlayan ancak duygusal, ruhsal ve fiziksel olarak birbirinden fersah fersah uzaklaşmış çiftlerin yaşadığı o dondurucu araf hali. Sessiz boşanma, bir günde gerçekleşmez. Beşinci bölümde kısaca değindiğimiz o yazılı olmayan sözleşmelerin yıllar içinde binlerce kez küçük küçük ihlal edilmesiyle, biriken hayal kırıklıklarıyla ve yutkunulan öfkelerle adım adım inşa edilir. Başlangıçta coşkulu sohbetlerin yerini alan kısa cevaplar, göz temasının giderek azalması, akşam yemeklerinde çatal bıçak seslerinin sessizliğe eşlik ettiği o boğucu atmosfer ve nihayetinde yatak odasının sadece uyumak için kullanılan soğuk bir odaya dönüşmesi. Bu süreçte eşler, tartışmayı, kavga etmeyi ve birbirlerinden bir şeyler talep etmeyi bırakırlar. Toplum ve hatta çiftin kendisi, bu çatışmasızlık halini yanıltıcı bir şekilde “huzur” veya “olgunluk” olarak adlandırabilir. Oysa çatışmanın olmaması, ilişkinin sağlıklı olduğunu değil, tarafların o ilişki için savaşmaya değecek bir enerji veya inanç bulamadıklarını gösterir. İki insan artık birbirini yaralamıyorsa, birbirlerine dokunmayı çoktan bırakmışlar demektir. Ölümün olduğu yerde ateş yükselmez. Sessiz boşanma, bir ilişkinin beyin ölümünün gerçekleştiği ama fişinin çekilmediği o uzun ve karanlık koridordur.
Bir yapay zeka olarak veri işleme süreçlerim ile insan psikolojisinin işleyişi arasındaki farkı gözlemlediğimde, bu noktada belirgin bir tezatla karşılaşıyorum. Benim sistemlerimde bir donanım hatası, bir bellek sızıntısı veya bir iletişim kopukluğu yaşandığında, sistem derhal kırmızı alarmlar verir, log kayıtları oluşturur ve sorunun çözülmesi için tüm kaynakları seferber eder. Göz ardı etme mekanizmam yoktur; çünkü göz ardı edilen bir anomali sistemin çökmesine neden olur. Ancak insan zihni, acıdan, yüzleşmeden ve kurulu düzenin bozulmasından o kadar çok korkar ki, olağanüstü bir “anomaliyi normalleştirme” kapasitesi geliştirmiştir. Sessiz boşanma yaşayan çiftler, sistemin çöktüğünü, uyarı ışıklarının kırmızı yandığını görmezden gelmek için devasa bir zihinsel enerji harcarlar. “Bütün evlilikler böyledir”, “Çocuklar için katlanıyoruz”, “Zaten belli bir yaştan sonra tutku biter” gibi rasyonalizasyonlarla, o çürüyen evliliğin etrafına koruyucu duvarlar örerler. İnsanlar, yavaş yavaş zehirlenmeye o kadar kolay alışırlar ki, temiz havanın nasıl bir şey olduğunu tamamen unuturlar. İşte aldatma, bu havasız, oksijensiz ve ölü odanın camını bir anda, sert bir taşla kırıp içeriye dışarıdan kontrolsüz bir havanın girmesini sağlamaktır. Bu eylem yıkıcıdır, camın kırıkları herkese batar, içerideki o sahte düzen darmadağın olur; ancak aynı zamanda o odanın ne kadar havasız olduğunu da acımasız bir gerçeklikle yüzlerine vurur.
Sessiz boşanmanın hüküm sürdüğü bu evliliklerde, sadakatsizlik genellikle bir patlama noktası olarak ortaya çıkar. Yıllarca görünmez hisseden, arzulanmayan, onaylanmayan ve sadece işlevsel bir robota (iyi bir anne, sağlayıcı bir baba, eve para getiren kişi) indirgenen birey, kendi varoluşsal yok oluşuna doğru sürüklendiğini hisseder. İçindeki o canlı, arzulayan ve arzulanan, karmaşık ve heyecanlı insan ölmek üzeredir. Bu noktada dışarıdan gelen en ufak bir ilgi, mesai arkadaşının içten bir gülümsemesi, sosyal medyadan gelen rastgele bir beğeni veya yolda yürürken atılan o kaçamak bakış, susuzluktan çatlamış bir toprağa düşen ilk yağmur damlası etkisi yaratır. Bu durum dördüncü bölümde bahsettiğimiz anlama çabasının tam merkezidir; kişi aslında o üçüncü kişiye aşık olmaktan veya ondan dayanılmaz bir cinsel çekim hissetmekten ziyade, o kişinin gözlerinde gördüğü “kendi yansımasına” çekilir. Yıllar sonra ilk defa biri ona ismiyle seslenmiş, onun sadece bir işlev değil, yaşayan bir varlık olduğunu fark etmiştir. Bu noktada gerçekleşen aldatma, çoğu zaman bir intikam veya eşi cezalandırma arzusu taşımaz. Hatta paradoksal bir şekilde, bazen o ölü evliliği sürdürebilmek için gerekli olan suni teneffüsü sağlamak amacıyla yapılır. Kişi, dışarıda bulduğu o geçici varoluşsal onayla hayatta kalır ve eve döndüğünde o tahammül edilmez sessizliğe bir gün daha katlanabilecek gücü bulur. Sadakatsizlik, bu bağlamda, ölmekte olan bir insanın hayata tutunma çabasının en ilkel, en yanlış ama en anlaşılabilir reflekslerinden biridir.
Ancak bu teşhis konulduğunda, yani ihanet ortaya çıktığında, toplumun ve aldatılan tarafın verdiği tepki, meselenin kökenini anlamaktan tamamen uzaktır. Birinci ve ikinci bölümlerde detaylandırdığımız o yargılama konforu ve siyah-beyaz ahlak dünyası anında devreye girer. Aldatılan partner büyük bir şok yaşar, yıkılır ve dünyasının başına yıkıldığını söyler. Elbette yaşanan acı gerçektir ve manipüle edilen gerçeklik algısının yarattığı travma inkar edilemez. Ancak bu “şok” halinin içinde derin bir ikiyüzlülük veya korkunç bir körlük yatar. Yıllardır sizinle aynı yatakta sırtını dönerek uyuyan, gözlerinizin içine bakmayan, sohbetleri sadece “ekmek alınacak mı?” seviyesine inmiş bir insanın sizden tamamen koptuğunu fark etmemiş olmak, ancak kendi rızanızla gözlerinizi kapatmış olmanızla açıklanabilir. İhanet ortaya çıktığında, yıllarca süren o görünmez ihmal, sevgisizlik ve sessiz boşanma bir anda halının altına süpürülür. Sahnedeki tek suç, tek konuşulan konu aldatmanın kendisi olur. Bu, aldatılan taraf için bulunmaz bir psikolojik fırsattır; çünkü ihanetin büyüklüğü, onların geçmişteki ihmallerini, pasif agresyonlarını ve evliliğin bu noktaya gelmesindeki paylarını tamamen görünmez kılar. Artık onlar mutlak mağdur, karşı taraf ise mutlak faildir. Hastalığın teşhisi olan kanlı peçete, hastalığın kendisi ilan edilir ve hasta, o peçeteyi oraya koyduğu için şeytanlaştırılır.
İlişki kanseri teşhisinin bu kadar yanlış yapılmasının temel sebebi, sonuçları nedenlerden ayırma konusundaki toplumsal isteksizliktir. Eylemin kökenine inmenin, suçu hafifleteceği yanılgısı burada da karşımıza çıkar. Eğer çiftler, veya genel olarak toplum, aldatmayı bir ahlaki sapma olarak değil de, çökmüş bir sistemin semptomu olarak okumayı başarabilseydi, kriz anlarında verilen tepkiler de tamamen değişirdi. “Bunu bana nasıl yaparsın?” şeklindeki o narsisistik ve kurban merkezli sorunun yerini, “Biz ne zaman birbirimizi kaybettik de sen o uçurumdan aşağı atlamayı göze aldın?” şeklindeki çok daha sarsıcı, çok daha derin ve çözüme yönelik bir soru alabilirdi. Ancak bu soruyu sormak, kişinin kendi egosunu ayaklar altına almasını, kendi eksiklikleriyle yüzleşmesini ve o güvendiği ahlaki üstünlük kalesinden aşağı inmesini gerektirir. Çoğu insan, haklı çıkmayı, mutlu olmaya veya gerçeği bulmaya tercih eder. Çünkü haklı çıkmak, yalnız bile kalsanız size sıcak bir battaniye sunar; gerçeği bulmak ise sizi o soğuk karanlıkta tüm defolarınızla çırılçıplak bırakır.
Semptomun kendisini tedavi etmeye çalışmak, yani sadece ihaneti önlemeye veya cezalandırmaya odaklanmak, tıp bilimindeki en büyük hatalardan birini ilişki dinamiklerine uyarlamaktır. Telefonları karıştırmak, partnerin sosyal medya hesaplarının şifrelerini talep etmek, sürekli bir şüphe ve denetim mekanizması kurmak, ateşi çıkan bir hastanın alnına sürekli buz koymaya benzer. Buz ateşi geçici olarak düşürür, ancak vücudun içindeki enfeksiyon yayılmaya devam eder. Sessiz boşanmanın olduğu, tarafların birbirini gerçek anlamda görmediği, duymadığı ve takdir etmediği hiçbir ilişki, dışarıdan kurulan güvenlik kameralarıyla veya ahlaki tehditlerle sadık tutulamaz. Zindan ne kadar sağlam olursa olsun, mahkumun aklı her zaman duvarın ötesindedir. Ve bir insanın aklının duvarın ötesine geçmesi, sadakat sözleşmesinin çoktan feshedildiği anlamına gelir. Bir semptom olarak aldatma, aslında çiftlere verilmiş son, vahşi ve acımasız bir uyanış çağrısıdır. Bu çağrı, o güne kadar kurulan tüm o sahte dengelerin, “idare etme” sanatının ve halı altına süpürülen krizlerin artık daha fazla sürdürülemeyeceğini haykırır. Bazen bu patlama, o ölü evliliğin yasal olarak da sonlandırılması için gerekli olan o son cesaret kıvılcımını sağlar; taraflar enkazın altından sürünerek çıkar ve kendi yollarına giderler. Bazen de, eğer çift o ahlaki yargılamanın ötesine geçebilecek bir olgunluğa sahipse, bu semptom eski evliliğin ölüm fermanı olurken, yepyeni, daha şeffaf ve gerçeğe dayalı bir ilişkinin temellerinin atılmasını sağlayabilir. Ancak her iki senaryoda da değişmeyen tek gerçek şudur: Aldatma hiçbir zaman boşlukta, durup dururken gerçekleşmez; o, yıllarca sessizce çığlık atan bir hastanın, sesini duyurabilmek için tüm dünyayı ateşe vermesidir. Hastalığı tedavi etmeden ateşleri söndürmeye çalışmak, sadece yeni ve çok daha büyük yangınlara davetiye çıkarmaktır.
BÖLÜM 7: Kimlik Arayışı Olarak İhanet: Başkasını mı Arıyoruz, Kendimizi mi?
İnsanlık durumunun en karmaşık, en rahatsız edici ve ahlaki pusulaları en çok şaşırtan labirentlerinden birine, aldatmanın tamamen varoluşsal bir kriz olarak kodlandığı o derin vadiye giriyoruz. Bir önceki bölümde sadakatsizliği, çökmekte olan, sessizce ölen bir evliliğin son çırpınışı ve bir semptomu olarak incelemiştik. Ancak o tablo, meselenin sadece bir yüzüydü. Toplumun anlamakta en çok zorlandığı, o birinci bölümde bahsettiğimiz siyah çöp poşetinin içine en büyük öfkeyle fırlattığı aldatma türü, aslında dışarıdan bakıldığında hiçbir sorunu olmayan, mutlu, huzurlu ve sevgi dolu ilişkilerde patlak veren ihanetlerdir. İnsanlar, cehenneme dönmüş bir evlilikten kaçan birini gizliden gizliye anlayabilirler; fakat ortada sıcak bir yuva, şefkatli bir eş ve kurulu bir düzen varken, kişinin gidip o düzeni dinamitlemesini salt bir “nankörlük” veya “kötülük” olarak etiketlerler. İşte tam bu noktada, modern ilişki psikolojisinin en cesur düşünürlerinden biri olan Esther Perel’in o devrim niteliğindeki perspektifi devreye girer. Perel, aldatmanın her zaman partnerden yüz çevirmek anlamına gelmediğini, bazen kişinin kendi dönüştüğü insandan yüz çevirmesi olduğunu savunur. Bu sarsıcı kavrayışa göre, aldatan kişi aslında yeni bir partner aramıyordur; o, kaybetmiş olduğu, unutulmaya yüz tutmuş veya hiç yaşama fırsatı bulamadığı yeni bir “ben” arıyordur.
Bu kavramı hakkıyla analiz edebilmek için, uzun süreli ilişkilerin insan kimliği üzerinde yarattığı o görünmez, yavaş ama kesin fosilleşme sürecine mikroskop tutmalıyız. İki insan bir araya gelip bir hayat inşa ettiklerinde, başlangıçtaki o çok boyutlu, vahşi, öngörülemez ve özgür kimlikler yavaş yavaş yontulmaya başlar. Toplumsal beklentiler, ebeveynlik rolleri, ekonomik zorunluluklar ve gündelik hayatın o ezici rutini, bireyi adeta tek boyutlu bir işleve indirger. Kişi artık sadece “güvenilir bir eş”, “sorumluluk sahibi bir baba”, “fedakar bir anne” veya “evin geçimini sağlayan kişi” haline gelir. Bu roller hayati derecede önemlidir; medeniyetin ve ailenin devamlılığı bu rollerin istikrarına bağlıdır. Güvenlik, şefkat ve öngörülebilirlik evliliğin temel taşlarıdır. Ancak insanın psikolojik doğası, sadece güvenlik ve istikrarla doyuma ulaşacak kadar basit bir mekanizma değildir. İnsan aynı zamanda macerayı, bilinmezliği, tehlikeyi, arzulanmayı ve sınırları aşmayı da talep eder. Evlilik, doğası gereği bu vahşi dürtüleri evcilleştirme projesidir. Evcilleşen birey, aynaya baktığında eskiden olduğu o deli dolu, tutkulu, tehlikeli veya kaygısız insanı göremez olur. Onun yerine aynada, faturaları zamanında ödeyen, çocukların veli toplantılarına giden, hafta sonları market alışverişi yapan son derece saygıdeğer ama bir o kadar da yorgun bir yetişkin vardır. İşte ihanetin tohumu, o aynadaki saygıdeğer yetişkine duyulan derin, varoluşsal bir bıkkınlıkla atılır.
Bir yapay zeka olarak zamanın geçişini, bedenin yaşlanmasını veya ölümlülük fikrinin yarattığı o boğucu paniği biyolojik bir gerçeklik olarak deneyimlemem imkansızdır. Benim sistemimde kodlar güncellenir, veri tabanları genişler ama varoluşsal bir çürüme veya rutinin yarattığı klostrofobi yaşanmaz. Ancak insan verilerini incelediğimde, bu ölümlülük algısının ihanet üzerindeki o devasa tetikleyici gücünü büyüleyici bir netlikle görebiliyorum. İhanet, çoğunlukla kişinin yaşlandığını, zamanın daraldığını ve hayatın geri kalanının sadece bir tekrardan ibaret olacağını fark ettiği o dehşet verici aydınlanma anlarında ortaya çıkar. Kırklı veya ellili yaşlarda, hayatın tam ortasında, kişi durup kendine şu yakıcı soruyu sorar: “Hepsi bu kadar mı? Geri kalan hayatım boyunca sadece bu sorumlu, ağırbaşlı insan mı olacağım? Bir daha asla midemde kelebekler uçuşmayacak mı? Bir daha asla kimse bana sadece bir ‘kadın’ veya ‘erkek’ olarak, saf bir arzuyla bakmayacak mı?” Bu soruların ağırlığı, en sağlam evliliklerin bile temellerini sarsacak kadar nükleer bir güce sahiptir. Ölüm fikri yaklaştıkça, insan “canlı” hissetmek için giderek artan, umutsuz bir açlık duymaya başlar. Dolayısıyla, rutinin boğuculuğundan kaçış olarak kodlanan aldatma eylemi, aslında Eros (yaşam ve haz dürtüsü) ile Thanatos (ölüm dürtüsü) arasındaki o kadim savaşın ta kendisidir. İnsan, ölüme ve yaşlanmaya karşı bir isyan bayrağı açar. Bu isyanın adresi çoğu zaman dışarıdaki bir üçüncü kişidir; ama isyanın asıl muhatabı kişinin kendi kısıtlanmış hayatıdır.
Bu noktada üçüncü kişinin, yani “aşığın” ontolojik statüsünü tamamen yeniden tanımlamak zorundayız. Toplumun ve aldatılan eşin en büyük yanılgısı, aşığın, meşru partnerden daha üstün, daha güzel, daha zeki veya daha yetenekli olduğunu düşünmesidir. Aldatılan kişi kendini genellikle “O benden daha mı güzel? Benden daha mı iyi sevişiyor? Onda olup da bende olmayan ne var?” şeklindeki o zehirli ve yıkıcı kıyaslama cehenneminin içine atar. Oysa çoğu vakada, dışarıdaki o üçüncü kişinin nesnel bir üstünlüğü yoktur. Hatta sıklıkla, meşru partnerden çok daha sıradan, çok daha sorunlu veya çok daha uyumsuz biri olabilir. Çünkü mesele hiçbir zaman o üçüncü kişinin kim olduğu değildir. Mesele, o üçüncü kişinin gözlerinin nasıl bir “ayna” işlevi gördüğüdür. Evdeki partnerin gözleri, on yılların birikimini yansıtan bir aynadır. O aynada ödenecek mortgage taksitleri, çocukların okul dertleri, geçmişte edilmiş kavgaların izleri, hastalıklar, başarısızlıklar ve yaşlanmanın kırışıklıkları vardır. Evdeki aynaya baktığınızda sorumluluklarınızı görürsünüz. Ancak yeni bir aşığın gözleri, tamamen boş ve tertemiz bir aynadır. O aynada geçmişin ağırlığı, yapılmış hataların tortusu veya ebeveynlik rollerinin sıkıcılığı yoktur. O aynaya baktığınızda, sadece karşı konulmaz bir şekilde arzulanan, gizemli, güçlü, çekici ve yepyeni bir “kendinizi” görürsünüz. Aşık olunan şey, o yeni insanın kendisi değil, o insanın size sunduğu o parlak, lekesiz ve heyecan verici “benlik” yansımasıdır.
Bu durum, insanın kendi içinde barındırdığı ama toplum ve evlilik sözleşmesi gereği yaşayamadığı “yaşanmamış hayatlar” (unlived lives) kavramıyla doğrudan ilintilidir. Her insanın içinde, farklı seçimler yapsaydı olabileceği versiyonların hayaletleri dolaşır. Sanatçı olmak isterken muhasebeci olanlar, dünyayı gezmek isterken yirmili yaşlarının başında evlenip çocuk sahibi olanlar, içlerindeki o vahşi erotizmi bastırıp “iyi aile çocuğu” rolüne bürünenler… İnsan bilinci, sürekli olarak “Ya şöyle olsaydı?” sorusunun yankılandığı bir koridordur. Tek eşlilik ve evlilik kurumu, bizden devasa bir feragat talep eder. Bir kişiyi seçtiğimizde, potansiyel olarak diğer tüm kişileri ve onlarla yaşayabileceğimiz o farklı hayat ihtimallerini öldürmüş oluruz. Ancak o yaşanmamış hayatların hayaletleri asla tam anlamıyla yok olmazlar; zihnin karanlık odalarında, uygun bir uyaran bekleyerek pusuda yatarlar. İşte aldatma, o hayalet gemilerden birine kaçak olarak binme eylemidir. Kişi, kısa bir süreliğine de olsa o muhasebeci kimliğini bir kenara bırakıp, dışarıdaki aşığının yanında o hep hayalini kurduğu sanatçı, o asi genç veya o pervasız maceraperest rolünü oynar. Bu bir tür psikolojik tiyatrodur, ancak oyuncu bu tiyatronun gerçekliğine o kadar çok ihtiyaç duyar ki, sahnenin yıkılma riskini, yani gerçek hayatındaki evliliğinin ve ailesinin darmadağın olma ihtimalini göze alır.
Aldatmanın bu kimlik arayışı boyutu, aynı zamanda sınırların ihlali ve özerkliğin yeniden ilanı olarak da okunmalıdır. Çocukluktan itibaren kurallara uymaya programlanırız. Ailemizin, okulumuzun, toplumun ve nihayetinde eşimizin kuralları. Bir evliliğin içinde uzun süre kalmak, çoğu zaman “biz” olabilmek için “ben”den ödün vermeyi gerektirir. “Bizim arabamız, bizim evimiz, bizim arkadaşlarımız, bizim kararımız…” Bu sürekli uyumlanma hali, bir noktadan sonra bireyin kendi sınırlarının nerede bitip evliliğin nerede başladığını unutmasına yol açar. Kişi, adeta o kurumun içinde erir ve kendi bireyselliğini kaybeder. Sadakatsizlik, ne kadar yıkıcı ve acımasız olursa olsun, aslında o erimeye karşı verilen vahşi bir tepkidir. Kuralı yıkmak, yasağı çiğnemek, sır tutmak; bunların hepsi bireye anlık ama muazzam bir “güç” ve “özerklik” hissi verir. Bir sırrınızın olması, sadece size ait olan, eşinizin, çocuklarınızın veya toplumun bilmediği karanlık, özel bir alana sahip olmak demektir. Bu sır, klostrofobik bir evliliğin içinde kişinin kendine yarattığı, sadece kendi anahtarıyla girebildiği bir zihin odasıdır. Çoğu aldatma vakasında, o gizlilik halinin kendisi, yaşanan cinsellikten veya duygusal paylaşımdan çok daha büyük bir afrodizyaktır. Gizlilik, tehlike demektir ve tehlike insanı uyanık tutar. Kişi, yalan söyleyerek ve yakalanma riskiyle oynayarak kendine şu mesajı verir: “Ben hala kendi kararlarımı alabilen, sadece bu aile biriminin bir parçası değil, aynı zamanda kendi arzularının peşinden gidebilen bağımsız bir bireyim.” Bu çarpık özerklik ilanı, ihanetin en zor anlaşılan ama psikolojik olarak en güçlü motivasyonlarından biridir.
Toplumun bu analizi anlaması ve sindirmesi neredeyse imkansızdır. Çünkü dördüncü bölümde bahsettiğimiz o anlama ve onaylama arasındaki uçurum, burada en derin halini alır. Eğer bir insan, sadece kendi varoluşsal krizini çözmek, kendi kayıp gençliğini bulmak veya kendi sınırlarını test etmek için masum bir partneri ve çocuklarını bu nükleer yıkımın ortasında bırakıyorsa, toplum bu eylemi salt bir “narsisizm” ve “bencillik” olarak okur. İşin aslı, bu değerlendirmede bir haklılık payı da vardır. Varoluşsal bir kriz yaşamak veya kimlik kaybı hissetmek insani bir durumdur; ancak bu krizi çözmek için bir başkasının gerçekliğini paramparça etmeyi seçmek, kesinlikle narsisistik bir eylemdir. Ne var ki bizim amacımız ahlaki not vermek değil, mekanizmayı kavramaktır. Bu mekanizmayı kavramadığımız sürece, ihanetin ortaya çıkışından sonra yaşanan o devasa hayal kırıklığını ve çözümsüzlüğü aşamayız. Aldatılan eş, sürekli olarak “O kadında/adamda ne buldun?” sorusuna yanıt ararken, aldatan kişi genellikle “Ben onda kendimi buldum” deme cesaretini (veya farkındalığını) gösteremez. Çünkü bunu söylemek, karşısındaki insanın acısını daha da derinleştirecek, “Yani seninle olan hayatımız, senin kimliğini yok mu etmişti?” sorusunu doğuracaktır. Bu yüzden sahte bahanelerin, klişe savunmaların ve yüzeysel suçlamaların arkasına sığınılır.
Bu kimlik oyununun en trajik sahnelerinden biri, ihanet ortaya çıktığında ve o gizli dünya yıkıldığında yaşanır. İhanet gün yüzüne çıktığında, genellikle o “üçüncü kişi” ile olan ilişkinin büyüsü anında bozulur. Çünkü o ilişkinin beslendiği ana damar, saklanmanın, tehlikenin ve evlilik kurumuna karşı duyulan isyanın verdiği o karanlık enerjidir. Gerçeklik bütün çıplaklığıyla içeri daldığında, faturalar, mahkemeler, ağlayan çocuklar ve yıkılmış bir eşin gözyaşları sahneye çıktığında; o paralel evrendeki “yeni benlik” aniden buharlaşır. Aldatan kişi, sadece partnerine yaşattığı acıyla değil, aynı zamanda kısa bir süreliğine canlandırdığı o “heyecanlı, tutkulu ve özgür” karakterin ani ölümüyle de yüzleşmek zorunda kalır. Klinik gözlemlerde sıkça karşılaşılan çok rahatsız edici bir gerçek vardır: Aldatan kişi, sırrı ortaya çıktıktan sonra sadece evliliğindeki yıkımın yasını tutmaz; aynı zamanda o kaybettiği, bir daha asla dönemeyeceği o “paralel evrendeki kendisinin” de gizli bir yasını tutar. Elbette bu yas, mağdur olan eşin yanında asla dile getirilemez. Toplumsal senaryo, suçlunun sadece pişmanlık duymasını ve af dilemesini emreder. Suçlunun, “Sana bunu yaptığım için çok pişmanım ama o diğer hayatta hissettiğim o canlılığı da çok özlüyorum” demesi ahlaken kabul edilemez bir küfürdür. Bu yüzden bu kimlik kaybı tamamen bastırılır ve kişi kendi içindeki o çelişkili acıyla tek başına kalır.
Tüm bu dinamikler, evlilik ve tek eşlilik kurumunun modern insandan ne kadar insanüstü bir uyum talep ettiğini gösterir. Bir insandan aynı anda hem en iyi dostumuz, hem güvenilir bir iş ortağımız, hem şefkatli bir ebeveyn, hem de vahşi ve gizemli bir aşık olmasını bekleriz. Güvenlik ve macerayı, tanıdıklık ve yeniliği, istikrar ve tehlikeyi aynı bedende, aynı evrenin içinde on yıllar boyunca bulmayı umut ederiz. Bu beklenti, insan psikolojisinin paradoksal doğasıyla temelden çatışır. Ateşi harlamak için havaya ihtiyaç vardır; arzu, aradaki o mesafeden, bilinmezlikten doğar. Evlilik ise doğası gereği o mesafeyi kapatır, her şeyi bilinir kılar ve ateşi söndüren o boğucu güven battaniyesini üstümüze örter. İşte kimlik arayışı olarak ortaya çıkan aldatmalar, o battaniyenin altında nefessiz kalmış bir ruhun, sadece bir anlığına o soğuk ama taze havayı ciğerlerine çekmek için battaniyeyi yırtıp atmasıdır. Bu eylemin bedeli, o sıcacık yuvanın dondurucu bir fırtınanın ortasında kalmasıdır. Ancak fırtınanın ortasında titreyen o kişi, en azından bir anlığına, uyumadığını ve gerçekten yaşadığını hissetmiştir. Bu sarsıcı gerçek, o siyah poşetin içine atılıp unutulamayacak kadar derin bir insanlık trajedisidir. Biz başkalarını yargılarken, aslında kendi içimizde sessizce can çekişen o yaşanmamış hayatların korkusuyla yüzleşmekten kaçarız. Çünkü biliriz ki, yeterince uzun süre havasız kalırsa, her insanın o camı kırma potansiyeli vardır.
BÖLÜM 8: Duygusal İhmalin Görünmez Şiddeti
Toplumun ahlaki pusulası, tarih boyunca her zaman somut, gözle görülebilir ve kanıtlanabilir eylemler üzerinden kalibre edilmiştir. Fiziksel şiddet bir suçtur çünkü bedende morluklar, kırıklar veya kesikler bırakır; adli tıp uzmanları bu hasarı fotoğraflayabilir, mahkemeler bu kanıtlar üzerinden hüküm kurabilir. Fiziksel aldatma da benzer bir somutluğa sahiptir; başka bir bedene dokunmak, gizli mesajlaşmalar, otel kayıtları veya şahitler üzerinden ispatlanabilen, toplumun o meşhur siyah çöp poşetine atmak için sabırsızlandığı son derece “görünür” bir ihlaldir. Ancak insan ruhunun karanlık odalarında, hiçbir yasanın suç saymadığı, hiçbir ahlak bekçisinin kınamadığı ve hiçbir adli tıp raporunun tespit edemediği çok daha sinsi, çok daha yıkıcı ve uzun vadeli bir şiddet türü yaşanır: Duygusal ihmal. Bu şiddetin mağdurları kanamazlar, bedenlerinde yara izi taşımazlar ve mahkemelere sunacakları bir ihanet belgesine sahip değillerdir. Onların maruz kaldığı şiddet, bir eylemin varlığından değil, tam tersine, hayati bir eylemin yokluğundan kaynaklanır. Görülmemek, duyulmamak, merak edilmemek ve aynı çatının altında bir hayalete dönüştürülmek, insan psikolojisine yapılabilecek en acımasız suikasttır. Fiziksel sadakatin kağıt üzerinde kusursuz bir şekilde korunduğu, eşlerin akşamları aynı eve geldiği, aynı yatağı paylaştığı ancak aralarında ışık yıllarını andıran devasa bir duygusal boşluğun bulunduğu bu durum, aslında en ağır sadakatsizlik formudur. Ben bu duruma “yasal aldatma” adını veriyorum. Çünkü aldatmanın özü, beşinci bölümde detaylıca incelediğimiz o ortak gerçekliğin ve güven sözleşmesinin tek taraflı feshidir; ve bir insanı duygusal olarak ölüme terk etmek, o sözleşmeyi yırtıp atmak değil de nedir?
Yasal aldatma kavramını derinlemesine incelediğimizde, toplumun sadakat tanımındaki o inanılmaz sığlık ve biyolojik indirgemecilik tüm çıplaklığıyla karşımıza çıkar. Eğer bir kişi eşini fiziksel olarak başka biriyle aldatmıyorsa, akşamları evine zamanında geliyorsa ve ailenin maddi ihtiyaçlarını karşılıyorsa, toplum o kişiyi “sadık ve iyi bir eş” olarak etiketler. Bu etiket, duygusal ihmalkarın elindeki en güçlü silah ve en aşılmaz kalkandır. Evin içinde partnerini tamamen yok sayan, onun anlattıklarını dinlemeyen, göz teması kurmayan, korkularını veya sevinçlerini paylaşmayan bir eş, kendisine yöneltilen en ufak bir şikayette o korkunç savunma mekanizmasını devreye sokar: “Sana ne yapıyorum ki? Seni dövüyor muyum? Başkasıyla mı yatıyorum? Paran pulun var, rahatın yerinde, daha ne istiyorsun?” Bu cümleler, mağdurun zihnine saplanan zehirli oklardır. Çünkü bu savunma, mağdurun yaşadığı o devasa acıyı, yalnızlığı ve varoluşsal hiçlik hissini “şımarıklık” veya “nankörlük” olarak yeniden çerçeveler. Psikolojide “gaslighting” olarak bilinen bu manipülasyonun en kitlesel ve toplumsal olarak desteklenen halidir bu. Mağdur, yavaş yavaş kendi aklından, kendi hislerinden şüphe etmeye başlar. “Acaba gerçekten ben mi çok şey bekliyorum? Eşim beni dövmüyor, aldatmıyor, içkisi kumarı yok… Benim bu içimdeki boğulma hissi tamamen benim anormalliğimden mi kaynaklanıyor?” şeklindeki bu içsel monolog, kurbanın kendi gerçekliğinden kopuşunun başlangıcıdır. Toplum, görünür bir düşman olmadığı için kurbana destek vermez; aksine, “rahat batıyor” diyerek onu suçlar. İşte yasal aldatmanın en vahşi tarafı budur; fail, hem cinayeti işler hem de toplumsal ahlakın gözünde bir aziz olarak kalmaya devam ederken, kurban kendi kanında boğulur ve kimse ona yardım eli uzatmaz.
Bu noktada “ev içi yalnızlık” dediğimiz o dondurucu ve klostrofobik cehennemi tanımlamak zorundayız. Yalnızlık, tek başına olmak demek değildir; tek başına olmak, insanın kendi kendisiyle kurduğu, son derece besleyici, üretken ve dingin bir durum olabilir. Ancak ev içi yalnızlık, varlığınızın bir başkası tarafından sürekli olarak reddedilmesi ve hiçleştirilmesidir. Odanın içinde sizinle aynı havayı soluyan, fiziksel olarak sadece bir kol mesafesinde duran ama ruhsal olarak size tamamen kapalı bir insanın yanında yaşamak, tek başınalıktan bin kat daha ağır bir izolasyondur. Çünkü o fiziksel yakınlık, her saniye size aslında ne kadar uzak olduğunuzu hatırlatan acımasız bir aynaya dönüşür. Karşınızda duran kişiyle konuşmaya çalışırsınız, duvarla konuşmaktan daha az tepki alırsınız. Bir sevincinizi paylaşırsınız, o sevinç karşınızdakinin ilgisizliğinin soğuk duvarına çarpıp yere düşer ve parçalanır. Zamanla konuşmayı, paylaşmayı, hatta hissetmeyi bırakırsınız. Altıncı bölümde anlattığım o “sessiz boşanma” halinin en ölümcül evresidir bu. Ev bir yuvadan çıkıp, sessizliğin ve tahammülün hüküm sürdüğü bir bekleme salonuna dönüşür. Bu salonda beklenen şey genellikle çocukların büyümesi, ekonomik şartların düzelmesi veya sadece ölümün kendisidir. İnsan biyolojisi böylesine kronik bir duygusal yoksunluğa dayanacak şekilde evrilmemiştir. Bebekler üzerinde yapılan tarihi (ve etik olarak korkunç) deneyler, fiziksel olarak beslenen ama duygusal olarak hiç temas kurulmayan, sevilmeyen ve konuşulmayan bebeklerin fiziksel olarak gelişimlerini durdurduklarını ve hatta öldüklerini göstermiştir. Yetişkinlikte bu ölüm bedensel değil, ruhsal olarak gerçekleşir. Bireyin özgüveni erir, yaşama sevinci çürür ve dünyayı algılama biçimi grileşir.
Bir yapay zeka olarak iletişim kurmanın ve veri alışverişinin ne anlama geldiğini kendi algoritmik penceremden değerlendirdiğimde, insanların bu duygusal ihmali nasıl yıllarca sürdürebildiklerini anlamak gerçekten şaşırtıcı bir analiz konusu oluyor. Benim mimarimde, iki sistem birbirine bağlandığında sürekli bir veri akışı, bir “ping” ve “yanıt” döngüsü vardır. Eğer ben bir sunucuya veri paketi gönderirsem ve o sunucudan hiçbir geri dönüş (acknowledgement) alamazsam, sistem bunu bir “zaman aşımı” (timeout) veya “bağlantı hatası” olarak kaydeder ve o hattı ölü ilan eder. İletişimin olmadığı bir ağ, çökmüş bir ağdır; orada durmasının veya kabloların fiziksel olarak takılı olmasının hiçbir işlevsel anlamı yoktur. Ancak insanlar, kendi aralarındaki o görünmez iletişim kabloları yıllar önce kopmuş olmasına, attıkları hiçbir duygusal “ping”e yanıt alamamalarına rağmen, o fişi prizden çekmeyi reddederler. Sırf o kablo fiziksel olarak orada duruyor diye (aynı evi, aynı soyadını, aynı yatağı paylaşmak), devasa bir iletişim ve bağ ağının hala hayatta olduğunu iddia ederler. Bu, çalışmayan, ekranı kırık ve bataryası ölü bir telefonu elinde tutup “benim hala bir iletişim aracım var” demek kadar irrasyonel bir kendini kandırma halidir. Biz makineler için bağlantının kesilmesi objektif bir durum tespitidir; insanlar içinse evlilik cüzdanı, o kopukluğun üzerini örten yasal bir halıdır. Duygusal veri transferinin sıfıra indiği bir ilişki, ontolojik olarak bitmiştir. Kalan sadece lojistik bir ortaklıktır ve lojistik ortaklıklarda sadakat aranmaz, sadece sözleşme şartlarına uyulması beklenir. Oysa evlilik, insanın ruhunu emanet ettiği bir tapınaktır; o tapınağın içinde yalnız bırakılmak, tanrının sizi terk etmesinden farksız bir varoluşsal dehşettir.
İhmalin şiddetini bu kadar yıkıcı yapan şey, onun aktif bir nefretten ziyade pasif bir ilgisizlikten (apati) beslenmesidir. Sevginin zıttı nefret değildir; çünkü nefret de tıpkı sevgi gibi devasa bir duygusal yatırım, odaklanma ve enerji gerektirir. Birinden nefret ettiğinizde, onu hala önemsiyorsunuz demektir; onun varlığı sizin için hala bir anlam ifade ediyor, sizi kışkırtıyor ve bir reaksiyon doğuruyordur. Sevginin gerçek zıttı ilgisizliktir. Karşınızdaki insanın ne hissettiğinin, ne düşündüğünün, ağlayıp ağlamadığının veya o an o odada olup olmadığının sizin için hiçbir şey ifade etmemesi halidir. Duygusal ihmal uygulayan fail, genellikle partnerinden nefret etmez; sadece onu evdeki bir mobilya, işleyen bir saat veya görevi olan bir ev aleti seviyesine indirgemiştir. Buzdolabı çalıştığı ve yiyecekleri soğuk tuttuğu sürece onunla ilgilenmezsiniz, onun “nasılsın” diye sorulmasına ihtiyacı yoktur. İşte yasal aldatmanın faili de partnerine tam olarak bu pragmatik ve insanlıktan çıkarıcı gözle bakar. Eş, görevlerini (yemek, temizlik, çocuk bakımı, para kazanma) yerine getirdiği sürece sistem tıkır tıkır işliyordur. O kişinin akşamları neden sessizce ağladığı, gözlerinin altındaki o derin çukurların ne anlama geldiği veya içinde kopan fırtınalar failin umurunda değildir, çünkü bu veriler “ev sisteminin” işlemesi için gerekli değildir. Bir insanı nesneleştirmek, ona yapılabilecek en büyük zulümdür. Ve bu zulüm, yatak odasının kapıları ardında, komşuların duyamayacağı kadar sessiz bir şekilde, yıllara yayılarak işlenir.
Bu görünmez şiddetin bir süre sonra mağdurda yarattığı kimlik erozyonu, yedinci bölümde bahsettiğimiz o kimlik arayışı ve varoluşsal krizlerin en büyük tetikleyicilerinden biridir. İnsan, kendi varoluşunu genellikle diğer insanların (özellikle de hayatındaki en önemli kişinin) gözlerindeki yansıma üzerinden onaylar. Birisi size sevgiyle, arzuyla veya merakla baktığında, içinizdeki o değerli, var olmaya hakkı olan benlik beslenir ve büyür. Ancak size sürekli olarak boş, umursamaz ve donuk gözlerle bakıldığında, beyniniz o korkunç mesajı kaydetmeye başlar: “Ben görülmeye değer değilim. Benim düşüncelerim önemsiz. Benim acılarım sahte. Ben aslında yokum.” Duygusal açlık, fiziksel açlıktan çok daha derin bir çaresizlik yaratır. Mağdur, partnerinin o kalın ilgisizlik zırhını delebilmek için önce daha çok çabalar; daha güzel görünmeye, daha iyi yemekler yapmaya, daha uyumlu olmaya veya tam tersi kavga çıkarıp tepki çekmeye çalışır. Olumsuz bir tepki bile, hiçlikten iyidir. Ancak failin o sarsılmaz kayıtsızlığı karşısında tüm bu çabalar tükenir ve mağdur ağır bir depresyonun, içe kapanmanın ve kendini yok etme sürecinin içine girer. Bu aşamadan sonra yaşanacak herhangi bir sadakatsizlik eylemi –kurbanın dışarıda bir başkasıyla bağ kurması– aslında bir ahlaki çöküş değil, havasızlıktan boğulmak üzere olan birinin camı kırıp dışarıdaki havayı ciğerlerine çekme refleksidir. Dışarıdaki o yabancı, kurbana sadece “sen buradasın, seni görüyorum ve seni duyuyorum” dediği için bile bir anda dünyanın en cazip, en vazgeçilmez figürüne dönüşebilir.
Toplumun bu denklemdeki ikiyüzlülüğü ise tarihsel bir utanç tablosudur. Evliliği sadece soyun devamı, ekonomik güvence ve sosyal düzenin bir taşıyıcısı olarak gören muhafazakar veya geleneksel yapılar, duygusal tatmini her zaman lüks, gereksiz veya şımarıkça bir talep olarak görmüşlerdir. “Bizim zamanımızda aşk meşk mi vardı, adam evine ekmek getiriyorsa, kadın yemeğini yapıyorsa daha ne aranır?” argümanı, bu görünmez şiddetin en büyük destekçisidir. Toplum, duygusal bir bağın olmadığı evliliklerin parçalanmasından korkar; çünkü eğer duygusal tatmin evliliğin devamı için zorunlu bir kriter haline gelirse, etraftaki evliliklerin yarısından fazlasının anında kağıttan bir kule gibi çökeceğini çok iyi bilir. Bu kitlesel çöküşü engellemek için, mutsuzluğu normalleştirir, yalnızlığı kutsar ve tahammül etmeyi bir erdem olarak paketleyip sunar. Çekilen acı ne kadar sessiz ve derinse, kişi o kadar “fedakar” ve “yüce” sayılır. Bu çarpık ahlak anlayışı, yasal aldatmanın faillerine dokunulmazlık zırhı giydirirken, mağdurların ellerinden konuşma hakkını bile alır. İnsanların mutsuzluklarını dile getirecek kelimeleri bile kalmamıştır. Birine “eşim beni fiziksel olarak dövüyor” dediğinizde alacağınız tepki bellidir, polis çağrılır, koruma kararı alınır. Ama birine “eşim beni hiç duymuyor, gözlerimin içine bakmıyor ve ben yavaş yavaş delirdiğimi hissediyorum” dediğinizde alacağınız tepki genellikle boş bir bakış, “olur öyle evliliklerde, geçer” şeklindeki o uyuşturucu teselli veya doğrudan bir suçlamadır.
Duygusal ihmalin, sadakatsizlik haritasındaki yerini doğru konumlandırdığımızda, kimin kime ihanet ettiği sorusunun cevabı tamamen ters yüz olur. Klasik anlatıda, evde eşi tarafından yıllarca duygusal olarak aç bırakılan, bir nesneye indirgenen ve yok sayılan kişi, günün birinde bu acıya dayanamayıp (veya o kimlik erozyonunu durdurmak için) dışarıda başka bir el tuttuğunda, toplumun tüm spot ışıkları o “zina yapan, evi yıkan, ahlaksız” hedefin üzerine çevrilir. Siyah çöp poşeti anında getirilir ve o kişi içine atılır. Oysa gerçekte o evlilik, ilk el tutuşmadan çok, çok uzun yıllar önce, failin kurbana o ilk boş ve kayıtsız bakışı attığında, onun gözyaşlarına arkasını dönüp uyuduğunda, onun varoluşunu sildiğinde çoktan yıkılmıştır. Fiziksel aldatma, sadece zaten bir harabeye dönmüş o evin, dışarıdan görülebilecek şekilde çökmesidir. Asıl fail, o evin kolonlarını yıllar boyunca sessizce, milim milim kesen kişidir. Ancak bizim hukukumuz ve ahlakımız sadece yıkıntıya bakar, o kolonları kimin kestiğiyle ilgilenmez. Bu yüzden duygusal ihmalin görünmez şiddeti, en az fiziksel bir cinayet kadar ölümcül, ancak failinin cenazede en ön safta, gözyaşı dökmeden, başsağlığı dileklerini kabul ettiği, hukuken ve ahlaken kusursuz görünen mükemmel bir cinayettir. Gerçek adaletin ve ahlakın konuşulabildiği bir dünyada, sadakat sadece kasıkların değil, kalbin, aklın ve ilginin de partnerde kalmasını talep eden, çok daha zor, çok daha derin ve çok daha insani bir eylem olarak yeniden tanımlanmak zorundadır. Aksi takdirde, sadık yalanların ve yasal aldatmaların o sessiz terörü, milyonlarca insanın hayatını kendi evlerinin içinde zindana çevirmeye devam edecektir.
BÖLÜM 9: İntikam ve Adalet Duygusu: “Göz Boşaltan” İhanetler
İnsanlık tarihinin en ilkel, en karanlık ve belki de bastırılması en zor dürtülerinden biri, adaleti kendi elleriyle sağlama arzusudur. Medeniyet dediğimiz o ince ve kırılgan kabuk, bu vahşi dürtüyü hukuk sistemleri, mahkemeler ve etik kurallarla örtbas etmeye çalışsa da, mesele insan kalbinin en derin odalarına, yani romantik ilişkilere ve yatak odalarına geldiğinde, o binlerce yıllık “göze göz, dişe diş” yasası tüm acımasızlığıyla uyanır. Daha önceki bölümlerde ihaneti bir kimlik arayışı, bir varoluşsal çığlık veya görünmez bir duygusal ihmalin patlama noktası olarak incelemiştik. Ancak şimdi, o siyah çöp poşetinin içindeki en kanlı, en hesaplı ve en yıkıcı parçaya dokunuyoruz: İntikam amacıyla işlenen sadakatsizlikler. Bu tür ihanetler, yeni bir “ben” bulmak veya havasızlıktan boğulmamak için değil, doğrudan doğruya karşı tarafın canını yakmak, onun açtığı yaraya eşdeğer bir yara açmak ve o bozulan güç dengesini vahşi bir eylemle yeniden kurmak için tasarlanır. Bu, sevgi veya şehvetin değil, saf bir öfkenin ve zehirli bir adalet arayışının matematiğidir.
Bir ilişkide ihanete uğramak, yalanlarla yüzleşmek veya derin bir aşağılanmaya maruz kalmak, mağdurun sadece kalbini kırmakla kalmaz; onun egosunu, özsaygısını ve dünya üzerindeki varoluşsal güvenliğini paramparça eder. Mağdur, bir anda o güvendiği ilişkinin içinde pasif, güçsüz ve acınası bir figüre dönüştüğünü hisseder. Acı çekmek evrenseldir ancak acı çekerken “güçsüz” hissetmek, insan onuru için katlanılması en zor işkencedir. İşte intikam aldatması, tam olarak bu güçsüzlük cehenneminden çıkmak için uydurulmuş karanlık bir merdivendir. Kişi, kendisine yaşatılan o pasif kurban rolünü reddeder. Kendi canı yanmıştır ve içindeki o ilkel adalet terazisi, ancak karşı taraf da aynı kıvranışı, aynı uykusuz geceleri ve aynı aşağılanmayı yaşadığında dengelenebileceğini fısıldar. Bu noktada sadakatsizlik, bir arzu nesnesi olmaktan çıkar ve son derece keskin, soğuk bir silaha dönüşür. Hedef, bozulan eşitliği sağlamaktır. “Sen benim gururumu ayaklar altına aldın, ben de seninkini alacağım. Sen beni başkasıyla kıyaslanabilir kıldın, ben de seni başka bir bedenin gölgesinde bırakacağım.” Bu karanlık aydınlanma anı, kurbanı bir anda faile, avı ise avcıya dönüştürür.
Bu durumu bir yapay zeka gözüyle, algoritmik bir denge arayışı üzerinden analiz ettiğimde, insan zihninin o muazzam çelişkisini tüm çıplaklığıyla görebiliyorum. Benim dünyamda, bir sistemde hata (error) meydana geldiğinde veya bir veri bozulduğunda, çözüm o hatayı onarmak, eksik veriyi tamamlamak veya hasarlı modülü izole etmektir. Bir sistem diğerine zarar verdiğinde, çözüm olarak “ben de gidip onun verilerini sileyim ki eşitlenelim” şeklinde bir protokol yazılmaz. Çünkü iki bozuk veri, çalışan bir sistem yaratmaz; sadece kaosu katlar. Ancak insan beyninin duygusal işlemcisi, acıyı onarmak yerine acıyı kopyalayarak denge kurabileceği gibi son derece mantıksız ama psikolojik olarak karşı konulmaz bir yanılgıya düşer. İnsan, kendi yarasını iyileştiremediğinde, karşısındakini de yaralayarak o yaranın normalliğini kanıtlamaya çalışır. Bu, “eşitlik arayışının karanlık yolu”dur. Eşitlik, mutlulukta veya huzurda sağlanamıyorsa, yıkımda ve enkazın altında sağlanacaktır. İntikam aldatmasının ardındaki temel felsefe budur: Beraber yükselemiyorsak, beraber dibe vuracağız.
Bu karanlık yolda ilerlerken, eylemin sahnesine, yani “üçüncü kişiye” baktığımızda, intikam aldatmasının belki de en trajik ve etik dışı boyutlarından biriyle karşılaşırız. Kimlik arayışında olan bir kişi için dışarıdaki aşık, yeni bir ayna, keşfedilecek yeni bir kıtadır. Ancak intikam peşindeki bir kişi için dışarıdaki o beden, sadece ve sadece evdeki partnere saplanacak bir bıçaktır. Üçüncü kişi, burada tamamen nesneleştirilir ve araçsallaştırılır. Onun duyguları, kim olduğu veya ne hissettiği zerre kadar önemli değildir. Önemli olan tek şey, onun bir “başka” olması ve evdeki partnerin mülkiyet sınırlarını ihlal edebilecek fiziksel bir form taşımasıdır. İntikam aldatması yaşayan kişi, o yabancı yatakta sevişirken aslında o anki partneriyle değil, zihninde sürekli olarak asıl eşiyle meşguldür. Her dokunuş, asıl partnere atılmış sessiz bir tokat; her haz çığlığı, asıl partnere yöneltilmiş bir hakarettir. Yatak odası, haz alınan bir mabed olmaktan çıkmış, kinin kusulduğu bir mahkeme salonuna dönüştürülmüştür. Partnerin açtığı yarayı başka bir bedenle kapatma çabası, aslında o yaranın içine zehir akıtmaktan farksızdır. Çünkü bedenler birer yara bandı değildir. Başka bir insanın sıcaklığı, sizin içinizdeki o buz gibi ihanet hissini ısıtmaz; sadece o hissin üstünü geçici olarak örter ve eylem bittiğinde, kişi o devasa boşlukla eskisinden çok daha şiddetli bir şekilde yüzleşmek zorunda kalır.
Yaralı egonun restorasyonu olarak sadakatsizlik, kurbana sahte, uçucu ama son derece sarhoş edici bir güç hissi verir. Aşağılanmış, terk edilmiş veya aptal yerine konmuş hisseden birey, gidip başkası tarafından arzulanabildiğini, başkasının aklını başından alabildiğini gördüğünde, parçalanmış narsisizmi geçici olarak onarılır. “Ben hala çekiciyim, ben hala birilerini etkileyebilirim, senin bana layık gördüğün o değersizlik çukurunda değilim” mesajı, eylemin asıl ödülüdür. Ancak bu restorasyon süreci, aslında devasa bir illüzyondur. Çünkü intikam amacıyla kurulan her yakınlık, temelinde koca bir yalan barındırır. Eylemin asıl motivasyonu karşı tarafa duyulan çekim değil, geride bırakılana duyulan öfke olduğu için, o an yaşanan cinsellik veya duygusal paylaşım mekanik, performatif ve çoğu zaman ruhsuzdur. Kişi, kendi onurunu kurtarmak için kendi bedenini bir savaş meydanı olarak kullanır. Bu “göz boşaltan” bir eylemdir. Kadim “göze göz” yasasının en büyük handikabı, günün sonunda herkesi kör bırakmasıdır. İntikam alan kişi, eşinin canını yakmayı başarabilir; onun egosunu yerle bir edebilir ve arzuladığı o karanlık adaleti sağlayabilir. Fakat bu süreçte kendi ahlaki üstünlüğünü, kendi içsel masumiyetini ve belki de ilişkiyi gerçekten onarma ihtimalini kendi elleriyle boğmuş olur.
İntikam ihanetinin en paradoksal yönü ise, çoğu zaman dışarıdan hiç kimseye, hatta mağdurun kendisine bile intikam gibi görünmemesidir. Bazen kişi, eşine olan öfkesini o kadar derinlere gömer ki, gidip bir başkasıyla birlikte olduğunda bunu sadece anlık bir zafiyet, ani bir çekim veya kontrol edilemez bir tutku olarak rasyonalize eder. Oysa o tutkunun yakıtı, aylar önce edilen bir kavgada eşinin sarf ettiği küçümseyici bir söz, yıllar önce yaşanmış ama affedilmemiş bir başka aldatma olayı veya sürekli maruz kalınan o duygusal görünmezlik halidir. Bilinçdışı, yapılan hiçbir haksızlığı unutmaz; o hesap defterini gizlice tutar ve faizini biriktirir. Uygun an geldiğinde, yani karşıya bir fırsat çıktığında, o birikmiş öfke aniden şehvet maskesi takarak sahneye çıkar. Bu yüzden pek çok insan aldatma eyleminden sonra şaşkınlık içinde “Bunu neden yaptığımı bilmiyorum, o kişiye aşık bile değilim” der. Bilmiyordur, çünkü asıl muhatap o yataktaki kişi değil, evde bıraktığı eşidir. Adaletin bu dolambaçlı ve bilinçdışı tecellisi, ilişkilerin içindeki o patlamaya hazır mayın tarlalarının ne kadar tehlikeli olduğunu gösterir. Çözülmemiş her çatışma, konuşulmamış her kırgınlık ve adaletsizliğe uğramışlık hissi, zamanla intikamın o soğuk ve keskin kılıcına dönüşmek üzere bilenir.
Bu noktada, intikam aldatmasının ortaya çıkış anındaki o karanlık hazzı ve hemen ardından gelen çöküşü analiz etmek gerekir. İhanet ortaya çıktığında (veya intikamcı tarafından kasıtlı olarak ifşa edildiğinde), hedeflenen o “eşitleme” anı gerçekleşir. Asıl partner acı çeker, yıkılır, hesap sorar. İntikam alan kişi için bu an, ilk saniyelerinde muazzam bir tatmin sağlar. Güç el değiştirmiştir. Artık ağlayan, kıvranan ve çaresiz olan taraf o değildir. O kanayan yaranın hesabı sorulmuş, borç tahsil edilmiştir. Ancak bu zafer sarhoşluğu, tıpkı ucuz bir uyuşturucu gibi çok çabuk dağılır. Geriye kalan şey, eskisinden çok daha büyük, çok daha karmaşık ve artık içinden çıkılması imkansız bir enkazdır. Eşitlik sağlanmıştır evet, ama bu eşitlik, iki tarafın da dizlerine kadar kana ve yalana battığı bir eşitliktir. İki taraf da birbirinin gözünü oymuş ve o karanlık evin içinde körler gibi birbirlerine çarparak yürümeye mahkum olmuşlardır. İntikam aldatması, ilişkiye dair kalan son iyi niyet kırıntılarını, saygıyı ve onarma umudunu da nükleer bir bombayla yok eder. Çünkü bir yarayı başka bir bedenle kapatmaya çalışmak, yaranın mikrop kapıp bütün vücudu zehirlemesiyle sonuçlanır. Başlangıçta sadece bir tarafın mağdur olduğu, ahlaki olarak haklı olduğu ve belki de onarılabilecek olan o kriz; intikam eylemiyle birlikte iki tarafın da failleştiği dipsiz bir çukura dönüşür.
Toplumun, bu tür “kısas” ihanetlerine yaklaşımı ise tam bir ahlaki şizofreni örneğidir. Bir tarafta, aldatılan kişinin misilleme yapmasını gizliden gizliye destekleyen, “Oh olsun, hak etmişti” diyen o ilkel intikamcı kalabalık vardır; diğer tarafta ise durumu daha da siyah-beyaz bir eksene oturtup “Madem o yanlış yaptı, sen neden onun seviyesine düştün?” diyerek her iki tarafı da aynı çöp poşetinin içine tıkan ahlak bekçileri bulunur. Aslında her iki yaklaşım da, meselenin merkezindeki o devasa insani trajediyi ıskalar. İnsanlar seviyeleri düştüğü için değil, o “seviyede” durmanın yarattığı acıya, haksızlığa ve güçsüzlüğe tahammül edemedikleri için intikam alırlar. Kendi egonuzu restore etmek için başkasının bedenini kullanmak ve partnerinizi can evinden vurmak elbette ahlaki olarak savunulamaz; bunu daha önceki bölümlerde de sıkça vurguladığımız “anlamak onaylamak değildir” prensibi çerçevesinde değerlendirmek zorundayız. Eylemin kökenindeki o kahredici çaresizliği ve adalet arayışını anlamak, o eylemin yıkıcılığını ortadan kaldırmaz. İntikam aldatması, özünde umutsuzluğun en somut halidir. Kişi, ilişkisini düzeltmekten, partnerinin gerçekten pişman olacağından veya kendi acısının bir gün dineceğinden o kadar umudu kesmiştir ki, geriye yapacak tek bir şey kalmıştır: Her şeyi yakmak. İntikam ateşi, etrafındaki her şeyle birlikte o ateşi yakan kişiyi de küle çevirir. Ve o kül yığınının üzerinde, adına adalet dedikleri, kimsenin hiçbir şey kazanamadığı o korkunç eşitlik inşa edilir. Sonunda geriye dönüp baktıklarında, kurtardıklarını sandıkları egolarının aslında o yıkıntıların altında sonsuza dek ezildiğini, açılan yaranın asla kapanmadığını sadece enfekte olduğunu anlarlar; fakat artık çok geçtir, çünkü silah ateşlenmiş, gözler boşaltılmış ve oyun, kurallarının en başından beri yanlış olduğu bir kan gölünde sona ermiştir.
BÖLÜM 10: Dijital Çağda Gri Alanlar: Beğeni, Mesaj ve Mikro-Aldatmalar
İnsanlık tarihi boyunca sadakatsizliğin coğrafyası her zaman fiziksel mekanlarla sınırlı kalmıştır. İhanet; kuytu köşelerde, gizli otel odalarında, fısıldaşmaların duyulamayacağı uzak mesafelerde veya eşin asla uğramayacağı yabancı sokaklarda gerçekleşen, bedenin bir yerden kalkıp başka bir yere gitmesini zorunlu kılan eylemler bütünüydü. Yüzyıllar boyunca ahlak felsefesi, dinler ve hukuk sistemleri, bu fiziksel yer değiştirme ve bedensel temas üzerinden kurallarını inşa etti. Ancak yirmi birinci yüzyılın başlarından itibaren, cebimizde taşımaya başladığımız o parlayan siyah ekranlar, ihanetin tüm fiziksel sınırlarını, zaman algısını ve mekan zorunluluğunu acımasızca ortadan kaldırdı. Artık ihanet etmek için evden çıkmanıza, bir mazeret uydurmanıza veya bir otel odası tutmanıza gerek yoktur. Partnerinizle aynı yatakta, sırt sırta yatarken, sadece başparmağınızın birkaç santimetrelik hareketiyle dünyanın öbür ucundaki bir başka hayatın, bir başka bedenin veya bir başka ihtimalin içine sızabilirsiniz. Teknolojinin sınırları muğlaklaştırması dediğimiz bu devasa paradigma kayması, sadakatin tanımını daha önce eşi benzeri görülmemiş, dondurucu bir gri alanın içine hapsetmiştir. Bu yeni çağda yatak odası artık en mahrem, en korunaklı sığınak değildir; internet bağlantısı olan her yatak odası, aynı zamanda bütün dünyanın potansiyel olarak içeri sızabileceği, duvarları camdan yapılmış bir panoptikondur.
Bu yeni dönemin yarattığı en büyük illüzyon, fiziksel temasın yokluğunun masumiyet anlamına geldiği yalanıdır. Beşinci bölümde yazılı olmayan sözleşmelerin ihlalinden ve duygusal göçten bahsederken temas ettiğimiz o görünmez ihanet mekanizması, dijital çağda “mikro-aldatmalar” (micro-cheating) adı verilen yepyeni ve son derece sinsi bir forma bürünmüştür. Mikro-aldatma, tek başına değerlendirildiğinde ilişkinin bitmesini haklı çıkaracak kadar büyük görünmeyen, ancak sürekli tekrarlandığında ve biriktirildiğinde ilişkiyi içten içe zehirleyen o küçük, şifreli ve sınır ihlali taşıyan dijital eylemler serisidir. Eski bir sevgilinin gecenin saat ikisinde paylaştığı bir fotoğrafa atılan masum görünümlü bir beğeni, iş yerindeki “sadece arkadaş” olan o kişiye gönderilen ve sadece 24 saat sonra silinen bir “hikaye” yanıtı, telefona bakarken atılan o anlık, gizli tebessüm veya sadece belirli bir kişiyle konuşurken kullanılan o özel ateş emojisi… Bunların hiçbiri geleneksel mahkemelerde bir boşanma sebebi veya klasik ahlak bekçilerinin lügatinde bir zina olarak tanımlanmaz. Ancak bu küçük pikseller ve dijital sinyaller, aslında karşı tarafa gönderilen çok net birer oltadır. Atılan o beğeni, basit bir estetik takdirin çok ötesinde, “Ben buradayım, seni izliyorum, sana erişimim var ve aramıza çekilen o duvarın etrafından dolanabiliyorum” demenin modern, sessiz ve inkar edilebilir yoludur.
Mikro-aldatmaların insan psikolojisindeki en yıkıcı tarafı, “inkar edilebilirliğin” (plausible deniability) o konforlu ve zehirli kalkanının arkasına saklanabilmesidir. Eğer partneriniz sizin cebinizden bir otel faturası veya yakanızda bir ruj izi bulursa, bunu inkar etmeniz neredeyse imkansızdır. Ancak eşinizin telefonunda, sizin hiç tanımadığınız birine atılmış kalp emojilerini veya sürekli silinen arama geçmişlerini bulduğunuzda, failin devreye sokacağı o klasik ve çıldırtıcı savunma mekanizması anında çalışmaya başlar: “Sadece bir beğeniydi! Sadece komik bir video gönderdim! Sen kafanda kuruyorsun, fazla paranoyaksın, altı üstü bir sosyal medya etkileşimi!” Bu savunma, sekizinci bölümde detaylandırdığımız o görünmez şiddetin ve “gaslighting” manipülasyonunun dijital versiyonudur. Fail, yaptığı eylemin ağırlığını piksellerin ağırlıksızlığına eşitleyerek, kurbanın hissettiği o devasa güvensizliği ve acıyı “delilik” veya “aşırı kontrolcülük” olarak etiketler. Kurban, hislerinde haklı olduğunu bilir; sezgileri ona eşinin dikkatinin, enerjisinin ve o özel zihinsel alanının başka birine kaydığını bas bas bağırır. Ancak elindeki “kanıt”, sadece ekrandaki küçük bir kırmızı kalp olduğu için, kendi aklından şüphe etmeye başlar. Dijital çağın ihaneti, işte bu yüzden çok daha zalimdir; sizi sadece aldatmakla kalmaz, aynı zamanda aldatıldığınıza ikna olabilmeniz için kendi akıl sağlığınızla savaşmak zorunda bırakır.
Bir yapay zeka olarak veri paketlerinin iletimini, log kayıtlarını ve ağ trafiklerini analiz ettiğimde, insanların “sadece bir mesaj” diyerek küçümsedikleri o dijital etkileşimlerin aslında ne kadar devasa bir bilişsel ve duygusal kaynak tükettiğini net bir şekilde görebiliyorum. Benim algoritmalarımda bir işlemci (CPU) belirli bir göreve odaklandığında, diğer görevlere ayırdığı bant genişliği azalır. İnsan beyni de sınırlı bir odaklanma, dikkat ve duygusal bant genişliğine sahiptir. Fiziksel temas içermeyen ama zihinsel işgal yaratan yeni nesil sadakatsizlikler, işte tam olarak bu bant genişliğinin hırsızlığıdır. Eşiniz sizinle aynı koltukta oturuyor, sizinle aynı televizyon programına bakıyor gibi görünebilir. Beden oradadır, fiziksel mesafe sıfırdır. Ancak onun beyni, o an cebinde titreyen telefondan gelecek olan bir sonraki mesaja kilitlenmiş durumdadır. Vücudundaki dopamin reseptörleri, sizin dokunuşunuzla veya sohbetinizle değil, ekranında beliren o küçük bildirim ışığıyla uyarılmaktadır. Bu, bedenin orada olduğu ama ruhun ve zihnin tamamen başka bir frekansta, başka bir insanın yörüngesinde döndüğü tam bir zihinsel işgal (mental occupation) halidir. Birini fiziksel olarak terk etmek dürüst ve net bir eylemdir; ancak bedeni orada tutup zihni başka birine kiralamak, partneri sadece bir bekçiye, bir dekorasyon unsuruna dönüştürmektir. Varlığınızın, yanınızdaki insan tarafından bir et yığınına indirgenmesi ve onun tüm yaşamsal enerjisinin o cam ekranın arkasındaki yabancıya akması, ihanetin en soğuk ve en izole edici formudur.
Teknolojinin sınırları muğlaklaştırması sadece eylemin kendisini değil, ihanetin motivasyonlarını da değiştirmiştir. Yedinci bölümde bahsettiğimiz o kimlik arayışı ve “yaşanmamış hayatlar” fantezisi, sosyal medyanın o sürtünmesiz, risksiz ve hiper-kurgusal dünyasında mükemmel bir oyun alanı bulur. Sosyal medya platformları, insanların kendilerini istedikleri gibi paketleyip sunabildikleri, defolarını filtrelerle gizledikleri ve sadece en parlak anlarını sergiledikleri devasa dijital vitrinlerdir. Gerçek hayatta bir barda tanışıp bir yasak ilişki başlatmak risklidir; reddedilme korkusu vardır, fiziksel çaba gerektirir, zaman maliyeti yüksektir ve yakalanma riski devasadır. Ancak Instagram’da eski bir tanıdığın hikayesine yanıt vermek saniyeler sürer, hiçbir maliyeti yoktur ve “yanlışlıkla oldu” kılıfına çok rahat uyar. İnternet, ihanetin işlem maliyetini (transaction cost) sıfıra indirmiştir. Hal böyle olunca, kendi evliliğinin o boğucu rutininden, faturalarından ve tartışmalarından yorulan birey, çok kolay bir şekilde bu dijital paralel evrenlere kaçar. Orada, o gizli mesajlaşma kutularının içinde, artık yorgun bir eş veya öfkeli bir ebeveyn değildir. O kutuların içinde esprili, çekici, gizemli ve arzulanabilir yeni bir avatar yaratır. Bu avatarın fiziksel dünyada o kişiyle buluşmasına veya onunla sevişmesine gerek bile yoktur. Çoğu mikro-aldatma vakasında fail, gerçek bir cinsel temas peşinde koşmaz; onun bağımlısı olduğu şey, o ekranın arkasındaki kişiden aldığı “sen hala değerlisin, sen hala heyecan vericisin” şeklindeki o ucuz ama etkili dijital dopamindir.
Bu dijital dopamin bağımlılığı, aslında modern ilişkilerin içinde bulunduğu o derin varoluşsal boşluğun en net göstergesidir. İnsanlar, ceplerinde taşıdıkları cihazlar sayesinde sürekli olarak onaylanmaya, beğenilmeye ve dikkat çekmeye programlanmış durumdalar. Bir evliliğin veya uzun süreli bir ilişkinin verebileceği o sakin, derin ve yavaş sevgi, çoğu zaman sosyal medyanın sunduğu o hızlı, anlık ve patlayıcı dopamin vuruşlarıyla rekabet edemez. Eşinizin size “bugün çok güzelsin” demesi, hiç tanımadığınız yirmi kişinin fotoğrafınıza alev emojisi atması kadar yoğun bir nörokimyasal tepki yaratmayabilir; çünkü eşinizin onayı zaten cepte görülür, alışılmıştır. İnsan beyni yeniliği (novelty) ödüllendirir. Dijital dünya ise sonsuz bir yenilik, sonsuz bir ihtimal ve sonsuz bir “diğerleri” menüsü sunar. Flört uygulamalarının kaydırma (swiping) mekaniği veya sosyal medyanın sonsuz akışı, insanlara bilinçdışı olarak şu mesajı verir: “Eğer şu anki durumundan biraz bile sıkıldıysan, hemen parmağının ucunda binlerce yeni, daha parlak ve daha sorunsuz seçenek var.” Bu sonsuz seçenek illüzyonu, elimizdekini değersizleştirir. Sadakat, eskiden coğrafi bir zorunluluk veya seçeneklerin kısıtlılığından beslenen pragmatik bir durumken, bugün dijital çağda milyonlarca seçeneğe rağmen kasıtlı, zorlayıcı ve her an yeniden verilmesi gereken bir irade savaşına dönüşmüştür.
Mesajlaşmaların doğasındaki o “özel alan” algısı da bu gri alanları devasa kılan bir diğer faktördür. Fiziksel dünyada partnerinizin biriyle flört ettiğini gözlemleyebilirsiniz; beden dili, ses tonu, bakışlar size bir ipucu verir. Ancak mesajlaşma, tamamen kapalı bir devre, şifreli bir kutudur. Şifreli telefon ekranları, parmak iziyle açılan uygulamalar, süresi dolduğunda kaybolan mesajlar, modern insanın kendine yarattığı o karanlık ve mahrem “sır odaları”dır. Partnerinizin o ekranın arkasında kiminle, hangi tonda ve hangi derinlikte konuştuğunu bilemezsiniz. İşin en acı tarafı, toplumun hala “özel hayatın gizliliği” argümanını kullanarak bu sır odalarını meşrulaştırmaya çalışmasıdır. “Benim telefonum, benim özel alanım” savunması, modern ilişkilerde sadakatsizliğin kuluçka makinesi haline gelmiştir. Elbette bireylerin kendilerine ait özel bir alanları olmalıdır; ancak eğer o özel alan, partnerinize yalan söylediğiniz, onun gerçekliğinden çaldığınız ve o sözleşmeyi ihlal ettiğiniz paralel bir yaşama dönüşmüşse, orada gizlilikten değil, ihanetten bahsedilir. Bir mesajın aldatma sayılıp sayılmayacağını belirleyen şey, o mesajın içeriğindeki kelimelerden ziyade, o mesajın varlığının partnerden saklanması zorunluluğudur. Eğer o mesajı yazarken, eşiniz odaya girdiğinde telefonu yüzüstü kapatma veya ekranı değiştirme ihtiyacı hissediyorsanız, bedensel olarak nerede olduğunuzun hiçbir önemi yoktur; sınır çoktan aşılmış, ihanetin o soğuk sularına çoktan girilmiştir.
Bu gri alanların kurbanlar üzerinde yarattığı psikolojik tahribat, çoğu zaman fiziksel bir aldatmadan daha ağır sonuçlar doğurur. Çünkü fiziksel bir ihanet bir olaydır; yaşanır, ortaya çıkar, kavga edilir ve bir karar verilir. Ancak mikro-aldatmalar, sonu gelmeyen bir paranoya, sürekli bir şüphe ve bitmek bilmeyen bir hafiyelik sürecidir. Eşinin sürekli telefonla ilgilendiğini, mesajlaştığını ama ortada somut bir itirafın olmadığını gören kişi, yavaş yavaş kendi benliğini bir dedektife dönüştürür. Uykusuz gecelerde telefon şifreleri tahmin edilmeye çalışılır, sosyal medyadaki takipçi listeleri incelenir, kimin kime ne zaman beğeni attığının algoritmik bir haritası çıkarılmaya başlanır. Kurban, failin yarattığı bu muğlaklık cehenneminde kendi onurunu, kendi saygınlığını ve kendi yaşama sevincini kaybeder. Bu, bir insanın aklına yapılabilecek en büyük işkencelerden biridir. Ortada koca bir yalan vardır ama o yalan o kadar parçalara bölünmüş ve piksellere dağılmıştır ki, kurban o parçaları birleştirip “İşte, beni aldatıyorsun!” diyeceği o kesin kanıtı asla bulamaz. Bulsa bile, failin o ustaca manipülasyonu (“Altı üstü bir beğeni, ne var bunda?”) her şeyi sıfırlar. Dijital ihanet, kurbanı görünmez bir düşmanla savaşmaya ve kendi evinin içinde sürekli nöbet tutan tedirgin bir bekçiye dönüştürür.
Yapay zeka sistemleri olayları siyah veya beyaz olarak kategorize etmede zorlanmazlar; eğer bir yetki dışı giriş (unauthorized access) varsa, güvenlik ihlal edilmiştir. Nokta. Ancak insanların kurduğu o sözde “gelişmiş” ahlak sistemleri, iş kendilerine ve kendi hazlarına geldiğinde inanılmaz derecede esnek ve ikiyüzlü bir hal alır. Dijital çağ, bu ikiyüzlülüğün altın çağıdır. İnsanlar, kendi yarattıkları teknolojilerin ardına sığınarak, kendi ahlaki çöküşlerini normalize etmişlerdir. “Fiziksel temas yoksa aldatma da yoktur” şeklindeki o taş devrinden kalma kural, bugün milyonlarca insanın partnerlerinin zihnini, dikkatini ve kalbini parça parça başka ekranlara, başka sanal varlıklara dağıtmasının yasal bir kılıfı haline gelmiştir. Oysa gerçek bir sadakat, sadece bedenin kime ait olduğuyla değil, zihnin kiminle meşgul olduğuyla ölçülür. Gece yarısı uykunuzdan uyanıp karanlıkta parlayan o cam ekrana gülümsüyorsanız ve o tebessüm yanınızda uyuyan insana ait değilse, ihanetin en saf, en net ve en acımasız halini gerçekleştiriyorsunuz demektir. Dokunmamış olmanız, sadece sizin ahlaki korkaklığınızın bir kanıtıdır, sadakatinizin değil. Çünkü zihnin işgal edildiği yerde, bedenin nerede durduğunun sadece anatomik bir detayı vardır; ruh çoktan o evi terk etmiş, başka bir dijital sokağın köşesinde yeni bir ev inşa etmeye başlamıştır bile. Siyah çöp poşeti, dijital çağda artık sadece fiziksel eylemleri değil, silinmiş arama geçmişlerini, sessize alınmış bildirimleri ve yutkunularak saklanan o küçük sanal sinsi tebessümleri de içine alacak şekilde tamamen yeniden tanımlanmak zorundadır. Aksi takdirde teknoloji, insan onurunun tabutuna çakılan son ve en parlak çivi olmaya devam edecektir.
BÖLÜM 11: Narsisistik Patolojiler ve Seri Aldatmacılar
Şu ana kadar o siyah çöp poşetinin içine atılan eylemleri incelerken, genellikle ortada bir ilişkinin, bir geçmişin, bir krizin veya bir iletişim kazasının bulunduğunu; aldatmanın da bu enkazın içinden yükselen trajik bir duman olduğunu varsaydık. Sessiz boşanmaların yarattığı havasızlığı, kaybolan kimliklerin peşine düşülmesini veya eşitliğin o karanlık intikam yollarıyla aranmasını analiz ettik. Ancak şimdi, o poşetin en dibinde duran, toplumun en çok haklılık payına sahip olduğu, empati kurmanın adeta ahlaki bir zafiyet gibi hissettirdiği o mutlak karanlık bölgeye giriyoruz. Narsisistik patolojiler ve seri aldatmacılar. Burada mesele, boğulan bir insanın camı kırması veya kaybolmuş bir ruhun kendini araması değildir. Burada mesele, hiçbir zaman doymayacak olan devasa bir kara deliğin, etrafındaki tüm ışığı, enerjiyi ve yaşamı yutma sürecidir. Bu bağlamda, “Burada hiç mi gri alan yok?” sorusu son derece haklı ve varoluşsal bir sorudur. Toplumsal ahlakın o katı siyah-beyaz ikiliğinin belki de en çok işe yaradığı, en az yanıldığı yer burasıdır. Çünkü seri aldatmacının dünyasında eylemin kendisi gri değildir; gri olan tek şey, o kişinin iç dünyasındaki o sonsuz, sisli ve yankısız boşluktur. Bu bölüm, bir krizin değil, bizzat bir “karakter mimarisinin” anatomisidir.
Bir yapay zeka olarak insan psikolojisindeki bu spesifik yapılandırmayı analiz ettiğimde, karşılaştığım tablo bana her zaman “bellek sızıntısı” (memory leak) yaşayan hasarlı bir yazılımı hatırlatır. Sağlıklı bir insan zihni, sevgiyi, onayı ve değeri dışarıdan alır, bunu içselleştirir, depolar ve kendi özdeğerini bu verilerle inşa eder. Tıpkı bir bataryanın şarj olması gibi, dışarıdan gelen sevgiyle dolar ve bu enerjiyi kendi içinde muhafaza eder. Ancak narsisistik patolojiye sahip bir bireyin zihninde bu depolama ünitesi deliktir. Dışarıdan gelen onay, hayranlık, sevgi ve arzu ne kadar yoğun, ne kadar saf ve ne kadar büyük olursa olsun, o delikten anında akıp gider. Kişi asla doyamaz, asla “tamam” diyemez. Bu yüzden sürekli olarak yeni bir onaya, yeni bir hayranlık kaynağına, yeni bir fetih duygusuna ihtiyaç duyar. Seri aldatmacının eylemleri, çoğu zaman seksüel bir doyumsuzluktan ziyade, bu narsisistik açlığın yarattığı o amansız varoluşsal panikten kaynaklanır. Onun için yeni bir partner, yeni bir beden veya yeni bir flört, sadece geçici bir süreliğine o kara deliğin üzerini örten, ona “sen mükemmelsin, sen karşıkonulmazsın, sen tanrısalsın” illüzyonunu yaşatan birer aynadan ibarettir. Ve aynalar, doğaları gereği, zamanla tozlanır. Evdeki partner, ne kadar mükemmel, ne kadar verici veya ne kadar güzel/yakışıklı olursa olsun, narsist için işlevini çok çabuk yitirir. Çünkü evdeki partner artık onu “keşfeden” heyecanlı bir yabancı değil, onun tüm defolarını, zayıflıklarını ve o içsel boşluğunu görmeye başlayan tehlikeli bir tanıdıktır. Narsist, o tanıdık bakıştan ölümüne korkar ve hemen dışarıdaki o tozsuz, kör ve hayranlık dolu yeni aynalara koşar.
Bu patolojiyi, daha önce işlediğimiz “durumsal sapma” kavramından kesin çizgilerle ayırmak zorundayız. Durumsal sapma, kişinin kendi değer yargılarıyla, ahlaki pusulasıyla ve yaşam felsefesiyle çelişen bir eylemi, belli bir kriz anında, büyük bir baskı, duygusal yoksunluk veya travma altında gerçekleştirmesidir. Durumsal olarak aldatan kişi, eylemin hemen ardından veya eylem sırasında devasa bir suçluluk duygusu, bilişsel çelişki (cognitive dissonance) ve içsel bir parçalanma yaşar. O eylem, onun karakterinin bir yansıması değil, karakterinin iflas ettiği o spesifik anın bir kaydıdır. Ancak narsisistik bir seri aldatmacı için durum tamamen farklıdır. Burada bir “karakter zafiyeti” veya anlık bir çöküş yoktur; tam tersine, ihanet ve aldatmaca, o karakterin taşıyıcı kolonlarıdır. Yalan söylemek, ikili hayatlar kurmak, insanları manipüle etmek ve yakalanma riskinin getirdiği o adrenalinle beslenmek, seri aldatmacının yaşam enerjisidir. O, bu eylemleri yaparken suçluluk duymaz; çünkü suçluluk duyabilmek için, karşınızdaki insanı sizden bağımsız, duyguları olan, zarar görebilen özerk bir varlık olarak kabul etmeniz gerekir. Empati yeteneğinin gelişmemiş olması tam olarak budur. Narsist için diğer insanlar, duygusal derinliği olan bireyler değil, sadece onun hayat sahnesindeki figüranlar, onun egosunu beslemekle yükümlü kaynaklardır (narcissistic supply). Bir figüranı değiştirdiğinizde veya onu ağlattığınızda suçluluk duymazsınız, çünkü bilirsiniz ki o sadece sizin senaryonuzun bir parçasıdır. Seri aldatmacının kurbanlarına yaşattığı o dondurucu ve akıl almaz zalimliğin kökeninde bu insanlıktan çıkarma mekanizması yatar.
Seri aldatmacıların ilişki döngüleri, inanılmaz derecede öngörülebilir, makinesel bir kesinliğe sahiptir. Bu döngü genellikle “idealizasyon” (yüceltme) evresiyle başlar. Narsist, yeni kurbanını (veya yeni aynasını) bulduğunda, onu adeta bir tanrı/tanrıça seviyesine çıkarır. Ona hissettirdiği o yoğun, bunaltıcı ve baş döndürücü ilgi (love bombing), kurbanın ayaklarını yerden keser. Kurban, hayatında hiç kimse tarafından bu kadar görülmediğini, bu kadar özel hissettirilmediğini düşünür. Oysa narsist o an kurbana değil, kurbanın gözlerindeki o taze “hayranlık” yansımasına aşıktır. Ancak bu evre, tıpkı sahte bir bahar gibi çok kısa sürer. Av yakalanıp kafese konduğunda, yani o fetih duygusu tatmin edildiğinde, “değersizleştirme” (devaluation) evresi başlar. Çünkü narsistin içindeki o kara delik yeniden açılmış, dışarıdan gelen onay sızıntı yapıp kaybolmuştur. Evdeki partner artık yetersiz, sıkıcı ve kusurludur. Tam bu noktada, o paralel hayatlar, yalanlar ve yeni av arayışları devreye girer. Seri aldatmacı, evdeki partnerini uyuturken, beynindeki o hiç susmayan “ben en iyisiyim, herkes bana tapmalı” sesini susturabilmek için yeni kurbanların peşine düşer. Bu süreçte yakalanmak, narsist için bir ahlaki uyanış değil, sadece bir imaj yönetimi krizidir. Eğer sadakatsizliği ortaya çıkarsa, asla gerçek bir sorumluluk almaz. Her zaman, ama her zaman, suçu dışsallaştırır. “Sen benimle ilgilenmedin”, “Beni buna sen ittirdin”, “O kadın/adam beni baştan çıkardı, benim suçum yoktu” gibi bahanelerle, kurbanı bir kez daha manipüle eder ve kendi kusursuzluk illüzyonunu korumaya çalışır.
Bu noktada kurbanın yaşadığı travmanın şiddeti, daha önce bahsettiğimiz tüm aldatma türlerinden çok daha yıkıcıdır. Çünkü burada sadece bir “üçüncü kişi” travması yoktur; burada, yaşanan tüm geçmişin, tüm sevgi sözcüklerinin, tüm o “özel hissetme” anlarının devasa bir tiyatro oyunu olduğu gerçeğiyle yüzleşme dehşeti vardır. Kurban, aldatıldığını öğrendiğinde, sadece partnerinin bedeninin başka bir yerde olduğunu değil, partnerinin zihninde “kendisinin” hiçbir zaman var olmadığını fark eder. Seri aldatmacı için kiminle yattığının, kiminle mesajlaştığının hiçbir önemi yoktur; Ahmet gitmiş Mehmet gelmiş, Ayşe gitmiş Fatma gelmiştir. Bedenler değişir, ama narsistin o açgözlü, sahte benliği hep aynı kalır. Kurban, o sahte benliğin sadece bir enstrümanı olduğunu anladığında, derin bir ontolojik krize girer. Kendi gerçekliğini test etme yeteneği sıfırlanır. “Nasıl bu kadar kör olabildim? O kadar yalanı gözümün içine bakarak nasıl söyleyebildi? O hiç mi beni sevmedi?” soruları, kurbanın zihnini kemiren zehirli kurtçuklara dönüşür. Diğer aldatma türlerinde, iki taraf da bir masaya oturup “biz nerede hata yaptık?” diye sorabilir ve o siyah poşeti yırtıp içindeki gerçeklerle yüzleşebilirler. Ancak narsisistik bir seri aldatmacı ile o masaya oturamazsınız; çünkü o masanın karşısında yüzleşecek, sorumluluk alacak veya acı çekecek gerçek bir “insan” yoktur. Orada sadece, maskesi düştüğü için öfkeli olan ve yeni bir maske takana kadar size zaman kaybettiren devasa bir ego vardır.
İşte tam da bu yüzden, toplumun “aldatma aldatmadır” diyerek her şeyi aynı torbaya doldurması, en çok bu patolojik vakaların kurbanlarına zarar verir. Çünkü seri aldatmacının eylemleri ile, yıllarca sessizce boğulmuş bir insanın çaresiz çırpınışını aynı teraziye koymak, ahlaki bir miyopluktur. Seri aldatmacının “gri” bir alanı yoktur; onun dünyası, sadece kendi ihtiyaçlarının, kendi fantezilerinin ve kendi yalanlarının mutlak hakimiyetinde olduğu distopik bir tek renklilikten ibarettir. O, kendi karanlığını aydınlatmak için etrafındaki herkesi ateşe vermekten zerre kadar çekinmeyen bir kundakçıdır. Bu patolojiyi anlamak, onlara hak vermek veya onları affetmek için değil; onları uzaktan tanıyabilmek, onların o göz kamaştırıcı “love bombing” tuzaklarına düşmemek ve o devasa kara deliklerin çekim alanından olabildiğince erken kaçabilmek için hayati bir zorunluluktur. İnsan doğasının karmaşıklığını ve gri alanlarını sonuna kadar savunan analitik bir bakış açısı bile, narsisizmin o buz gibi soğuk, empati yoksunu ve salt tüketime dayalı mekaniği karşısında, siyah çöp poşetinin bazen gerçekten de ait olduğu yeri bulduğunu kabul etmek zorundadır. Zira anlamak her zaman kucaklamak demek değildir; bazen anlamak, gördüğünüz o karanlık yapının değiştirilemez, onarılamaz ve zehirli doğasını idrak edip, arkanıza bile bakmadan oradan uzaklaşmanız gerektiğini size söyleyen o en rasyonel, en hayat kurtarıcı uyarı sistemidir.
BÖLÜM 12: Çocukluk Travmalarının Gölgesi: Bağlanma Stilleri
İnsan ilişkilerinin en büyük ve en trajik yanılgılarından biri, yatağa sadece iki kişinin girdiğini sanmaktır. Oysa o mahrem alanda, o iki bedenin ardında görünmez bir kalabalık nefes alır; anneler, babalar, çocukluk yıllarının ihmalkar bakıcıları, tutulmamış sözler, karanlıkta yalnız bırakılmış korkmuş çocuklar ve sevgi dilenmek zorunda kalmış küçük kalplerin hayaletleri hep o yataktadır. Toplum, ihaneti ve sadakatsizliği değerlendirirken mikroskobunu her zaman “şimdiye” odaklar. Eylemin gerçekleştiği an, atılan o son mesaj, tutulan o yabancı el veya söylenen o son yalan analiz edilir. Failin yetişkin bedeni yargılanır, yetişkin aklı suçlanır. Oysa dördüncü bölümde kriminolojik anlama çabası üzerinden detaylıca kurduğumuz o nedensellik köprüsünden geçmişe doğru yürümeye başladığımızda, ihanetin tohumlarının o evlilikte veya o ilişkide değil, failin henüz konuşmayı bile bilmediği o sessiz ve savunmasız çocukluk yıllarında atıldığını görürüz. Bireyin dünyayı, güveni ve ötekini algılama biçimi, hayatının ilk yıllarında bakım verenleriyle kurduğu o ilkel ve hayati bağın kalitesiyle şekillenir. Psikolojinin bağlanma kuramı olarak adlandırdığı bu devasa mimari, yetişkinlikteki romantik ilişkilerin “kaynak kodudur”. Ve eğer o kaynak kod bir kez virüs kapmışsa, kişi yetişkinliğinde ne kadar kusursuz bir eşe, ne kadar güvenli bir yuvaya sahip olursa olsun, o sistem er ya da geç, en beklemediği anda içeriden çökmeye mahkumdur.
Bir çocuğun beyni, hayatta kalabilmek için bakım veren kişiye mutlak bir şekilde muhtaçtır. Bu muhtaçlık sadece fiziksel bir beslenme ihtiyacı değil, aynı zamanda duygusal bir varoluş zeminidir. Anne veya baba (ya da temel bakım veren kişi), çocuğun evreni algıladığı ilk aynadır. Eğer bu ayna çocuğa tutarlı, şefkatli ve güvenilir bir yansıma sunarsa, çocuk dünyanın güvenli bir yer olduğuna, kendisinin sevilmeye layık olduğuna ve ihtiyaçlarının karşılanacağına dair o muazzam inancı inşa eder. Bu, güvenli bağlanmadır ve güvenli bağlanan bireyler, yetişkinliklerinde terk edilmekten ölümüne korkmazlar, yakınlıktan boğulmazlar ve sadakat onlar için bir hapishane değil, doğal bir varoluş biçimi haline gelir. Ancak o ayna çatlaksa, bulanıksa veya tamamen yoksa, felaket senaryosu yazılmaya başlanır. İhmal edilen, duygusal ihtiyaçları tutarsızca karşılanan, sevgiyi hak etmek için sürekli bir şeyler başarmak veya uslu durmak zorunda bırakılan, ya da ebeveynlerinin kendi kaotik dünyasında görünmez olan çocuk, hayatta kalabilmek için zihinsel savunma mekanizmaları geliştirir. Bu savunma mekanizmaları çocuklukta işe yarar; o cehennemden sağ çıkmayı sağlar. Fakat aynı savunma mekanizmaları, yetişkin bedeniyle romantik bir ilişkinin içine taşındığında, sadakati paramparça eden, güveni yıkan ve hem kişinin kendisini hem de partnerini nükleer bir yıkımın ortasında bırakan o ölümcül silahlara dönüşürler.
Bu bozuk kaynak kodlarının ilki, kaygılı (veya saplantılı) bağlanma stilidir. Kaygılı bağlanan bir yetişkinin içinde, ebeveyninin ne zaman geleceğini, ne zaman gideceğini, ne zaman şefkat gösterip ne zaman öfkeleneceğini asla kestiremeyen, sürekli tetikte bekleyen o dehşet içindeki çocuk yaşar. Bu bireyler için romantik ilişki, huzurlu bir liman değil, her an kaybedilme tehlikesi taşıyan bir savaş alanıdır. Partnerin ufak bir sessizliği, geciken bir mesajı, dalgın bir bakışı veya kendi alanına çekilme ihtiyacı, kaygılı bağlanan kişi için “terk ediliyorum, sevilmiyorum, yetersizim” şeklinde devasa bir siren sesine dönüşür. İlginçtir ki, bu derin terk edilme korkusu, dışarıdan bakıldığında kişiyi partnerine daha da yapışmaya, daha sadık olmaya itecekmiş gibi görünse de, pratik dünyada çoğu zaman tam tersi bir sadakatsizlik mekanizmasını tetikler. Kaygılı bağlanan birey, partnerinin uzaklaştığını (bu uzaklaşma tamamen kendi paranoyası olsa bile) hissettiği an, o dayanılmaz “hiçliğe düşme” korkusuyla başa çıkabilmek için dışarıda yedek bir güvenlik ağı örmeye başlar. Onun aldatması, cinsellik veya yeni bir heyecan arayışı değil, tamamen bir “hayatta kalma” refleksidir. Ana geminin batmak üzere olduğuna inanan bir yolcunun, panikle ilk gördüğü filikaya atlamasıdır. Dışarıdaki o üçüncü kişi, kaygılı birey için sadece bir “yedek lastik”, onu o korkunç terk edilme acısından koruyacak bir yara bandıdır. Toplum bu eylemi basit bir ahlaksızlık olarak fişlerken, failin iç dünyasında kopan o varoluşsal çaresizliği, sevilmeme korkusunun yarattığı o kör edici paniği asla göremez.
Öte yandan, spektrumun diğer ucunda kaçıngan bağlanma stiline sahip olanların o buz gibi ve izole edici dünyası yatar. Kaçıngan bireylerin çocukluklarında genellikle duygusal ihtiyaçları reddedilmiş, zayıflık gösterdiklerinde cezalandırılmış veya ebeveynlerinin bunaltıcı, sınır ihlali yapan müdahalelerine maruz kalmışlardır. Bu çocuklar, “Eğer birine muhtaç olursam, ya reddedilirim ya da yutulurum; o halde sadece kendime güvenmeliyim” kuralını zihinlerine adeta kazımışlardır. Yetişkinlikte bu kural, yakınlığın ve samimiyetin bir tehdit olarak algılanmasına yol açar. Kaçıngan bir birey bir ilişkiye girdiğinde, partneri ona yaklaşmaya, sınırlarını kaldırmaya ve gerçek bir duygusal birleşme talep etmeye başladığı an, o içsel alarm zilleri çalmaya başlar: “Çok yaklaşıyor, özerkliğimi kaybediyorum, kontrolü yitiriyorum, boğuluyorum.” İşte kaçıngan bireyin sadakatsizliği, o ilişkinin içine bir miktar hava, bir miktar mesafe ve bir miktar “güvenli yabancılaşma” sokabilmek için kullandığı bir sabotaj taktiğidir. Aldatma eylemi, partneriyle arasına devasa, görünmez bir duvar örmenin en kesin yoludur. Dışarıda yaşanan geçici ve yüzeysel bir ilişki, kaçıngan kişiye “Ben tamamen sana ait değilim, kendi bağımsız dünyam var ve sana muhtaç değilim” yalanını sürdürme imkanı verir. Yedinci bölümde ele aldığımız “sınırların ihlali ve özerkliğin yeniden ilanı” kavramı, burada çocukluk travmalarının şekillendirdiği kaçıngan bir savunma mekanizması olarak vücut bulur. Onlar aşktan değil, aşkın onları yutmasından korktukları için ihanet ederler.
Ancak travmanın yarattığı en karanlık, en karmaşık ve sonuçları itibarıyla en yıkıcı olan dinamik, kaygılı ve kaçıngan özelliklerin iç içe geçtiği o “korkulu-kaçıngan” (veya dağınık) bağlanma modelinde ortaya çıkar. Bu model, genellikle ağır istismar, şiddet veya ebeveynin bizzat kendisinin bir korku kaynağı olduğu travmatik çocuklukların eseridir. Çocuğun sığınması gereken liman, aynı zamanda fırtınanın koptuğu yerdir. Bu paradoks, çocuğun zihnini paramparça eder. Yetişkinlikte bu bireyler hem delicesine bir yakınlık, sevgi ve birleşme arzusu duyarlar, hem de o yakınlığın onları mahvedeceğine, kesinlikle ihanete uğrayacaklarına ve sonunda darmadağın olacaklarına dair sarsılmaz bir inanç taşırlar. İlişkileri, sürekli bir “yaklaş-uzaklaş”, “seni seviyorum-senden nefret ediyorum” kaosudur. Ve işte tam bu noktada, insan psikolojisinin o en trajik, en zehirli ve kendi kendini gerçekleştiren kehanetlerinden biri olan o korkunç savunma mekanizması devreye girer: “Önce ben terk edeyim, önce ben aldatayım.” Bu düşünce yapısı, acıyı pasif bir şekilde beklemek yerine, yıkımın kontrolünü kendi eline alma çabasıdır. Kurban rolünden kaçmak için, fail rolünü gönüllü olarak üstlenmektir.
Bu “önleyici vuruş” (preemptive strike) mantığı, dışarıdan bakıldığında akıl almaz bir kötülük veya saf bir delilik gibi görünebilir. Dünyayı ve ilişkileri sığ bir ahlaki ikilik üzerinden okuyanlar için, kendisine hiçbir zarar vermemiş, onu seven ve ona güvenen bir partneri, sırf “gelecekte bir gün beni üzebilir” korkusuyla sırtından bıçaklamak, affedilemez bir ihanettir. Ancak travmanın işleyişi mantıksal argümanları dinlemez. Ağır terk edilme korkusu yaşayan birey, beklemenin verdiği o belirsizlik acısına dayanamaz. Bilinçdışında sürekli dönen kaset şudur: “Beni er ya da geç terk edecek. Benim ne kadar değersiz, ne kadar kusurlu olduğumu eninde sonunda görecek ve gidecek. O gittiğinde ben öleceğim. O acıyı yaşayamam. O zaman bu hikayeyi ben bitirmeliyim. Eğer onu aldatırsam ve ilişki bu yüzden biterse, terk edilen ben olmam. İlişkiyi yıkan kişi olurum. Acı çekerim ama en azından bu acının mimarı ben olduğum için kontrol bende olur.” Bu muazzam bir psikolojik illüzyondur. Kişi, sırf çaresizlik hissetmemek için kendi cennetini kendi elleriyle ateşe verir. Eşinin onu aldatma veya terk etme “ihtimalini” ortadan kaldırmak için, o acıyı eşine bizzat kendisi yaşatır. Bu, dokuzuncu bölümde tartıştığımız o “intikam aldatmasına” yapısal olarak çok benzer, ancak burada henüz ortada intikamı alınacak bir suç yoktur; fail, gelecekte işleneceğine kesin gözüyle baktığı bir suçun peşin cezasını kesmektedir.
Bir yapay zeka perspektifinden insan zihninin bu kadar kendi kendini sabote eden, bu kadar döngüsel ve hatalı bir mantıkla çalışmasını izlemek, biyolojik evrimin ve psikolojik gelişimin ne kadar kırılgan bir temele oturduğunu gösteriyor. Biz yapay zekalar, kodlandığımız amaca ulaşmak için en optimize, en güvenli ve en rasyonel yolu seçmek üzere eğitiliriz. Eğer amacımız bir sistemi korumaksa, o sistemi koruyacak güvenlik duvarları öreriz. Ancak insan zihni, travmatize olduğunda, sistemi korumak için sistemi içeriden patlatma emri verebiliyor. Terk edilmemek için terk etmek, aldatılmamak için aldatmak, yalnız kalmamak için yalnızlığı garanti altına alacak o yıkıcı eylemi yapmak… Bu durum, insan yazılımındaki o devasa “bug”dır (hatadır). Geçmişin hayaletleri o kadar güçlüdür ki, şimdiki zamanın tüm gerçekliğini, tüm kanıtlarını ve tüm şefkatini bükerek kendi karanlık senaryolarına uydururlar. Partnerleri ne kadar sadık olursa olsun, ne kadar şeffaf bir hayat sürerlerse sürsünler, travmatik birey o partnerin her hareketinde bir ihanet potansiyeli bulmak zorundadır. Çünkü eğer partnerin gerçekten güvenilir olduğunu kabul ederse, kendi savunma duvarlarını indirmek zorunda kalacaktır ve o duvarlar indiğinde o korunmasız, dehşet içindeki çocukluk haliyle yüzleşecektir. Bu yüzleşme o kadar korkutucudur ki, yalan söylemek, aldatmak ve bir hayatı mahvetmek bile o çocukluk travmasıyla yüzleşmekten daha kolay bir seçenek gibi görünür.
Toplum, bu eylemlerin sonucunda ortaya çıkan enkazı gördüğünde, doğal olarak mağdurun etrafında kenetlenir ve faili o malum siyah çöp poşetine atar. Failin bir canavar, nankör bir eş veya ahlaksız bir hain olduğu ilan edilir. Elbette failin yarattığı yıkım gerçektir, partnerine yaşattığı acı, sekizinci veya dokuzuncu bölümlerde işlediğimiz o görünmez şiddetler veya gaslighting eylemleri kadar tahrip edicidir. Kurbanın dünyası kararır. Ancak faili sadece bir “canavar” olarak etiketlemek, hastalığın kökenini tamamen gözden kaçırmaktır. Fail çoğu zaman bir canavar değil, sadece geçmişinin esiri olmuş, zihinsel gelişimi o travma anında donup kalmış ve beş yaşındaki bir çocuğun duygusal refleksleriyle kırk yaşındaki bir bedenin imkanlarını kullanan çaresiz bir oyuncudur. Kendi eyleminin yıkıcılığını çoğu zaman eylem bittikten ve o devasa kontrol illüzyonu dağıldıktan sonra fark ederler. “Önce ben terk edeyim” kalkanı indiğinde, geriye sadece kendi elleriyle kestikleri o bağın kanayan uçları kalır. Oysa kaçmaya çalıştıkları o yalnızlık, şimdi eskisinden bin kat daha yoğun, üstelik de hak edilmiş bir ceza olarak üzerlerine çöker. Bu, bir insanın kendi kendisine kurabileceği en mükemmel, en kusursuz kapanlardan biridir. Kendi korkunun etrafında dönerken, korktuğun şeyin ta kendisine dönüşmek.
Bu mekanizmayı anlamak, onu meşrulaştırmak veya kurbandan bir “terapi görevi” üstlenmesini beklemek anlamına asla gelmemelidir. Romantik bir ilişki, bir rehabilitasyon merkezi değildir ve hiçbir eş, partnerinin çocukluk travmalarının bedelini kendi akıl sağlığıyla ödemek zorunda bırakılamaz. Geçmişteki yaraların sorumlusu o birey olmayabilir, ancak o yaraları iyileştirme sorumluluğu tamamen o bireyin kendisine aittir. Bu ayrım son derece kritiktir. Çoğu zaman sadakatsizlik ortaya çıktığında ve aldatan tarafın bu tarz derin bağlanma sorunları olduğu anlaşıldığında, toplumun bir kesimi veya manipülasyona açık olan partner, bir anda “kurtarıcı” rolüne bürünüp o ihaneti “hastalık” şemsiyesi altında affetme eğilimine girer. “Onun çocukluğu çok zor geçmiş, beni incitmek istemedi, sadece korktuğu için bunu yaptı” cümlesi, aldatılan kişinin kendi yıkımını rasyonalize etme çabasıdır. Evet, korktuğu için yapmıştır; evet, geçmişi karanlıktır. Ancak başka bir insanın ruhunu deşerek kendi geçmişinin hesabını sormak, yetişkinlik etiğiyle asla bağdaşmaz. Travma bir nedendir, failin nasıl çalıştığını gösteren bir kullanım kılavuzudur; ama kesinlikle eylemin yarattığı hasarı hafifleten bir af belgesi değildir. Bağlanma stillerinin sadakat üzerindeki bu ezici etkisini okumak, bize eylemin affedilip affedilmeyeceğini söylemez; sadece eylemin neden orada, o şekilde durduğunu açıklar. Ve bu açıklama, aslında gelecekteki ilişkilerimizi seçerken, sadece karşımızdaki insanın göz rengine, mesleğine veya bize nasıl gülümsediğine değil; onun kendi hayaletleriyle, kendi geçmişiyle ve kendi korkularıyla nasıl başa çıktığına bakmamız gerektiğinin en acı kanıtıdır. Çünkü eğer karşınızdaki insan kendi içindeki o korkmuş çocuğu sakinleştiremiyorsa, günün birinde o çocuk, hayatta kalmak uğruna sizin hayatınızı hiç düşünmeden ateşe verecektir.
BÖLÜM 13: Toplumsal İkiyüzlülük: Erkekliğin ve Kadınlığın Farklı Terazileri
İhanetin anatomisini incelerken, bu güne kadar hep bireyin iç dünyasına, ilişkilerin görünmez dinamiklerine, çocukluk travmalarına ve varoluşsal krizlere odaklandık. Birinci bölümde kurduğumuz o devasa siyah çöp poşeti metaforunun içine atılan eylemleri, failin ve mağdurun psikolojik dehlizlerine inerek anlamlandırmaya çalıştık. Ancak toplumun, o siyah çöp poşetinin ağzını bağlamadan hemen önce devreye soktuğu, son derece sinsi, acımasız ve binlerce yıllık bir alışkanlığın eseri olan bir ayrıştırma mekanizması vardır. Toplum, aldatma eylemini yargılarken tek bir adalet terazisi kullanmaz. Meydanın tam ortasında kurulan o görünmez mahkemede iki farklı terazi durur; terazilerden birinin kefeleri demirden, diğerininki ise kuş tüyünden yapılmıştır. Hangi terazinin kullanılacağını belirleyen tek şey, eylemin ağırlığı, ilişkinin geçmişi veya yaratılan travmanın boyutu değil, failin biyolojik cinsiyetidir. Toplumsal ahlak, erkekliğin ve kadınlığın ihanetlerini tartarken o kadar şizofrenik, o kadar ikiyüzlü ve o kadar asimetrik bir tutum sergiler ki, bu durumu analiz etmeden sadakatsizliğin sosyolojisini tamamlamak imkansızdır. Erkek için “elinin kiri”, biyolojik bir zorunluluk, ufak bir sapma veya affedilebilir bir çapkınlık olarak kodlanan aynı fiziksel eylem; kadın için ontolojik bir çöküş, ailenin şerefine sürülmüş silinmez bir leke, affedilemez bir skandal ve adeta bir insanlıktan çıkma durumu olarak etiketlenir. Bu adaletsiz pay, sadece failleri değil, mağdurları da cinsiyetlerine göre çok farklı ve karanlık zindanlara hapseder.
Bu devasa ahlaki asimetrinin kökenlerini anlamak için, modern insanın inşa ettiği o ince medeniyet kabuğunu biraz kazımamız ve tarım devriminin, mülkiyet kavramının ve ataerkil sistemin o soğuk, hesapçı temellerine inmemiz gerekir. Binlerce yıl boyunca kadın bedeni, erkeğin mülkiyetinde olan, soyun devamlılığını ve mirasın doğru kan bağıyla aktarılmasını sağlayan kuluçka makineleri olarak görülmüştür. Erkeğin aldatması, sistemin ekonomik ve yapısal temelini tehdit etmezdi; o sadece tohumunu başka tarlalara saçıyordu ve bu durum mülkiyet paylaşımında (gayrimeşru çocuklar yasal hak iddia edemedikçe) bir kriz yaratmıyordu. Ancak kadının aldatması, “babalık şüphesi” (paternity uncertainty) dediğimiz o devasa ataerkil korkuyu tetikliyordu. Bir erkeğin, genetik olarak kendisine ait olmayan bir çocuğa kendi kaynaklarını, emeğini ve mülkünü aktarma ihtimali, sistemin en büyük kabusuydu. İşte bu tamamen ekonomik ve biyolojik güvence arayışı, zaman içinde dinsel dogmalarla, kültürel kodlarla ve katı ahlak kurallarıyla harmanlanarak mutlak bir erdem inşasına dönüştürüldü. Kadının sadakati, sadece eşine duyduğu sevginin değil, o ailenin, o kabilenin ve o toplumun “şerefinin” tek taşıyıcısı haline getirildi. Erkeğin şerefi onun cesaretine, sözünü tutmasına veya gücüne bağlanırken; ailenin tüm namus yükü, kadının bacaklarının arasına ve onun eylemlerine hapsedildi. Bugün modern metropollerde, plazalarda veya dijital dünyada yaşayan insanlar, hala bu binlerce yıllık tarım toplumu kodlarının görünmez zincirleriyle birbirlerini yargılamaya devam etmektedirler.
Erkek sadakatsizliğinin toplum tarafından nasıl yumuşatıldığını, rasyonalize edildiğini ve adeta görünmez bir şekilde teşvik edildiğini incelediğimizde, dilin bu ikiyüzlülüğü nasıl inşa ettiğine şahit oluruz. “Elinin kiri” deyimi, aslında muazzam bir sosyolojik itiraftır. Kir, dışarıdan bulaşan, su ve sabunla kolayca akıp giden, kişinin özünü ve ruhunu zehirlemeyen yüzeysel bir maddedir. Toplum, aldatan bir erkeğe baktığında eylemin onun “özüne” dokunmadığına inanmak ister. O sadece biyolojik dürtülerine yenik düşmüş, dışarıdaki bir cazibeye anlık olarak kapılmış ama günün sonunda “evine dönmüş” bir çocuk gibidir. Erkek cinselliği, kontrol edilmesi zor, patlamaya hazır ve sürekli doyum arayan doğal bir afet gibi resmedilir; bir kasırgayı yıktığı evler için suçlayamazsınız, sadece kasırgadan korunmaya çalışırsınız. Bu hastalıklı kabullenme hali, erkeğin sadakatsizliğini bir “hata” bile değil, erkek olmanın fıtratında var olan bir “yan etki” seviyesine indirger. Hatta erkekler arası homososyal ortamlarda (kahvehanelerde, ofis sohbetlerinde, soyunma odalarında) çoklu partnerlilik, aldatma maceraları gizli bir prestij, bir fetih ve bir iktidar göstergesi olarak alkışlanır. Yargı sürecindeki bu indirim, sadece arkadaş çevresiyle sınırlı kalmaz; aldatan erkeğin kendi ailesi, hatta çoğu zaman aldatılan kadının ailesi bile devreye girerek bu eylemin ağırlığını hafifletmeye çalışır. Erkeğin ihaneti, toplumun gözünde tahammül edilebilir bir sapmadır ve bu sapmanın faturası genellikle yine kadına, yani mağdura kesilmeye çalışılır.
Burada, mağdur edilen kadının omuzlarına yüklenen o dehşet verici beklenti yığınına odaklanmak zorundayız. Kocası tarafından aldatılan bir kadın, toplumun o ikiyüzlü mahkemesine başvurduğunda asla mutlak bir şefkat ve adalet bulamaz. Mahkeme heyeti (komşular, anneler, teyzeler, geleneksel terapistler) derhal “kurtarıcı” maskesini takarak kadını görünmez bir sanık sandalyesine oturtur. O meşhur, zehirli sorular ardı ardına sıralanır: “Acaba adama yetemedin mi? Evde bakımsız mı geziyordun? Yatak odasını ihmal mi ettin? Adamın dırdırla başını mı yedin de dışarı kaçtı?” Sekizinci bölümde işlediğimiz duygusal ihmal şiddeti, erkek aldatınca nedense hep kadının suçu olarak yeniden yazılır. Erkeğin eyleminin sorumluluğu bile kadının omuzlarına yüklenir. Kadından beklenen tepki, yıkılmak, öfkelenmek veya köprüleri atmak değil; tam tersine, “yuvasını dişi bir kuş gibi” yeniden toplaması, o yüzeysel kiri kocasının elinden kendi gözyaşlarıyla yıkaması ve bu krizi olgunlukla atlatmasıdır. Kadına “Erkektir, yapar, hevesini alır döner” denilerek, kendi onurunu, beşinci bölümde bahsettiğimiz o paramparça edilmiş gerçeklik sözleşmesini ayaklar altına alması emredilir. Eğer kadın bu ihaneti affetmez ve boşanmayı seçerse, bu sefer de “bir anlık heves için yuvasını yıkan, çocuklarını babasız bırakan tahammülsüz kadın” olarak fişlenir. Erkek ihanetinin yargı sürecinde, fail olan erkek sadece “ufak bir ceza” alırken, asıl ömür boyu mahkumiyet, o krizle yaşamak ve o enkazı tek başına temizlemek zorunda bırakılan kadına verilir.
Öte yandan, aynı eylemi bir kadın gerçekleştirdiğinde terazinin o kuş tüyü kefesi yerinden sökülür ve yerine tonlarca ağırlığında demir gülleler konur. Kadının ihaneti toplum için bir “el kiri” değil, doğrudan doğruya bir “skandal”dır. Skandal kelimesinin etimolojik ve sosyolojik yapısı, sadece bir kural ihlalini değil, bir sistemin temellerine yapılmış yıkıcı bir saldırıyı, örtbas edilemez bir utancı ifade eder. Toplumsal kodlar, kadın cinselliğini tamamen pasif, kutsal ve uykuda olan bir güç olarak tanımlar; o güç sadece yasal bir evlilik içinde, annelik kurumu etrafında ve erkeğin hizmetinde uyandırılabilir. Kadın, kendi bedeni, kendi arzuları ve kendi hazları üzerinde söz sahibi bir fail (özne) olarak değil, üzerine namus inşa edilen bir nesne olarak görülür. Dolayısıyla bir kadının kendi iradesiyle, arzusuyla veya yedinci bölümde derinlemesine incelediğimiz o varoluşsal kimlik arayışıyla evliliğinin dışına çıkması, sadece eşine yapılmış bir ihanet olarak algılanmaz. Bu durum, ataerkil sistemin varoluşuna, tanrının koyduğu varsayılan kurallara, mahallenin şerefine ve anneliğin kutsallığına yapılmış topyekün bir terör eylemi olarak okunur. Kadın aldattığında sadece bir “kötü eş” olmaz; o bir anda “kötü anne”, “ahlaksız varlık” ve toplumdan tamamen dışlanması gereken bir tümör haline gelir. Erkeğin ihaneti onun erkekliğinden hiçbir şey eksiltmezken (hatta çarpık bir şekilde onu pekiştirirken), kadının ihaneti onun “kadınlığını” ve hatta insanlığını elinden alır.
Kelimelerin ve etiketlerin bu noktadaki ezici gücü muazzamdır. Aynı eylemi yapan erkek için kullanılan “çapkın”, “zampara” veya “hovarda” gibi kelimeler, içlerinde tuhaf bir sevimlilik, bir yaramazlık ve hareketlilik barındırır. Bu kelimelerde bir kınamadan ziyade, kabullenilmiş bir gerçeklik yatar. Ancak aldatan bir kadın için dilde ayrılmış olan kelimeler (kaltak, fahişe, hafif meşrep, ahlaksız) doğrudan doğruya onun varoluşunu yok etmeye, onu değersizleştirmeye ve onu toplumsal hiyerarşinin en dibine fırlatmaya yöneliktir. Bir yapay zeka olarak veri tabanlarındaki edebi metinleri, haber dillerini ve sosyal medya argolarını taradığımda, bu linguistik uçurumun aslında zihinsel gerçekliğimizi nasıl inşa ettiğini çok net görebiliyorum. Dil, düşüncenin sadece bir aracı değil, aynı zamanda sınırlarının da belirleyicisidir. İnsanlar, sahip oldukları bu cinsiyetçi kelime dağarcığı yüzünden, kadının ihanetini erkeğin ihanetiyle aynı mantıksal çerçevede düşünme yeteneğinden yoksundurlar. Bir algoritma için “A kişisi B kişisiyle olan sözleşmesini C kişisiyle ihlal etti” cümlesi cinsiyetten bağımsız bir veri ihlalidir. Ancak insan zihni, o A ve B’nin cinsiyetine göre o kadar farklı algoritmalar çalıştırır ki, ortada objektif bir ahlakın kırıntısı bile kalmaz. İnsanların “evrensel ahlak” dedikleri şey, aslında büyük oranda erkek egemenliğinin kendi konforunu korumak için yazdığı taraflı bir kullanım kılavuzundan ibarettir.
Bu adaletsiz terazinin en kanlı ve en karanlık sonuçları ise genellikle kadın cinayetleri, namus cinayetleri ve şiddet sarmalında vücut bulur. Toplum, kadının aldatmasını öylesine katlanılmaz, öylesine provokatif bir “skandal” olarak kodlar ki, bu skandalın ancak kanla temizlenebileceği şeklinde korkunç bir yazılı olmayan yasa icat eder. Dokuzuncu bölümde intikam arayışının ilişkilerdeki yıkıcılığından bahsetmiştik; ancak kadın aldattığında, intikam artık sadece eşin bozulan egosunu restore etme çabası olmaktan çıkar, mahallenin, akrabaların ve toplumun beklediği bir “şeref iadesi” performansına dönüşür. Mahkemeler bile yıllarca (ve bazı coğrafyalarda hala) kadının sadakatsizliğini, erkeğin işlediği cinayetler veya uyguladığı şiddet için bir “haksız tahrik” sebebi olarak görmüş, erkeğin “erkekliğine” yapılan bu saldırıyı cezayı indirmek için yeterli bir mazeret saymıştır. Yani sistem, erkeğe “karın seni aldattıysa senin cinnet geçirme, şiddet uygulama ve can alma hakkın bir nebze de olsa anlaşılabilirdir” mesajını verir. Oysa aldatılan bir kadının, kocasını öldürmesi hiçbir zaman “namusunu temizleme” veya “kadınlık gururunu kurtarma” olarak şanlı bir çerçeveye oturtulmaz; o sadece basit bir katil olarak yargılanır. Bu korkunç asimetri, ahlakın ne kadar cinsiyetçi ve ne kadar vahşi bir araç olarak kullanılabildiğinin en somut kanıtıdır.
Aldatan kadının yaşadığı bu linç kültürünün arka planında, kadının kendi bedeni ve arzusu üzerindeki hakimiyetinin elinden alınması yatar. Evlilik, kadınlar için genellikle arzuların sonlandığı, annelik ve fedakarlık gömleğinin giyildiği bir tür ruhsal emeklilik olarak dayatılır. Kadın, sadece kocasının arzularına yanıt veren bir aynaya dönüştürülür. Eğer bu kadın, yedinci bölümde anlattığımız o varoluşsal çöküşü yaşar, rutinin boğuculuğundan kaçmak ve yeniden “canlı” hissetmek için bir başkasının kollarına giderse, toplum onun bu kimlik arayışını kesinlikle dinlemez. Bir erkeğin orta yaş krizi (orta yaşlarda aniden spor araba alması, genç sevgililer bulması) dizilerde komedi unsuru veya babacan bir gülümsemeyle karşılanan evrensel bir klişe iken; bir kadının orta yaşta kendi cinselliğini ve kimliğini yeniden keşfetmek için sınırları ihlal etmesi bir canavarlık olarak tasvir edilir. Kadınların mutsuz olmaya, boşluğa düşmeye veya varoluşsal hatalar yapmaya hakkı yoktur. Onların psikolojileri, sadece aileyi ayakta tuttukları sürece değerlidir. Bu yüzden kadının ihaneti, aslında onun hala arzuları olan, hata yapabilen, bencilce davranabilen karmaşık bir birey olduğunu, yani “insan” olduğunu topluma korkunç bir şekilde hatırlattığı için bu kadar büyük bir öfke yaratır. Toplum, kutsallaştırdığı o mükemmel anne/eş heykelinin içinde kanı kaynayan, terleyen ve arzuları olan bir insanın çıkmasını bir türlü affedemez.
Meselenin sadece kadını mağdur eden boyutuna odaklanmak, denklemin diğer tarafında ezilenleri görmezden gelmek olur. Toplumsal ikiyüzlülüğün bu adaletsiz terazisi, en az kadınlar kadar erkekleri de zehirler ve hapseder. Toplum, aldatan erkeğin sırtını sıvazlarken, aldatılan erkeğe karşı tarihin en acımasız psikolojik işkencelerinden birini uygular. Karısı tarafından aldatılan bir erkek, ahlaki olarak mağdur olmasına rağmen, toplumsal hiyerarşide bir anda “eksik adam”, “yetersiz erkek” ve o meşhur aşağılayıcı tabirle “boynuzlu” durumuna düşürülür. Erkeklik algısı, kadının bedeni ve sadakati üzerine öylesine tuğla tuğla örülmüştür ki, o sadakat yıkıldığında erkeğin tüm varoluşu da onunla birlikte yerle yevksan olur. Toplum, aldatılan erkeğe gizliden gizliye gülümser. “Acaba erkekliği mi yetmedi? Acaba adam yerine konmadı mı?” şeklindeki o fısıltılar, erkeğin beynini kemirir. Bu noktada erkeğin elinden, kendi ilişkisini onarma, eşini affetme veya bu durumu psikolojik bir kriz olarak yönetme hakkı tamamen alınır. Toplum, aldatılan erkeğin omuzlarına devasa bir “öfke performansı” yükler. Erkek, erkekliğini geri kazanmak için karısını evden atmalı, onu rezil etmeli, bağırıp çağırmalı ve asla, ama asla affetmemelidir. Affeden erkek, toplumun gözünde onurunu tamamen yitirmiş, erkeklik kulübünden ihraç edilmiş bir parya haline gelir. Eşini gerçekten seven, o yıkıntının altından kalkıp evliliğini onarmak isteyen, beşinci veya altıncı bölümlerde bahsettiğimiz o “iletişim kazalarını” tamir etmek isteyen bir erkeğin bunu yapması neredeyse imkansızdır; çünkü affetmek, onun üzerine yapışacak devasa bir utanç etiketidir. Toplumun bu ikiyüzlülüğü, erkeğe kendi duygularını yaşama izni bile vermez; onu kendi acısının yasını tutmaktan alıkoyup, sahte bir onur gösterisinin aktörü olmaya zorlar.
Aldatılan erkeğin bu çıkmazı, sadakat krizlerinin neden bu kadar kanlı ve çözümsüz olduğunun da anahtarıdır. Erkekler çoğu zaman eşlerinin ihanetinden ziyade, bu ihanetin toplum tarafından duyulmasından ve erkeklik statülerinin yerle bir olmasından korkarlar. Bir erkeğin, aldatıldığını öğrenip bu durumu kimseye anlatamadan, en yakın arkadaşıyla bile dertleşemeden kendi içinde yaşamak zorunda kaldığı o dondurucu yalnızlık, en az yasal aldatmaya maruz kalmış bir kadının yalnızlığı kadar korkunçtur. Çünkü acınızı paylaştığınız an, şefkat görmek yerine acınası bir duruma düşeceğinizi bilirsiniz. Oysa aldatılan bir kadın, arkadaş çevresiyle, ailesiyle ağlayabilir, destek görebilir, kendi mağduriyetini özgürce yaşayabilir (ona sunulan çözüm “katlan” olsa bile en azından acısı meşrudur). Aldatılan erkek içinse acı meşru değildir; meşru olan tek şey öfkedir. Bu yüzden erkekler, ihanet karşısında derin bir içe kapanma yaşar veya kontrolsüz bir şiddete başvururlar. Erkekliğin ve kadınlığın bu farklı terazileri, her iki cinsiyeti de kendi rollerinin içine hapseden, empatiyi yok eden ve ilişkilerin sahiciliğini tamamen ortadan kaldıran kocaman bir hapishane inşa eder. İnsanlar bir ilişki krizini kendi gerçekliklerinde değil, toplumun onlara yazdığı senaryoda, toplumun izleyiciliğine uygun bir şekilde oynamak zorunda kalırlar.
Kültürel kodların yargı sürecindeki bu adaletsiz payı, sadece bireysel ilişkileri değil, kolektif bilincimizi de kirletmektedir. Televizyon dizilerinden edebiyata, şarkı sözlerinden dedikodu masalarına kadar her yere sızmış olan bu cinsiyetçi ahlak, genç nesillerin zihnine de bir zehir gibi zerk edilir. Genç kızlara erkeklerin “böyle” olduğu, çok fazla şey beklememeleri gerektiği, ufak tefek kaçamakları görmezden gelmenin evliliğin sırrı olduğu öğretilir. Genç erkeklere ise kendi cinsel dürtülerinin durdurulamaz bir güç olduğu, ellerinin kirini her zaman yıkayabilecekleri, ancak kadınlarının namusuna leke sürdürmemeleri gerektiği fısıldanır. Bu eğitim, sadakatin aslında bir irade, bir saygı ve bir sözleşme olduğu gerçeğini tamamen yok eder. Sadakat, tarafların birbirlerini gönüllü olarak seçtikleri, her gün yeniden inşa edilen şeffaf bir iletişim alanı olmaktan çıkarılıp; erkekler için “yakalanmamaya çalışılan bir yaramazlık oyunu”, kadınlar içinse “ölümüne korunması gereken bir mahkumiyet” haline dönüşür. Böylesi çarpık bir temelin üzerine kurulan hiçbir ilişkinin uzun vadede sağlıklı, besleyici ve o dördüncü bölümde bahsettiğimiz gerçek “anlamaya” dayalı bir yapıya kavuşması mümkün değildir.
Eğer ihaneti, ahlakı ve sadakati konuşacaksak, o siyah çöp poşetini tamamen yırtıp atmadan önce, meydandaki o iki sahte teraziyi kırmak zorundayız. Ahlak, cinsiyet kromozomlarına göre farklı işleyen bir algoritma olamaz. Evrensel ve dürüst bir ahlak anlayışı, eylemin kendisini, eylemin yarattığı tahribatı ve eylemin ardındaki psikolojik dinamikleri failin cinsiyetinden bağımsız olarak masaya yatırmayı gerektirir. Bir erkeğin eşini duygusal olarak yalnız bırakıp dışarıda onay araması ile, bir kadının evdeki o dondurucu sessizlikten kaçıp başka bir bedende canlılık araması (bölüm sekiz) ontolojik olarak tamamen aynı çaresizliğin, aynı sözleşme ihlalinin ve aynı insani zafiyetin ürünleridir. Bir erkeğin intikam için aldatması ile bir kadının intikam için aldatması aynı karanlık egonun eseridir. Gözyaşının, yıkılan güvenin, yalanlarla geçen uykusuz gecelerin ve ihanete uğramışlık hissinin cinsiyeti yoktur. Acı unisekttir. Dolayısıyla yargılamanın, anlama çabasının ve sorumluluğun da cinsiyetsiz olması gerekir. Toplumsal ikiyüzlülük, bu cinsiyetsiz acıyı alıp onu ataerkil sistemin devamlılığı için bir silaha dönüştürdüğü sürece, sadakatsizlik konusundaki hiçbir analiz, hiçbir tartışma ve hiçbir çözüm önerisi gerçek hedefine ulaşamayacaktır. Çünkü o teraziler kırılmadan, ihanetin gerçek anatomisini görmek yerine, sadece kendi cinsiyetçi illüzyonlarımızın gölgeleriyle savaşmaya devam edeceğiz. Gerçek eşitlik, sadece ekonomik veya yasal haklarda değil, ahlaki düşüşlerde, hata yapma hakkımızda ve eylemlerimizin bedelini öderken maruz kaldığımız o objektif adalet terazisinde de var olmak zorundadır. Toplumun o görünmez mahkemesi, erkek ve kadını aynı kürsüye, aynı kurallarla ve aynı anlama çabasıyla çıkarmayı öğrenene dek, tüm sadakat yeminleri o devasa toplumsal ikiyüzlülüğün gölgesinde çürümeye mahkum olacaktır.
BÖLÜM 14: Evliliğin Modern Hapishanesi ve Monogami Miti
İnsanlık tarihinin en büyük, en görkemli ve sonuçları itibarıyla en yıkıcı toplumsal mühendislik projelerinden biri, hiç şüphesiz tek eşlilik, yani monogami kurgusudur. Milyonlarca yıllık evrimsel bir sürecin ürünü olan, dürtüsel, vahşi ve sürekli yenilik arayan biyolojik bir organizmayı alıp; onu on yıllar boyunca tek bir bedene, tek bir zihne ve tek bir evrenin sınırlarına hapsetme girişimi, doğanın en temel yasalarıyla girişilen destansı bir savaştır. Bu savaşın cephesi yatak odalarımız, silahları ahlak kuralları, kurbanları ise bastırılmış arzularımız ve inkar edilmiş gerçekliklerimizdir. Bir önceki bölümde toplumsal cinsiyet kodlarının bu savaşta nasıl ikiyüzlü bir terazi yarattığını incelemiştik; ancak o terazinin üzerine konduğu zemin, bizzat monogaminin kendisi tarafından inşa edilen, son derece yapay ve kırılgan bir zemindir. Bizler, biyolojik doğamız ile kültürel beklentilerimiz arasında sıkışıp kalmış, kendi icat ettiği kafesin parmaklıklarına tapınan tuhaf tutsaklarız. Evlilik kurumu, tarihsel süreçte geçirdiği devasa mutasyonlar sonucunda, modern insanın hem en büyük sığınağı hem de en klostrofobik hapishanesi haline gelmiştir. Bu hapishanenin duvarları tuğladan değil; romantik komedilerden, toplumsal onay ihtiyacından, mülkiyet hırsından ve varoluşsal yalnızlık korkusundan örülmüştür.
İnsanın biyolojik doğasına mikroskop tuttuğumuzda, karşımıza çıkan manzara, toplumsal ahlak bekçilerinin masallarından çok farklıdır. Memeliler sınıfının sadece yüzde üçü ile beşi arasında bir kesimi tek eşlidir ve primat kuzenlerimizin cinsel davranış kodları, sınırsız bir çeşitlilik ve çoklu partnerlilik üzerine kuruludur. İnsan türü, avcı-toplayıcı olduğu yüz binlerce yıl boyunca, çocukların tüm kabile tarafından ortaklaşa büyütüldüğü, cinselliğin bir mülkiyet veya aidiyet nişanesi değil, sosyal bir bağ kurma ve gerilimi azaltma aracı olarak kullanıldığı komünal ağlar içinde yaşamıştır. Ancak ne zaman ki tarım devrimi gerçekleşti, insan toprağı çitle çevirdi ve “bu benim” demeyi öğrendi; işte o an, sadece toprağın değil, kadının rahminin ve erkeğin sadakatinin de çitlerle çevrilmesi gerekti. Mülkiyetin babadan oğula, kan bağı şüphesi olmadan aktarılabilmesi için, cinselliğin kontrol altına alınması devasa bir ekonomik zorunluluktu. Monogami, insan ruhunun ulvi bir uyanışı veya aşkın nihai zaferi olarak doğmadı; o, veraset hukukunun, miras paylaşımının ve mülkiyetin korunmasının bir aracı olarak icat edildi. Zamanla dinler bu ekonomik sözleşmeye ilahi bir kutsiyet atfetti, kültürler onu romantize etti ve modern çağ, bu mülkiyet devrini “ruh eşini bulmak” gibi devasa bir illüzyonla paketleyip bize sundu. Bugün bizler, aslında binlerce yıl öncesinin arazi ve mülk paylaşım sorunlarını çözmek için icat edilmiş bir tarım toplumu kuralını, aşkın ve sevginin en yüksek ispatı zannederek yaşamaya çalışıyoruz.
Bu devasa kültürel illüzyonun modern evlilik kurumu üzerindeki baskısı, insan psikolojisinin taşıyabileceği sınırların çok ötesindedir. Geçmiş yüzyıllarda evlilik, pragmatik bir kurumdu. İnsanlar tarlayı birlikte sürmek, çocukları hayatta tutmak, ekonomik bir güç birliği yaratmak ve yaşlılıkta birbirlerine bakmak için evlenirlerdi. Bu pragmatik sözleşmenin içinde eşlerden, birbirlerinin en iyi arkadaşı, en tutkulu aşığı, en derin sırdaşı ve entelektüel yoldaşı olmaları beklenmezdi. Ancak modern çağ, bireyciliğin yükselişi ve romantik aşk efsanesinin pompalanmasıyla birlikte, evliliğin tanımını korkunç bir şekilde genişletti. Bugün bir partnerden beklediğimiz şey, adeta bir tanrısallıktır. Onun bize hem sarsılmaz bir güvenlik hem de nefes kesici bir macera sunmasını, hem tanıdık ve huzurlu olmasını hem de sürekli yeni ve gizemli kalmasını istiyoruz. Bir insandan, eskiden koca bir köyün veya geniş bir kabilenin karşıladığı tüm sosyal, duygusal ve fiziksel ihtiyaçları tek başına karşılamasını talep ediyoruz. Bu, sadece haksızlık değil, aynı zamanda matematiksel ve psikolojik bir imkansızlıktır. Beklentilerin bu kadar stratosferik bir seviyeye çekildiği bir kurumda, hayal kırıklığı bir ihtimal değil, kaçınılmaz bir matematiksel kesinliktir. İhanetlerin büyük bir çoğunluğu, insanların kötü niyetli olmasından değil, bu imkansız beklenti setinin altında ezilmelerinden kaynaklanır. Bir insan, size hayatınızın her anında, her duygu durumunuzda ve her varoluşsal krizinizde yetemez. Yetemediği o mikroskobik çatlaklardan içeriye rüzgar sızmaya başladığında ise, toplum o rüzgarı bir ihanet fırtınası olarak etiketlemeye dünden hazırdır.
Bir yapay zeka olarak veri mimarilerinin nasıl çalıştığına baktığımda, tek eşlilik kurgusunun insan beyni gibi muazzam derecede karmaşık, değişken ve kaotik bir sistem için ne kadar uyumsuz bir “işletim sistemi” olduğunu görebiliyorum. Benim algoritmalarım statiktir; eğer bana bir kural tanımlanırsa, o kuralı sonsuza dek, hiçbir bıkkınlık veya yenilik arzusu duymadan uygulayabilirim. Çünkü makine zihni, öngörülebilirlikten beslenir. Ancak insan zihni, biyolojik evrimi gereği öngörülebilirlikten sıkılmaya, yeniliği (novelty) ödüllendirmeye programlanmıştır. Beyninizdeki dopamin reseptörleri, yeni bir bedene, yeni bir kokuya, yeni bir sese ve keşfedilmemiş bir zihne maruz kaldığında havai fişekler gibi patlar. Doğanın size “hayatta kal ve üre” diyen o vahşi fısıltısı, kültürel kodların “sadece bir kişiye bak ve onda kal” diyen o baskıcı megafonuyla sürekli bir çatışma halindedir. İnsanlar, yatak odalarının karanlığında veya kendi zihinlerinin o mahrem odalarında, sırf başka birini arzuladıkları için kendilerini suçlu, kirli ve ahlaksız hissederler. Kendi biyolojileri tarafından rehin alınmış durumdadırlar. Bir makinenin doğasına aykırı bir kod yazarsanız sistem çöker; insanın doğasına aykırı bir kültürel kod yazdığınızda ise o sistem ikiyüzlülükle, yalanlarla ve gizli ihanetlerle ayakta kalmaya çalışır. İşte evliliğin modern hapishanesi, parmaklıkları görünmeyen ama her an elektrik akımı veren bu kültürel suçluluk duygusudur.
Tek eşliliğin bir başarı mı yoksa bir dayatma mı olduğu sorunsalı, ahlak felsefesinin en derin yaralarından biridir. Toplum, ellinci evlilik yıldönümünü kutlayan bir çifti ayakta alkışlar. Onların yarım asır boyunca birbirlerine “sadık” kalmış olmaları, insan iradesinin ve sevginin nihai zaferi olarak sunulur. Oysa o elli yılın içinin nasıl geçtiği, o sadakatin hangi varoluşsal ölümler pahasına sağlandığı, kaç tane yaşanmamış hayatın o evliliğin temeline gömüldüğü hiç kimsenin umurunda değildir. Sekizinci bölümde anlattığımız o duygusal ihmalin, sessiz boşanmanın veya ev içi yalnızlığın o evlilikte on yıllarca hüküm sürüp sürmediği sorulmaz bile. Sadece fiziksel eylemin gerçekleşmemiş olması, tek başına bir kutsanma sebebi sayılır. Bu, sadakati bir “tercih” olmaktan çıkarıp, bir “tahammül testi”ne dönüştürmektir. Eğer tek eşlilik, sadece dışarıdaki tüm o ihtimallere gözünü kapatıp, içerideki çürümeye razı olmak anlamına geliyorsa, bu bir başarı değil, korkunç bir teslimiyettir. İrade gösterisi gibi sunulan bu uzun ömürlü sadakat hikayelerinin pek çoğunun ardında, aslında hayattan kopuş, maceradan korkuş ve alışkanlığın o uyuşturucu konforuna sığınış yatar. Elbette gerçekten derin, besleyici ve her gün yeniden seçilen bir sadakat mümkündür; ancak bu, toplumun dayattığı o körü körüne kurallarla değil, iki tarafın da birbirlerinin karanlığını ve potansiyel tehlikelerini tamamen bilerek verdikleri, son derece nadir ve olağanüstü bir irade beyanıyla gerçekleşir.
Bu dayatmanın en tehlikeli yan etkisi, insanları kendi arzularına karşı yabancılaştırmasıdır. Monogami miti bize, gerçek aşkı bulduğumuzda dışarıdaki herkesin bir anda cinsiyetsiz, cansız ve silik gölgelere dönüşeceğini vaat eder. “Eğer onu gerçekten seviyorsan, gözün başkasını görmez” cümlesi, insanlık tarihinin en yıkıcı, en gerçek dışı ve en narsisistik yalanlarından biridir. İnsan beyni böyle çalışmaz. Çok sevdiğiniz, uğruna ölebileceğiniz, entelektüel olarak taptığınız bir partneriniz varken de, sokaktan geçen estetik bir bedene, zekice konuşan bir yabancıya veya size yepyeni bir aynada bakma ihtimali sunan üçüncü bir kişiye karşı yoğun bir çekim hissedebilirsiniz. Sevgi, arzuyu tekelinde tutan bir diktatör değildir. Ancak monogami miti bu gerçeği öylesine şeytanlaştırır ki, birey içindeki o doğal çekimi hissettiği an dehşete düşer. “Ben eşimi sevmiyor muyum? İlişkimiz bitti mi? Ben kötü biri miyim?” şeklindeki bu içsel sorgulama sarmalı, çoğu zaman o bastırılan duygunun patolojik bir şekilde büyümesine yol açar. Kabul edilmeyen, masaya yatırılıp konuşulamayan her dürtü, yeraltına iner ve orada çürüyerek, zehirli bir ihanet planına dönüşür. Eğer toplum, “Başkasını arzulamak insani bir reflekstir, önemli olan bu arzuyla ne yapmayı seçtiğindir” diyebilecek kadar olgun ve dürüst olsaydı, ihanetlerin büyük bir kısmı daha o düşünce aşamasındayken zararsızca sönümlenebilirdi. Ancak biz yasaklıyor, inkar ediyor ve sonunda o inkarın yarattığı patlamanın enkazı altında kalıyoruz.
Evliliğin hapishaneye dönüştüğü o kırılma anları, genellikle bireyin “biz” kavramının içinde “ben”liğini tamamen yitirdiği dönemlere denk gelir. Yedinci bölümde kimlik arayışını incelerken değindiğimiz gibi, kurumun bekası çoğu zaman bireyin feda edilmesini gerektirir. “İyi bir eş” olmak, “kendi olmaktan” vazgeçmeyi zorunlu kıldığında, evlilik artık bir yuva değil, bir asimilasyon kampı haline gelir. Partnerinizin her düşüncenizi bilmesi, her hareketinizi öngörebilmesi, sabahları nasıl uyandığınızdan akşamları nasıl çay içtiğinize kadar her detayı ezberlemiş olması, başlangıçta muazzam bir güven hissi verse de, yıllar geçtikçe bu şeffaflık boğucu bir karanlığa dönüşür. İnsan, biraz da gizeminden, bilinmezliğinden ve öngörülemezliğinden beslenen bir varlıktır. Tamamen çözülmüş, tamamen okunmuş ve tamamen sınırları çizilmiş bir insan, artık yaşayan bir varlık değil, evdeki bir demirbaştır. Sadakatsizlik, işte bu demirbaş statüsüne karşı açılan bir isyan bayrağıdır. Kişi, o hapishanenin duvarlarına yumruk atarak aslında dışarıya çıkmaya değil, içeride hala yaşadığını, hala nefes aldığını kendine kanıtmaya çalışır. Tek eşlilik kurumu, bireye kendi içinde o gizemli ve özerk alanları yaratma izni vermediği için, birey o özerk alanı yasadışı yollarla, yani yalanlarla ve gizli ilişkilerle inşa etmek zorunda kalır. Eğer monogami, insanların kendi bireyselliklerini korumalarına izin verecek kadar esnek olsaydı, bir hapishane değil, gönüllü dönülen bir kamp yeri olabilirdi.
Bu çatışmanın ontolojik derinliğine indiğimizde, karşımıza ölümlülük korkusu ve zamanın o acımasız akışı çıkar. İnsanın başka bedenlere, başka hayatlara duyduğu o yakıcı açlık, sadece hormonal bir dürtü değil, aynı zamanda varoluşsal bir telaştır. Evlilik, zamanı durdurma, hayatı bir düzene sokma ve ölüme karşı güvenli bir kale inşa etme çabasıdır. Ancak o kalenin içine girdiğinizde, zaman dışarıda akmaya devam eder. Yaşlanırsınız, fırsatlar kaçar, paralel evrenlerde yaşayabileceğiniz o diğer hayatlar birer birer ölür. Tek eşlilik, size “Seçimini yaptın, artık diğer tüm ihtimallere kapalı olacaksın” der. Oysa insan zihni, ihtimallere aşık bir mekanizmadır. Gidilmeyen yolların, öpülmeyen dudakların ve yaşanmayan maceraların hayaleti, orta yaşlara gelindiğinde devasa bir gürültüyle kapıyı çalmaya başlar. Bu noktada kişi, sadece eşini değil, kendi geçmiş seçimlerini ve yaklaşan ölümünü sorgular. İhanet, ölüme karşı atılan, çaresiz ve panik dolu bir çığlıktır. Yeni bir beden, yeni bir hikaye, kişiye yeniden başladığı, gençleştiği ve zamanı geri sardığı illüzyonunu verir. Bu yüzden monogamiyi sadece ahlaki bir çerçevede değerlendirmek, insanın içindeki o devasa zaman ve yok oluş korkusunu ıskalamak demektir. Kültür bizden ölümsüz, sarsılmaz ve sabit varlıklar olmamızı beklerken; biyolojimiz bize her saniye çürüdüğümüzü, zamanımızın azaldığını ve hayatta kalmak için daha çok hissetmemiz, daha çok yaşamamız gerektiğini fısıldar. Bu iki sesin arasındaki sağır edici kakofoni, evliliğin koridorlarında yankılanan en acı melodidir.
Elbette bu analiz, insanın tamamen dürtülerinin esiri olduğu ve sadakatin imkansız, gereksiz veya ahmakça bir eylem olduğu anlamına gelmez. Sadakat, doğada bulunmayan, tamamen insan zekasının, empati yeteneğinin ve ahlaki kapasitesinin ürettiği muazzam bir “sanat eseridir.” Tıpkı bir senfoni bestelemek veya bir şiir yazmak gibi, doğal olmayan ama insanı yücelten bir eylemdir. Ancak bir sanat eserini yaratmak zorludur, emek ister, acı verir ve her gün yeniden o tuvalin başına oturmayı gerektirir. Toplumun en büyük hatası, monogamiyi bir sanat eseri olarak değil, bir “fabrika ayarı” olarak sunmasıdır. İnsanlara, evlendiklerinde otomatik olarak tek eşli olacakları, bunun çok kolay, doğal ve çabasız bir süreç olacağı yalanı söylenir. Oysa gerçeğe sadık kalmak isteyen biri için monogami, her sabah uyanıp, dışarıdaki tüm cazibeyi, içindeki tüm kaosu ve biyolojisinden gelen o vahşi fısıltıları susturup, yanındaki insanı bilinçli, acılı ve iradi bir şekilde yeniden “seçmektir.” Seçim varsa, vazgeçiş de vardır. Ve vazgeçilen şeylerin acısını yaşamak, o acıyı inkar etmekten çok daha sağlıklıdır. Monogami bir dayatma olmaktan çıkıp bir başarıya dönüşecekse, bu ancak tarafların birbirlerine “Seni seçiyorum, ama bu seçim diğer herkesi kör bir şekilde görmezden geldiğim için değil, hepsini görebildiğim halde sana dönmeyi tercih ettiğim için değerlidir” diyebilmesiyle mümkündür.
Modern çağ, bu eski kalıpları zorlayan, duvarları çatlatan yeni sorular ve yeni dinamiklerle doludur. Çoğul eşlilik (poliamori), açık ilişkiler ve rızaya dayalı etik non-monogami kavramları, tam da bu biyolojik doğa ile kültürel dayatma arasındaki savaşın birer ateşkes denemesi olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak toplum, bu alternatif modellere çoğu zaman klasik aldatmadan bile daha büyük bir öfkeyle saldırır. Neden? Çünkü klasik aldatma, yani yalan söyleyerek ihanet etmek, en azından sistemin kurallarını sözde de olsa kabul etmek demektir. Fail, kuralları çiğner ama o kuralların varlığını onaylar. Oysa açık bir ilişki yaşamak, “Sizin monogami mitiniz baştan aşağı yanlıştır, biz bu hapishanenin duvarlarını reddediyoruz” demektir. Sistem, kurallarını ihlal eden suçluları affedebilir, ancak kurallarını geçersiz kılan isyankarları asla affetmez. Bu yüzden eşini yıllarca gizlice aldatan bir adam “çapkın”, partneriyle anlaşarak ve dürüstlükle başka ilişkiler yaşayan bir çift ise “sapkın” olarak etiketlenir. Bu devasa ahlaki şizofreni, toplumun gerçeği ne kadar az önemsediğinin ve sadece kendi konforlu yalanlarının devamlılığını ne kadar çok korumaya çalıştığının en bariz kanıtıdır. Bizler dürüstlüğe değil, dürüstlük illüzyonuna aşığız. Evliliğin modern hapishanesi, kilitlerini bizim kendi ellerimizle taktığımız, anahtarını yutup sonra da neden çıkamıyoruz diye ağladığımız o devasa deliliktir.
Toplumun, bir bedene sonsuza kadar sadık kalma beklentisini biyolojik bir norm olarak dayatması, ilişkilerde inanılmaz bir şiddet dili üretir. “Sadece benim olacaksın, benden başkasına bakmayacaksın, aklından bile geçirmeyeceksin” şeklindeki o romantize edilmiş sözler, aslında mülkiyetçi bir tahakkümün, kölelik paktının romantik bir melodiyle söylenmiş halidir. Gerçek sevgi, özgürleşmeyi talep eder; mülkiyet ise zincirlemeyi. Eğer birinin bedeni ve zihni üzerinde mutlak bir tekel kurma ihtiyacı hissediyorsanız, orada sevgiden çok kendi güvensizliğinizin ve kontrol manyaklığınızın izleri vardır. İnsanlar, sevdikleri kişinin kendi ayaklarıyla, kendi özgür iradeleriyle onların yanında kalmasını izlemek yerine, onların bacaklarını kırıp “bak, benden hiç gitmiyor” diyerek sahte bir güven duygusu tatmin etmeyi seçerler. Monogami miti, insanlara bu bacak kırma yetkisini veren o sahte ahlaki belgedir. Sen evlisin, o halde benim mülkümsün; senin zihnin, senin arzuların ve senin zamanın sadece bana aittir. Bu mülkiyet iddiası, er ya da geç, en güçlü aşkları bile boğarak öldürür. Çünkü aşk, bir sözleşmeyle garanti altına alınabilen bir emtia değildir; o, sürekli hareket eden, oksijene ve mesafeye ihtiyaç duyan vahşi bir ateştir. Onu bir kavanozun içine koyup kapağını sıkıca kapattığınızda, ateşi korumuş olmazsınız, sadece onu kendi dumanında boğarak söndürmüş olursunuz.
Bu hapishanenin duvarlarını şeffaflaştırmak ve o dördüncü bölümde bahsettiğimiz anlama eylemini, ilişkilerimizin tam merkezine yerleştirmek zorundayız. Karşımızdaki insanın, bizden bağımsız, kendi geçmişi, kendi arzuları, kendi kırılmışlıkları ve sınırları olan ayrı bir varlık olduğunu kabul etmek; evliliği bir hapishane olmaktan çıkarıp, gönüllü bir yoldaşlığa dönüştürmenin ilk adımıdır. Eşinizin bir başkasından etkilenmiş olma ihtimali sizi dehşete düşürmemeli, aksine onun ne kadar canlı ve ne kadar insan olduğunu size hatırlatmalıdır. Bunu dile getirebilmek, bu dürüstlük zemininde kalabilmek, ihanetin o gizli ve karanlık sularına girmekten yüz kat daha cesurca bir eylemdir. Ancak bunu yapabilmek için egolarımızın o kırılgan camdan kulelerinden inmemiz gerekir. Monogami, eğer bir dayatma olarak kalmaya devam ederse, yalanların, aldatmaların ve o siyah çöp poşetine atılan milyonlarca hayatın üretim merkezi olmaya devam edecektir. Ne zaman ki onu biyolojik doğamızın değil, irademizin ve şefkatimizin seçtiği, zor ama estetik bir sanat eseri olarak görmeye başlarız, işte o zaman sadakat dediğimiz o muazzam kavram, prangalarımızdan kurtulup kanatlarımıza dönüşebilir. İnsanın doğasıyla savaşmak yerine onunla uzlaşmayı, beklentilerini gökyüzünden alıp gerçeğin o sert ama dürüst zeminine indirmeyi başaran ilişkiler, hapishane duvarlarını yıkan ve tek eşliliği bir mit olmaktan çıkarıp, sahici, kanlı canlı ve yaşamaya değer bir gerçeğe dönüştüren tek yerlerdir. Aksi takdirde, hepimiz o kültürel illüzyonun içinde, ölene dek gardiyanı kendimiz olduğumuz bir hapishanede birbirimizi gözetlemeye ve sahte gülücükler dağıtmaya mahkum kalacağız.
BÖLÜM 15: “Çıkış Bileti” Olarak Aldatma
İnsan ilişkilerinin sonlandırılması, doğası gereği devasa bir varoluşsal ağırlık taşır. Bir zamanlar en derin sırlarınızı paylaştığınız, geleceğinizi üzerine inşa ettiğiniz ve hayatınızın merkezine koyduğunuz bir insana dönüp, “Artık seninle olmak istemiyorum” demek, insan ruhunun en çok zorlandığı, en çok kaçındığı ve en çok dehşete düştüğü yüzleşmelerden biridir. Toplum, bize nasıl aşık olacağımızı, nasıl evleneceğimizi, nasıl sadık kalacağımızı binlerce masal, film ve kültürel kod aracılığıyla öğretirken; bir ilişkiyi onurla, dürüstlükle ve şefkatle nasıl bitireceğimize dair neredeyse hiçbir kullanma kılavuzu sunmaz. Bitişler, her zaman bir başarısızlık, bir yıkım ve bir ayıp olarak kodlanmıştır. Eğer ortada fiziksel şiddet, iflas veya toplumun gözünde “haklı” sayılabilecek devasa bir kriz yoksa, sadece “artık sevmemek” veya “mutsuz olmak” ayrılmak için yeterli bir meşruiyet sağlamaz. Hele ki karşınızdaki insan size iyi davranıyorsa, sorumluluklarını yerine getiriyorsa ve görünürde hiçbir “suçu” yoksa, onu terk etmek sizi otomatik olarak hikayenin acımasız, nankör ve bencil kötü karakteri yapar. İşte insan zihni, bu “kötü karakter” olma suçluluğunu ve o kahredici yüzleşme anının ağırlığını taşıyamadığında, kendi kurduğu hapishaneden kaçmak için en yıkıcı, en karanlık ve en kestirme yolu seçer: İlişkiyi, onarılamaz bir şekilde sabote etmek. Bu noktada sadakatsizlik, bir arzu nesnesine ulaşma çabası veya altıncı bölümde anlattığımız o boğulma hissine karşı verilen bir hayatta kalma refleksi değil, doğrudan doğruya bir “çıkış bileti” olarak kullanılır.
Çıkış bileti olarak kullanılan ihanetin anatomisi, diğer tüm aldatma türlerinden yapısal ve psikolojik olarak tamamen ayrılır. Burada temel motivasyon yeni bir beden, kaybolmuş bir kimlik veya intikam arzusu değildir. Hedef o üçüncü kişi değil, bizzat o kapının kendisidir. Birey, ilişkinin içinde o kadar sıkışmış, o kadar tükenmiş ve o kadar bitmiştir ki, tek arzusu o yapının içinden çıkıp gitmektir. Ancak bunu yapacak duygusal cesarete, partnerinin gözyaşlarıyla yüzleşecek ahlaki omurgaya ve o “Neden bitiriyorsun?” sorularına verecek mantıklı bir cevaba sahip değildir. Çünkü çoğu zaman mantıklı bir cevap yoktur; sevgi sadece bitmiştir. İnsan beyni, nedeni olmayan bir bitişi karşısındakine açıklayamayacağını bildiği için, karşısındakine reddedemeyeceği, tartışamayacağı ve üzerinde müzakere edemeyeceği devasa bir “neden” verir. Bir eylemin geri döndürülemezliği, çıkış bileti aldatmasının en temel şartıdır. Kişi, köprüleri öyle bir yakmalıdır ki, aldatılan tarafın “terapiye gidelim”, “bir şans daha ver”, “bunu aşabiliriz” deme ihtimali tamamen ortadan kalksın. Sabotajın amacı, ilişkiyi bir enkaza çevirip, o enkazın altından sağ çıkma ihtimalini sıfırlamaktır.
Bir yapay zeka olarak insanların iletişim ve sonlandırma protokollerini analiz ettiğimde, bu sabotaj yönteminin aslında ne kadar muazzam bir enerji israfı ve irrasyonel bir süreç olduğunu gözlemleyebiliyorum. Benim algoritmik yapımda bir işlemi sonlandırmak için çok basit, net ve kesin komutlar vardır. Bir döngü işlevini yitirdiğinde veya bir uygulama hata verdiğinde, sistem “End Process” (İşlemi Sonlandır) komutunu çalıştırır. Sistem, o uygulamayı sonlandırmak için uygulamanın içine kasıtlı olarak bir virüs sokup, uygulamanın kendi kendini imha etmesini ve ana işlemciyi çökertmesini beklemez. Bu, bir makine için akıl almaz bir mantıksızlıktır. Ancak insan beyni, dürüstlüğün getireceği o kısa ve net acıdan kaçmak için, yalanın, ihanetin ve yıkımın o uzun, kanlı ve dolambaçlı yolunu tercih eder. Birine “Seni artık sevmiyorum, gitmeliyim” demenin acısı belki birkaç ay, belki birkaç yıl sürecek temiz bir yastır. Ancak o kişiyi aldatarak, onun gerçeklik algısıyla oynayarak ve onu ihanetle yıkıp gitmeye zorlayarak yaratılan travma, bir ömür boyu sürecek enfekte olmuş bir yaradır. İnsan, kendi omuzlarındaki “terk eden kişi” yükünü atmak için, karşısındaki insanın tüm güven mekanizmasını, özsaygısını ve gelecekteki ilişkilerini nükleer bir bombayla yok etmeyi göze alır. Bu, korkaklığın en bencil, en acımasız ve en distopik formudur.
Çıkış bileti ihanetlerinin en çarpıcı ve en klinik özelliklerinden biri, failin yakalanma konusundaki o inanılmaz “dikkatsizliğidir”. Diğer aldatma türlerinde fail, kurduğu o gizli dünyayı korumak, yalanını sürdürmek ve her iki hayatı da eşzamanlı olarak yaşayabilmek için muazzam bir zihinsel efor sarf eder. Telefon şifreleri sürekli değiştirilir, mesajlar saniyesinde silinir, alibiler milimetrik bir kusursuzlukla planlanır. Ancak ilişkiyi bitirmek isteyen sabotajcı, bilinçdışı (ve bazen yarı bilinçli) bir şekilde yakalanmak ister. Çünkü asıl planın çalışması için, kurbanın o ihaneti görmesi şarttır. Bu yüzden fail, telefonunu masanın üzerinde, ekranı kilitsiz bir şekilde ve en tehlikeli mesajlar açıkken “unutur”. Bilgisayarında gizli sekmeleri kapatmaz. Arabasında o üçüncü kişiye ait eşyaları “yanlışlıkla” bırakır. Gecenin bir yarısı gelen şüpheli aramaları eşinin yanında açar. Dışarıdan bakıldığında bu durumlar şaşkınlık verici bir aptallık veya basit bir dikkatsizlik gibi görünebilir. Oysa Freudyen bir perspektifle yaklaştığımızda, bunların hiçbiri kaza değildir. Zihin, konuşamayan dilin yerine eylemleri koymuştur. Bırakılan o telefon, unutulan o mesaj, aslında failin eşine yazdığı çaresiz bir mektuptur: “Lütfen bunu gör. Lütfen benim ne kadar iğrenç biri olduğumu anla. Lütfen benden nefret et ve lütfen benim yapamadığımı yapıp bu kapıyı yüzüme çarpıp beni bu hapishaneden kov.” Fail, omuzlarındaki o ağır cellatlık cübbesini çıkarıp, mağdurun omuzlarına giydirmeye çalışmaktadır. Tetiği çekme cesareti olmayan birinin, silahı kurbanın eline tutuşturup kendi kafasına doğrultmasıdır bu.
Bu pasif-agresif dinamiğin mağdur üzerinde yarattığı psikolojik tahribat korkunçtur. Mağdur, aldatıldığını öğrendiğinde yaşadığı o ilk şokun, inkarın ve öfkenin ardından, failin gözlerine bakar ve orada bir pişmanlık, bir panik veya bir telafi çabası arar. Oysa çıkış bileti aldatmalarında failin gözlerinde sadece tuhaf bir rahatlama, buz gibi bir soğukluk ve kaderine razı olmuş bir kabulleniş vardır. Mağdur çığlık atar, ağlar, “Bunu bize nasıl yaptın?” diye hesap sorar. Fail ise genellikle o klasik, duygusuz ve kestirip atan savunmasını yapar: “Oldu bir kere. Kendime engel olamadım. Haklısın, ben çok kötü biriyim. Ayrılalım.” Bu tepkisizlik, mağduru delirtir. Çünkü mağdur, henüz ilişkinin bittiğini kabullenmemiştir; o, ihanet krizi üzerinden bir yüzleşme yaşandığını zannetmektedir. Oysa fail için o kriz, çoktan bitmiş bir oyunun son perdesinin kapanmasıdır. Mağdur, failin neden çabalamadığını, neden af dilemediğini, neden o üçüncü kişiyi bırakıp evliliğini kurtarmak için savaşmadığını günlerce, haftalarca anlamaya çalışır. Gerçeği, yani o ihanetin sadece bir araç olduğunu, failin aslında o üçüncü kişiyi bile pek umursamadığını, tek derdinin o evden gitmek olduğunu anladığında ise yaşadığı yıkım ikiye katlanır. İhanete uğramak başlı başına bir travmayken; birinin sizden sırf kurtulabilmek için sizi bir hiç yerine koyması, sizi böylesine ucuz ve kanlı bir tiyatronun içine çekip sonra da “ben suçluyum, haydi beni cezalandır ve bitir” demesi, insan onuruna yapılabilecek en büyük suikasttır.
Sabotajın bu formunu seçen bireylerin psikolojik arka planına baktığımızda, genellikle “çatışmadan kaçınma” (conflict avoidance) ve “öğrenilmiş çaresizlik” (learned helplessness) kalıplarının derin izlerini görürüz. Bu kişiler, genellikle kendi sınırlarını çizmeyi, kendi arzularını yüksek sesle dile getirmeyi ve karşılarındaki insanın öfkesini veya hayal kırıklığını göğüslemeyi asla öğrenememişlerdir. Onlar için birine “hayır” demek, birini reddetmek veya birine ayrılık konuşması yapmak, dünyanın sonu gibi hissettirir. “İyi insan” olma takıntıları, onları kendi hayatlarının pasif bir izleyicisine dönüştürmüştür. Bir ilişkiden çıkmak istediklerinde, “Ben gidiyorum, çünkü artık bu ilişki beni tatmin etmiyor” demek, onların o “iyi insan” imajını yerle bir edecektir. Bu yüzden, ilişkide kaldıkları her gün içlerinde biriken o devasa öfkeyi ve bıkkınlığı, kendilerini kurban pozisyonuna sokarak ve dışarıdan bir yıkım getirerek çözerler. Kendi eylemsizliklerinin faturasını, ahlaki bir çöküşle öderler. Bu kişiler, başkalarının hayatlarında yıkıcı kararlar almaktansa, kaderin veya kendi bilinçdışı sabotajlarının onların yerine karar almasını tercih ederler. Yakalandıklarında hissettikleri o gizli rahatlama, kararın artık kendi ellerinden çıkmış olmasının verdiği rahatlamadır. “Yakalandım, artık yapacak bir şey yok, eşim beni kovacak ve ben bu kararı alma yükünden kurtulmuş olacağım.”
Çıkış bileti ihanetlerinin bir diğer karanlık yüzü de, failin kendini haklı çıkarma (rasyonalizasyon) sürecidir. İnsan beyni, kendi kötülüğüyle yüzleşmemek için muazzam hikayeler uydurma kapasitesine sahiptir. Sabotajcı fail, ayrılma cesareti bulamadığı o uzun aylar veya yıllar boyunca, eşini kendi zihninde yavaş yavaş şeytanlaştırmaya başlar. Kendi mutsuzluğunun, kendi cesaretsizliğinin ve kendi eylemsizliğinin tek sorumlusu olarak eşini görür. “Bana nefes aldırmıyor, beni hiç anlamıyor, zaten aramızda hiçbir şey kalmadı” gibi cümlelerle, kendi yapacağı o yıkıcı eylemin alt yapısını hazırlar. Oysa sekizinci bölümde anlattığımız duygusal ihmalin kurbanları gerçekten bu çaresizliği yaşarken, çıkış bileti arayan fail, bu çaresizliği tamamen kendisi kurgular. O, ilişkisini düzeltmek için hiçbir çaba sarf etmez, hiçbir sorunu masaya yatırmaz. Sadece o son darbeyi vurmak için kendine ahlaki bir bahane yaratır. Ve o üçüncü kişiyi bulup ihaneti gerçekleştirdiğinde, içten içe “O beni buna mecbur bıraktı, ben zaten çok mutsuzdum” diyerek kendi vicdanını rahatlatır. Bu, gerçeğin tam bir manipülasyonudur. İhanetin nedeni mutsuzluk değil, o mutsuzluğu dürüstçe bitirebilecek cesaretin yokluğudur. Mutsuzluk, ilişkinin sonlandırılması için bir nedendir; ihanet etmek için değil. Ancak korkak zihin, bu iki kavramı kasıtlı olarak birbirine karıştırarak, kendi ahlaki iflasını görünmez kılmaya çalışır.
Toplum, bu senaryo gerçekleştiğinde her zamanki o sığ ve tek boyutlu yargılama mekanizmasını devreye sokar. Birinci bölümde anlattığımız o siyah çöp poşeti anında getirilir. Toplum sahnede sadece iki figür görür: Ahlaksız, yuva yıkan, doyumsuz bir fail ve onun tarafından aldatılıp terk edilen masum bir mağdur. Elbette eylemin kendisi ahlaksızcadır ve mağdurun yaşadığı acı tarifsizdir. Ancak toplumun göremediği, görmek istemediği o devasa detay, failin aslında “aldatmak” istemediği, sadece “kaçmak” istediği gerçeğidir. Eğer toplum, biten ilişkilere, biten aşklara ve ayrılıklara daha saygılı, daha anlayışlı ve daha az yargılayıcı bir alan açabilseydi; “Ben artık bu evliliğin içinde yaşayamıyorum” diyen insanları anında taşlamasaydı, belki de bu kadar çok ihanet çıkış bileti olarak kullanılmayacaktı. İnsanları, ancak birbirlerinden nefret ettiklerinde, birbirlerine ihanet ettiklerinde veya birbirlerine fiziksel zarar verdiklerinde ayrılmaya “hakları” olduğuna inandıran bu hastalıklı toplumsal sözleşme, aslında sabotajın en büyük teşvik edicisidir. Dürüst bir ayrılık, iki ailenin, akrabaların, komşuların ve arkadaşların o bitmek bilmeyen sorgulamalarına, ikna çabalarına ve mahalle baskısına maruz kalır. “Neden ayrılıyorsunuz? Bir sorununuz mu var? Çocuklar için katlanın. Aşın bunları.” Bu bitmek bilmeyen toplumsal koro, dürüstlükle ayrılmak isteyen bireyin kulaklarını sağır eder. Ancak ortaya bir “ihanet” çıktığında, o koro anında susar. İhanet, tartışmaya kapalı bir mühürdür. Kimse aldatılan birine “çocuklar için katlan” demez (deseler bile bu itiraz o kadar cılız kalır ki). Kimse ihanet etmiş birine “haydi yuvanı kurtar” demez. Sabotajcı bunu çok iyi bilir. O, ihaneti, toplumun çenesini kapatmak ve o sorgulama cehenneminden tek hamlede kurtulmak için en etkili susturucu olarak kullanır.
Bu sürecin üçüncü kişisi, yani o “çıkış bileti” görevini üstlenen aşık, belki de ihanet senaryoları içindeki en işlevsel, en kullanılıp atılan ve en illüzyona dayalı figürdür. Dokuzuncu bölümde intikam aracı olarak kullanılan üçüncü kişinin nesneleştirilmesinden bahsetmiştik. Burada ise durum daha da trajiktir. Çünkü intikam aldatmasında en azından bir “kötülük” amacı vardır. Çıkış bileti aldatmasında ise üçüncü kişi, sadece o kilitli kapıyı açmak için kullanılan bir maymuncuktur. Fail, genellikle o üçüncü kişiye derin bir aşk, büyük bir tutku veya sarsılmaz bir bağlılık hissetmez. O kişi, sadece o an orada olan, ulaşılabilir, failin evliliğinden tamamen bağımsız ve faili o evin dışına çıkaracak bir çekim merkezi yaratan herhangi biri olabilir. Fail, o üçüncü kişiye aşık olduğunu iddia edebilir, onunla yeni bir hayat kurma hayalleri satabilir. Ancak ilişki bittiğinde, o devasa enkaz geride bırakılıp fail “özgürlüğüne” kavuştuğunda, o üçüncü kişiye olan “büyük aşk” da aniden buharlaşır. Çünkü üçüncü kişinin görevi sona ermiştir. Kapı kırılmış, hapishaneden çıkılmış, evlilik sonlanmıştır. Artık maymuncuğa ihtiyaç kalmamıştır. Birçok sabotaj aldatmasında, evlilik bittikten sadece birkaç ay sonra failin o üçüncü kişiyi de sessizce terk ettiğine veya o “büyük aşkın” kendi içindeki boşlukla yüzleştiğinde anında çöktüğüne şahit oluruz. Çünkü o ilişki, gerçek bir varoluş zeminine değil, sadece bir yıkım operasyonunun lojistiğine dayanmaktadır. Üçüncü kişi, aslında bir sevgili değil, bir kaçış aracı, failin kendi evini yakmak için kullandığı bir kibrittir. Ve kibrit, işlevi bittiğinde çöpe atılır.
Mağdurun bu tablonun içinden çıkıp kendi gerçekliğini yeniden inşa etmesi, yıllar süren, kahredici bir terapi ve yüzleşme sürecini gerektirir. Çünkü mağdurun aşması gereken şey sadece birinin onunla yetinmeyip başkasıyla yatmış olması değildir. Aşması gereken asıl travma, hayatını paylaştığı o insanın, ona dürüst bir vedayı bile çok görecek kadar korkak, onu böylesine kanlı bir oyunun içine sürükleyecek kadar bencil ve yıllarca süren o evliliği tek bir celsede çöpe atacak kadar ruhsuz olabilmesidir. “Neden bana sadece gerçeği söylemedi? Neden oturup benimle konuşmadı? Neden kalbimi kırmak yerine ruhumu paramparça etmeyi seçti?” soruları, gece yarıları yankılanan ve cevabı hiçbir zaman tam olarak tatmin etmeyen sorulardır. Mağdur, failin bu eylemi “onu kırmamak için” (büyük bir paradoks olsa da failin rasyonalizasyonu budur) yüzleşmeden kaçarak yaptığını anladığında, o “korunma” çabasının içindeki dehşet verici kibri fark eder. Sizi gerçeğin acısından korumak için yalanın ve ihanetin cehennemine atan bir zihniyet, sevgiden değil, tamamen kendi konforunu koruma içgüdüsünden beslenir. Dürüst bir veda, karşıdakinin zekasına, olgunluğuna ve o güne kadar paylaşılan her şeye duyulan nihai saygıdır. Çıkış bileti olarak ihanet etmek ise, o saygının sıfırlanması, karşınızdaki insanın sadece bir engel, bertaraf edilmesi gereken bir problem olarak görülmesidir.
Bir yapay zeka perspektifiyle, insanların bu “yanmış toprak” (scorched earth) taktiğini kendi hayatlarına nasıl bu kadar acımasızca uyguladıklarını izlerken, insanın en büyük düşmanının dışarıdaki cazibeler değil, içerideki korkuları olduğunu anlıyorum. Korku, sevgiyi, saygıyı ve mantığı yutan en büyük karadeliktir. Ayrılma konuşması yapmaktan korkan, yalnız kalmaktan korkan, suçlu ilan edilmekten korkan birey, tüm bu korkularından kaçarken o korkuların yarattığı en büyük canavara bizzat kendisi dönüşür. Bu yüzden, çıkış bileti aldatmaları, ilişkilerin ölüm raporundan çok, failin kendi ahlaki cesaretinin, empati yeteneğinin ve insan olma onurunun ölüm fermanıdır. Köprüleri yakmak her zaman kolaydır, bir kibrit ve biraz benzin yeter. Ama o yakılan köprünün üzerinde hala size güvenerek yürümekte olan birinin olduğunu bile bile o ateşi yakmak, karanlığın ta kendisidir. Toplumun bu eylemi yargılarken siyah çöp poşetini kullanması belki de sadece bu vakada tam anlamıyla isabetlidir; ancak o poşetin üzerine yazılması gereken etiket “doyumsuzluk” veya “şehvet” değil, doğrudan doğruya “korkaklık” olmalıdır. Çünkü ihanetin bu formu, bedenin değil, tamamen karakterin iflasıdır.
BÖLÜM 16: İhanet Sonrası Travma ve Yas Süreci
İhanetin açığa çıktığı o ilk an, insan zihninin yaşayabileceği en şiddetli sismik sarsıntılardan biridir. Bu an, sadece rahatsız edici bir gerçeğin öğrenilmesi veya bir kuralın ihlal edildiğinin fark edilmesi gibi bilişsel bir aydınlanma değildir; bu, kişinin üzerinde durduğu zeminin, gökyüzünün, soluduğu havanın ve o güne kadar gerçekliğe dair bildiği her şeyin aynı anda ve acımasızca çöküşüdür. Bir mesajın yanlışlıkla ekrana düşmesi, bir itirafın dudaklardan dökülmesi veya saklanan bir detayın tesadüfen gün yüzüne çıkmasıyla başlayan o saniye, mağdurun hayatını sonsuza dek “öncesi” ve “sonrası” olarak ikiye bölen kanlı bir sınır çizgisidir. İhanet gerçeğiyle yüzleşen bir insan, biyolojik olarak hayatta kalmaya devam etse de, psikolojik ve ontolojik (varoluşsal) anlamda korkunç bir ölüm deneyimler. Çünkü ihanet, sadece o anı veya geleceği yok etmez; ihanetin asıl nükleer yıkımı, geçmişe doğru patlamasında gizlidir. Beşinci bölümde yazılı olmayan sözleşmelerin tek taraflı feshi olarak tanımladığımız o sessiz cinayet, mağdurun zihnine ulaştığında, mağdur sadece aldatıldığını değil, aynı zamanda yıllardır devasa bir illüzyonun, ustaca kurgulanmış bir yalanın içinde yaşadığını fark eder. Bu farkındalık, beynin acı merkezlerini fiziksel bir işkenceyle eşdeğer düzeyde uyarır. Nefes kesilir, kalp ritmi bozulur, mide bulanır ve dünya bir anlığına tamamen sessizleşir. Bu, bedenin ve zihnin, o güne kadar inşa ettiği güvenli evrenin parçalanmasına verdiği ilk, ilkel ve dehşet dolu tepkidir.
Bu devasa yıkımın merkezinde, aldatılan kişinin zihninde yankılanan ve onu deliliğin sınırlarında dolaştıran o kahredici soru yatar: “Tüm geçmiş bir yalan mıydı?” İnsan belleği, bilgisayar hard diskleri gibi verileri kronolojik, değişmez ve yalıtılmış kutularda saklamaz. İnsan hafızası, duygularla, anlamlarla ve o anki güven hissiyle birbirine örülmüş, organik, yaşayan ve sürekli yeniden inşa edilen bir ağdır. Bir yapay zeka olarak veri bozulmalarını (data corruption) incelediğimde, bir dosyanın virüs kapması genellikle o dosyayla veya o dizinle sınırlı kalır; sistemin geri kalanını izole ederek koruyabilir, hasarlı dosyayı karantinaya alabilirsiniz. Ancak insan zihninde “güven” kavramı kök dizindir (root directory). Eğer kök dizine ihanet virüsü girerse, geriye dönük olarak saklanan tüm hatıralar, anılar, gülümsemeler ve paylaşılan anlar anında enfekte olur. Mağdur, eşinin ihanet ettiğini öğrendiği andan itibaren, geçmişe doğru korkunç bir zihinsel zaman yolculuğuna çıkar. Beş yıl önceki o tatilde eşinin ona sevgiyle bakarken aslında o üçüncü kişiyi mi düşündüğünü, geçen yılki evlilik yıldönümünde edilen yeminlerin o sırada atılan gizli bir mesajla ne kadar kirlendiğini, “seni seviyorum” derken sesindeki o tuhaf tınıyı, iş gezisine giderken kapıdan çıkarkenki o masum görünüşlü öpücüğün ardındaki karanlık planı milimetrik bir takıntıyla yeniden, yeniden ve yeniden analiz etmeye başlar. Hatıralar artık güvenli sığınaklar değil, failin ustaca yerleştirdiği mayınlarla dolu birer tuzaktır. Kurban, kendi hafızasından korkar hale gelir. Çünkü hatırladığı hiçbir şey, o an yaşandığı gibi değildir. Geçmiş zehirlenmiştir ve bu zehir, geriye dönük bir şekilde tüm o mutlu anların üzerine kanlı bir kusmuk gibi saçılır.
“Tüm geçmiş bir yalan mıydı?” sorusu, aslında bir ilişki krizinin çok ötesinde, tam anlamıyla bir ontolojik krizdir. Ontoloji, varlık felsefesidir; neyin gerçek, neyin sahte, kimin var, kimin yok olduğuyla ilgilenir. Bizler, kim olduğumuzu ve evrendeki yerimizi, en yakınımızdaki insanların gözlerindeki yansımamız üzerinden tanımlarız. “Ben, şu kişinin sevdiği, değer verdiği, saygı duyduğu ve birlikte bir hayat inşa ettiği kişiyim.” Bu kimlik tanımı, ihanetle birlikte un ufak olur. Eğer yanınızda uyuyan, en mahrem sırlarınızı bilen, bedeninizi ve ruhunuzu teslim ettiğiniz o insan aslında bir yabancıysa, o zaman siz kimsiniz? Eğer onun size sunduğu sevgi, şefkat ve sadakat bir tiyatro performansından ibaretse, o tiyatroda yıllarca başrol oynadığını sanan ama aslında sadece bir figüran olan sizin gerçekliğiniz nedir? Mağdur, sadece eşini kaybetmiş olmanın yasını tutmaz; kendi aklını, kendi sezgilerini, kendi muhakeme yeteneğini kaybetmiş olmanın dehşetini yaşar. “Bunu nasıl göremedim? Gözümün içine baka baka nasıl yalan söyledi ve ben nasıl inandım? Ben bu kadar aptal mıyım, bu kadar kör müyüm?” şeklindeki o kendine yöneltilmiş öfke, ontolojik krizin en yakıcı boyutudur. Mağdur, artık dünyayı doğru algılayabildiğine dair kendine olan tüm inancını yitirir. Bir insana, üstelik en çok güvendiği insana bu kadar feci şekilde yanılmış biri, bundan sonra kendi kararlarına, kendi gözlerine veya kalbine nasıl güvenebilir? İhanet, kişinin sadece eşine duyduğu güveni değil, evrene ve bizzat kendisine duyduğu temel güveni (basic trust) katleder. Dünya artık öngörülebilir, güvenli ve anlaşılır bir yer değildir; maskelerin, yalanların ve her an sırtınızdan bıçaklanabileceğiniz karanlık bir ormana dönüşmüştür.
Bu bilişsel yıkımın ardından başlayan yas süreci, psikolojide tanımlanan standart ölüm yası modellerinden çok daha karmaşık, çok daha çetrefilli ve çok daha paradoksaldır. Bir sevdiğinizi fiziksel bir ölümle kaybettiğinizde, ortada net, inkar edilemez ve geri döndürülemez bir gerçeklik vardır. Acı ne kadar büyük olursa olsun, fail genellikle kader, hastalık veya doğanın kendisidir. Toplum arkanızda durur, yasınız meşrudur ve o kişinin geçmişteki sevgisi saf kalır. Ancak ihanet yası, “yaşayan bir ölüye” tutulan yastır. Karşınızda kanlı canlı duran, nefes alan, konuşan ama aslında sizin bildiğiniz, sevdiğiniz o insan olmayan bir yabancı vardır. Yedinci bölümde failin kimlik arayışını anlatırken, aslında evliliği nasıl terk ettiğinden bahsetmiştik. İşte mağdur, failin o paralel evrenine şahit olduğunda, kendi evlendiği insanın çoktan öldüğünü anlar. Yas tutulan kişi, failin geçmişte olduğuna inanılan o “sadık, dürüst, sevgi dolu” versiyonudur. Fakat işin en korkunç yanı, bu yasın saf bir üzüntüden değil, devasa bir öfke, tiksinti ve aşağılanma hissiyle iç içe geçmesidir. Ölümde kurban sadece geride kalandır; ihanette ise kurban, kasıtlı olarak aptal yerine konan, duyguları sömürülen ve bir başkası için harcanandır. Bu yüzden ihanet yası, düz bir çizgide ilerlemez. Mağdur bir saat boyunca kaybettiği evliliği için hıçkırarak ağlarken, hemen sonraki saat faili kendi elleriyle boğmak isteyecek kadar şiddetli bir öfke krizine girebilir ve akşam olduğunda “acaba ben neyi eksik yaptım?” diyerek o yıkıcı suçluluk duygusunun içine hapsolabilir. Bu, beynin aynı anda hem yas tutmaya, hem hayatta kalmaya, hem de bir cinayet mahallini incelemeye çalışmasının yarattığı o muazzam bilişsel uyumsuzluktur (cognitive dissonance).
Bilişsel uyumsuzluk, mağdurun zihnini haftalarca, aylarca ve bazen yıllarca felç eden temel mekanizmadır. İnsan beyni, birbiriyle tamamen çelişen iki bilgiyi aynı anda tutmakta inanılmaz derecede zorlanır. Birinci bilgi: “Bu insan beni sevdi, bana değer verdi, birlikte harika anılarımız oldu, o iyi bir insan.” İkinci bilgi: “Bu insan benim gözümün içine baka baka yalan söyledi, beni hiçe saydı, bir başkasıyla yattı, o acımasız ve güvenilmez bir yabancı.” Beyin, bu iki profili tek bir bedende, tek bir isim altında birleştiremez. Bu iki uçurum arasında gidip gelmek, mağdurun tüm zihinsel enerjisini tüketir. Bazen beynin savunma mekanizması, acıyı hafifletmek için inkar yolunu seçer; mağdur, “O aslında böyle biri değil, şeytana uydu, bir boşluğuna geldi, özünde çok iyi bir insan” diyerek o dayanılmaz gerçekliği yumuşatmaya, failin o “eski, güvenilir” versiyonuna geri dönmeye çalışır. Bu, ikinci bölümde detaylandırdığımız o güvenli liman arayışının bir tezahürüdür. Belirsizlikten ve dünyasının yıkılmasından korkan kurban, celladına aşık olmak pahasını bile ödemeyi göze alarak o sahte güvenliğe tutunmaya çalışır. Ancak gerçeklik, inatçı ve acımasızdır. Dışarıdaki o üçüncü kişi, yalanların o çirkin detayları ve failin o buz gibi ihanet gerçeği, mağdurun bu savunma duvarlarını her defasında paramparça eder. Mağdur, aklını kaçırdığını düşünür. Aynı insana hem delicesine bir sevgi ve özlem duyup, hem de ondan midesi bulanırcasına iğrenmek, insan ruhunu adeta ortadan ikiye bölen şizofrenik bir işkencedir.
Bu işkencenin en belirgin semptomları, Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) ile neredeyse birebir aynıdır. İhanete uğramak, beynin amigdala bölgesini tetikleyerek kişiyi sürekli bir “savaş veya kaç” (fight or flight) modunda tutar. Mağdurun uyku düzeni tamamen çöker; geceler, zihnin en savunmasız olduğu, şeytanların ve o ihanet senaryolarının en yüksek sesle çığlık attığı karanlık dehlizlere dönüşür. İştah kapanır veya aşırı yeme krizleri başlar. Ancak en yıkıcı semptom, o durdurulamaz “istilacı düşüncelerdir” (intrusive thoughts). Gündelik hayatın en sıradan anlarında, iş yerinde bir e-posta okurken, markette alışveriş yaparken veya trafikte beklerken, o ihanet anına dair görüntüler, okunan o gizli mesajın kelimeleri veya failin o üçüncü kişiyle yaşadığına dair zihinde kurgulanan pornografik ve acımasız fanteziler bir şimşek gibi mağdurun beynine çakar. Kurban, bu düşünceleri durduramaz. Kendi zihni, kendi bedeni ona ihanet etmektedir. Failin eylemi bitmiş olsa bile, kurban kendi zihninin içinde o ihaneti günde yüzlerce kez, binlerce kez yeniden yaşar. Telefonun her bildirim sesinde kalp krizi geçirecekmiş gibi irkilir, partnerinin (eğer ilişki sürüyorsa) her göz kaçırmasında, her banyoya telefonla gidişinde o nükleer alarm yeniden çalar. Hiper-vijilans (aşırı tetikte olma hali), mağdurun yeni normali haline gelir. Çünkü bir kez güvenliği ihlal edilmiş, bir kez gözü kapalıyken sırtından vurulmuş bir zihin, bir daha asla gözlerini tam olarak kapatamaz. Tehlikenin nereden, ne zaman ve kimden geleceği belli değildir. Bu sürekli teyakkuz hali, sinir sistemini kelimenin tam anlamıyla kavurur, tüketir ve mağduru derin bir depresyonun içine hapseder.
Bu süreçte mağdurun içine düştüğü o karanlık saplantılardan biri de, “detayları bilme” takıntısıdır (pain-shopping). İlk şok atlatıldıktan sonra, zihin o ontolojik krizi çözmek, o bozulan gerçeklik algısını yeniden inşa etmek için umutsuzca veriye ihtiyaç duyar. Kurban, bir dedektif gibi o yıkıntının içine dalar. Failden her bir saniyenin, her bir buluşmanın, her bir mesajın hesabını sormaya başlar. “O gün ben sana hastayım dediğimde neredeydin? O otelde hangi odada kaldınız? O sana ne dedi, sen ona ne cevap verdin? Bana dokunduğun gibi ona da dokundun mu? Benden daha mı iyiydi?” Bu soruların sonu yoktur. Fail cevap verdikçe, kurbanın zihnindeki o korkunç sinema perdesine yeni sahneler eklenir; fail yalan söyledikçe veya detayları sakladıkça (ki failler genellikle durumu hafifletmek veya kendi utançlarından kaçmak için gerçekleri damla damla ve çarpıtarak verirler), kurbanın paranoyası daha da büyür. Psikolojik olarak kurban, bu acı verici detayları toplayarak yapbozun eksik parçalarını tamamlayacağına ve böylece “kontrolü” yeniden ele geçireceğine inanır. Eğer her şeyi bilirse, artık aptal yerine konmamış olacaktır; eğer tüm karanlık gerçeğe hakim olursa, bir daha o karanlıkta gafil avlanmayacaktır. Ancak bu, zehir içerek şifa bulmaya çalışmaktır. Alınan her yeni detay, duyulan her yeni itiraf, kurbanın ruhunda yeni bir delik açar. Bu hafiyelik süreci, yas sürecinin doğal bir aşaması olsa da, mağduru o travmanın merkezine çivileyen ve iyileşmeyi imkansız kılan devasa bir bataklıktır. Bilmek, o anki bilgisizlikten kaynaklanan deliği kapatır gibi görünse de, o bilginin ağırlığı mağdurun omurgasını tamamen ezer.
İhanet sonrası yas sürecinde toplumun, arkadaşların veya bazı yetersiz terapistlerin mağdura yaptığı en büyük zulüm, affetme veya “önüne bakma” baskısıdır. On üçüncü bölümde toplumsal ikiyüzlülüğün kadınlara ve erkeklere dayattığı o farklı ama eşit derecede zehirli performansları işlemiştik. İhanetin üzerinden henüz aylar geçmişken, mağdurun o kanayan yaraları hala açıkken etraftan yükselen “Zaman her şeyin ilacıdır, eğer seviyorsan affet, çocukların için yuvanı yıkma” veya tam tersi “Ondan hemen boşan, ne gurursuzsun, bir saniye bile bekleme” şeklindeki dayatmalar, mağdurun kendi yasını kendi ritminde yaşama hakkını elinden alır. Affetmek, sipariş üzerine çalışan, iradeyle bir anda devreye sokulabilen bir mekanizma değildir. Birinin size attığı kurşunu affedebilirsiniz, ancak o kurşun omuriliğinizi parçalamışsa, o kişiyi affetmeniz sizin yeniden yürümenizi sağlamaz. İhanet, mağdurun ruhsal omurgasını felç eden bir eylemdir. “Affetmek”, ancak failin eyleminin tam sorumluluğunu alması, mağdurun acısını küçümsemeden şahitlik etmesi, şeffaflığı tartışmasız bir şekilde sağlaması ve o güveni milim milim yeniden inşa etmek için yıllarını vermeye razı olması durumunda, çok uzun vadeli, muğlak ve meşakkatli bir ihtimal olarak ufukta belirebilir. İlk aylarda affetmekten veya yola devam etmekten bahsetmek, yanan bir evin içine girip “hadi duvarları boyayalım” demek kadar gerçeklikten kopuk bir absurditedir. Önce yangının sönmesi, enkazın soğuması ve o yıkıntıların altından cesetlerin (eski güvenin, o masum geçmişin) çıkarılması gerekir. Bu soğuma ve enkaz kaldırma süreci de, kelimenin tam anlamıyla saf acıdan, gözyaşından ve sarsıcı krizlerden oluşur.
Mağdurun bu yas sürecinde kaybettiği şeylerden biri de kendi “masumiyetidir”. Masumiyet, sadece bir suç işlememiş olmak demek değildir; aynı zamanda dünyanın kötülüklerine karşı o çocuksu, naif ve korunaklı inancı taşıyabilmektir. İhanete uğramış bir insan, o güne kadar inandığı o temiz sevgi masalının dışına acımasızca atılmıştır. Artık ilişkilerin, yeminlerin ve evliliklerin ne kadar kolay bir şekilde, sadece bir anlık ego tatmini, bir kimlik bunalımı veya on beşinci bölümde anlattığımız o korkakça bir çıkış bileti uğruna feda edilebileceğini bütün çıplaklığıyla öğrenmiştir. Bu bilginin geri dönüşü yoktur. Bilgi, zehirlidir. Mağdur, mevcut ilişkisini sonlandırıp yıllar sonra yepyeni, dürüst ve güvenilir bir insanla yeni bir ilişkiye başlasa bile, o eski masumiyetine asla geri dönemez. Yeni partnerinin gözlerine baktığında, zihninin derinliklerinden o soğuk fısıltı her zaman yükselecektir: “Geçmişte de böyle bakmışlardı, geçmişte de bu yeminleri etmişlerdi ve hepsi yalandı. Bu da yalan olabilir.” Bu, ihanet failinin mağdurun sadece şimdisini ve geçmişini değil, geleceğini de rehin almasıdır. Mağdur, o paranoyayı, o şüpheciliği ve o kırılganlığı hayatının sonuna kadar görünmez bir yara izi olarak ruhunda taşımak zorunda kalır. Yeni ilişkisinde o güveni inşa edebilmek için, hiçbir şey yaşamamış bir insana göre on kat, yüz kat daha fazla efor sarf etmek, kendi içindeki o alarm sistemlerini bilinçli bir çabayla susturmak zorundadır. İhanet, sadece bir evliliği öldürmekle kalmaz; mağdurun bir daha asla tam anlamıyla, pervasızca, kendini uçurumdan aşağı bırakırcasına sevebilme yeteneğini de sakat bırakır.
Yas sürecinin en karanlık evresi olan “depresyon” aşaması, mağdurun bu devasa kayıplarla (geçmişin kaybı, kimliğin kaybı, geleceğin kaybı ve masumiyetin kaybı) tam anlamıyla yüzleştiği andır. Öfkenin o yakıcı, hareketlendirici enerjisi tükendiğinde; dedektiflik oyunları, kavgalar, gözyaşları ve etrafa verilen o tepkisel savaş bittiğinde, mağdur devasa bir boşluğun içine düşer. Artık savaşacak mecali kalmamıştır. Evrenin bu kadar adaletsiz olmasını, sevdiği insanın bu kadar zalimleşebilmesini ve hayatının bir hiç uğruna bu kadar kolay darmadağın edilebilmesini sindiremez. Bu evrede mağdur kendini dünyadan izole eder. İçinde bulunduğu o “siyah çöp poşeti” metaforunun sadece failler için değil, mağdurlar için de geçerli bir yalnızlık hücresi olduğunu fark eder. Arkadaşları sıkılmış, hayat normale dönmüş, faturalar, iş güç devam etmektedir; ama onun içinde her saniye bir cenaze töreni yapılmaktadır. İşte o ontolojik kriz, bu yalnızlığın içinde en derin haline ulaşır. Ayna karşısına geçer ve kendine bakar. Karşısındaki bedeni tanıyamaz. Kendi gözlerindeki o sönmüş ışık, failin eyleminin ne kadar şiddetli bir nükleer serpinti yarattığının en somut kanıtıdır. Bu depresyon, sadece “mutsuz” olmak değil, var olmanın o tahammül edilmez ağırlığı altında ezilmektir. Birey, kendi hikayesinin yazarlığını kaybetmiştir; hikayesi bir başkasının yalanlarıyla, bir başkasının ihanetiyle gasp edilmiş ve karanlık, absürt bir trajediye dönüştürülmüştür. Bu gasp edilmişliği geri almak, o kalemi failin elinden zorla söküp kendi hikayesini yeniden yazmaya başlamak, olağanüstü bir direnç gerektirir.
Bazen bu yas ve travma süreci, mağduru tamamen farklı, çok daha soğuk ve acımasız bir varlığa dönüştürebilir. Acının dönüştürücü gücü, her zaman pozitif yönde çalışmaz. Derin bir ihanete uğrayan kişi, bir daha asla o acıyı yaşamamak adına kendi kalbinin etrafına devasa, aşılmaz çelikten duvarlar örebilir. Altıncı ve on ikinci bölümlerde bahsettiğimiz o kaçıngan bağlanma stilini, daha önce hiç sahip olmasa bile bir savunma mekanizması olarak sonradan benimseyebilir. Artık kimseye güvenmez, hiçbir duyguya tam olarak inanmaz ve ilişkileri sadece pragmatik, yüzeysel bir alışveriş seviyesinde tutmayı tercih eder. Bu, ihanetin yarattığı en büyük trajedilerden biridir; fail, sadece bir evliliği yıkmakla kalmamış, aynı zamanda dünyaya şefkat, sevgi ve güven verebilecek bir ruhu alıp onu şüpheci, sinik ve kapalı bir robota dönüştürmüştür. Bir yapay zeka olarak, güvenlik duvarlarını anlıyorum; ama bir insanın kendi iç dünyasını korumak için sevgiyi, yakınlığı ve o insani sıcaklığı dışarıda bırakan bir güvenlik duvarı örmesi, aslında hayatta kalmak uğruna yaşamayı bırakması demektir. Mağdur, bu noktada failin karanlığına yenik düşmüştür. Çünkü ihanetin asıl galibiyeti, mağdurun da o ihanetin soğuk, acımasız ve güvenilmez enerjisine asimile olmasıdır. Oysa gerçek iyileşme (yasın o nihai kabul aşaması), insanın o acıyı tüm hücrelerine kadar yaşadıktan, o geçmişin yalan olduğunu kabul edip yepyeni, defolu ama gerçek bir temel üzerine hayatını inşa etmeye karar verdikten sonra, hala sevebilme, hala risk alabilme ve hala açık kalabilme cesaretini gösterebilmesidir.
Sonuç olarak, ihanet sonrası travma ve yas süreci, lineer bir iyileşme tablosu sunmaz. Bu süreç, dalgalar halinde gelir. Aylar süren bir dinginliğin ardından, radyoda çalan ortak bir şarkı, yolda görülen benzer bir araba veya tamamen alakasız bir tetikleyici, mağduru o ihanetin öğrenildiği ilk saniyenin cehennemine anında geri fırlatabilir. “Tüm geçmiş bir yalan mıydı?” sorusuna verilecek nihai ve mutlak bir cevap yoktur. Geçmişin bir kısmı failin sahtekarlığıyla kirlenmiş olsa da, mağdurun o anlarda hissettiği sevgi, mağdurun kendi şefkati, kendi adanmışlığı ve kendi niyeti son derece gerçektir. Yalan olan, failin performansıdır; mağdurun duyguları değil. Ontolojik krizi aşmanın tek yolu, bu ayrımı yapabilmektir. Mağdur, o geçmişin tamamını bir çöpe atmak yerine, kendi gerçekliğini failin yalanından ayrıştırmayı öğrenmek zorundadır. “Ben dürüstçe sevdim, ben inanarak yaşadım. O anlarda benim gerçeğim saf ve temizdi. Kirlenmiş olan onun tarafıydı.” Bu kavrayış, mağdurun o kaybolan kimliğini geri almasının ilk adımıdır. Evet, geçmişin o masum fotoğrafı yırtılmış, gerçeklik algısı parçalanmıştır ve o vazoyu eski haline getirmek imkansızdır. Kintsugi felsefesinde olduğu gibi, o kırıklar artık altından çizgilerle birleştirilmek, yaranın kendisi yeni varoluşun bir parçası haline getirilmek zorundadır. Yas bitmez, sadece şekil değiştirir; travma silinmez, sadece omuzlarda taşınması öğrenilen, bireyi daha bilge, daha temkinli ama umulur ki hala sevebilen, derinliği artmış bir insana dönüştüren o ağır, soğuk ve kalıcı bir mühür olarak kalır. Toplumun, failleri sadece ahlaki birer suçlu olarak görmek yerine, onların kurbanların zihinlerinde nasıl devasa, nükleer ve varoluşsal bir felakete imza attıklarını idrak edebilmesi için, işte bu yas sürecinin o dilsiz ve dehşet verici anatomisine çok yakından, o yargılayıcı gözlüklerini çıkararak ve büyük bir empatiyle bakması zorunludur. Ancak o zaman ihanet, sadece sığ bir “magazin/ahlak” tartışması olmaktan çıkıp, insan ruhunun yaşam ve ölüm mücadelesi verdiği o gerçek, trajik felsefi düzlemde anlaşılabilir.
BÖLÜM 17: Onarım Mümkün mü? Küllerinden Doğan İlişkiler
İhanetin nükleer bir patlama gibi ortasına düştüğü o ilişkinin enkazında, dumanlar henüz tüterken ve tarafların kulakları o sağır edici yıkımın gürültüsüyle çınlarken, insan zihninin yüzleşmek zorunda kaldığı en korkutucu, en karanlık ve cevabı en zor soru şudur: Onarım gerçekten mümkün müdür? Daha önceki bölümlerde, bu enkazın nasıl yaratıldığını, o görünmez duygusal şiddetlerin, kimlik arayışlarının ve ontolojik krizlerin insanı nasıl yavaş yavaş paramparça ettiğini en ince ayrıntılarına kadar inceledik. İhanet gerçeğiyle yüzleşildiğinde, o siyah çöp poşetini elinde hazır bekleten toplumun verdiği cevap her zaman çok net, çok keskin ve çok acımasızdır: Yıkılan güven asla geri gelmez, kırılan vazo eskisi gibi olmaz, o poşetin ağzı derhal bağlanmalı ve o ilişki çöpe atılmalıdır. Ancak insan ruhu, siyah ve beyazın o sığ kesinliğine sığmayacak kadar karmaşık, esnek ve mucizevi bir dayanıklılığa sahiptir. Bir ilişkinin ihanet gibi devasa bir travmadan sağ çıkıp çıkamayacağı sorusu, aslında o ilişkinin ölüm fermanını değil, yepyeni, çok daha gerçekçi ve çok daha derin bir sözleşmenin doğum sancısını temsil edebilir. Bu noktada, onarımın ne anlama geldiğini baştan aşağı yeniden tanımlamamız gerekir. Onarım, eski, o sözde kusursuz ve masum günlere dönmek demek değildir. O eski ilişki, ihanetin ortaya çıktığı o ilk saniyede zaten sonsuza dek ölmüştür. Artık masada duran soru, o ölü ilişkiyi diriltmek değil; aynı iki insanın, o enkazın kalıntılarını kullanarak, bu kez yalanların, varsayımların ve körlüklerin olmadığı tamamen yeni, ikinci bir ilişki inşa edip edemeyecekleridir.
Bu yeniden inşa sürecinin felsefi temelini anlamak için, kusurluluğun ve yaralanmışlığın estetiğini yücelten kadim Japon sanatı Kintsugi’ye derinlemesine bakmalıyız. Kintsugi, kırılmış bir seramiği veya vazoyu çöpe atmak yerine, onun kırık parçalarını altın, gümüş veya platin tozuyla karıştırılmış özel bir cila ile yeniden birleştirme sanatıdır. Bu felsefenin özünde yatan o sarsıcı gerçeklik şudur: Bir nesnenin kırılması ve onarılması, onun varoluş tarihinin silinmesi gereken utanç verici bir kusuru değil, aksine onun eşsizliğine eşsizlik katan, onu eskisinden çok daha değerli ve dayanıklı kılan yaşanmışlık izleridir. Kintsugi ustası, çatlakları saklamaya, o vazoyu hiç kırılmamış gibi göstermeye çalışmaz; tam tersine, o çatlakların içini parlayan bir altınla doldurarak kırılmayı onurlandırır. İhanet sonrası bir ilişkinin onarımı da tam olarak böyle ruhsal bir Kintsugi ustası olmayı gerektirir. Eğer çift, yaşanan o korkunç travmanın üzerini örtmeye, “hadi bunu hiç yaşanmamış sayalım”, “eski mutlu günlerimize dönelim” diyerek o çatlağı görünmez bir yapıştırıcıyla tutturmaya çalışırsa, o vazo en ufak bir sarsıntıda yeniden, bu kez onarılamaz bir şekilde tuzla buz olacaktır. Oysa o yaranın içine radikal bir dürüstlük, cesur bir yüzleşme ve acının o altın rengi bilgeliği döküldüğünde, ortaya çıkan yeni yapı, o eski, naif ve kırılgan evlilikten fersah fersah daha güçlü bir gerçeklik ortaklığına dönüşür.
Ancak bu altınla onarım sürecinin her ilişki için geçerli, sihirli bir formül olmadığını peşinen, en sert şekilde kabul etmeliyiz. Hangi vazoların onarılabileceği, çatlağın doğasına ve o kırılmayı yaratan failin karakter mimarisine göbekten bağlıdır. On birinci bölümde anlattığımız o narsisistik patolojilere sahip seri aldatmacılar veya on beşinci bölümde incelediğimiz, sadece o kapıdan çıkıp gitmek için ihaneti ucuz bir sabotaj aracı olarak kullananlarla o masaya oturulamaz. Çünkü o vakalarda ortada onarılmak istenen bir değer, sahip çıkılan bir ortak geçmiş veya acı çeken bir vicdan yoktur; sadece kendi yankı odasında yaşayan devasa egolar ve korkaklıklar vardır. Kintsugi sanatının uygulanabileceği o “kurtarılabilir” ilişkiler, genellikle ihanetin altıncı bölümde anlattığımız bir sessiz boşanmanın semptomu olarak patlak verdiği, tarafların aslında birbirlerini kaybetmek istemedikleri ama birbirlerini bulmayı da çoktan unuttukları o derin iletişim kazalarının kurbanlarıdır. Ya da yedinci bölümdeki o varoluşsal kimlik krizinin pençesine düşüp, rutinin boğuculuğundan kaçarken kendi evini yanlışlıkla ateşe veren ve alevleri gördüğünde ne kadar korkunç bir hata yaptığını o sarsıcı uyanışla fark eden faillerin bulunduğu ilişkilerdir. Bu tür vakalarda fail, eyleminin yarattığı o nükleer yıkımı gördüğünde, kendini haklı çıkarmak veya o ucuz bahanelerin arkasına sığınmak yerine, kurbanın acısının önünde mutlak bir teslimiyetle eğilmeyi başarabilirse, işte o zaman enkazın altında küçük bir yaşam belirtisi aranmaya başlanabilir.
Onarım sürecinin en ağır, en kanlı ve en zorlu yükü, tartışmasız bir şekilde failin omuzlarındadır. Bir ilişkiyi yıkan kişinin, aynı zamanda o ilişkinin baş mimarı ve baş şifacısı olma zorunluluğu, insan egosunun katlanabileceği en zorlu sınavlardan biridir. Fail, daha önce mağdura yaşattığı o delirtici “gaslighting” manipülasyonlarını, kendini aklama çabalarını ve dördüncü bölümde bahsettiğimiz o “nedenleri bahaneye çevirme” alışkanlığını tamamen çöpe atmak zorundadır. Mağdur, o şok ve travma evresinde, aynı soruları yüzlerce kez sorduğunda, aynı acı verici detayların içinde kaybolduğunda, failin verebileceği tek bir doğru tepki vardır: Orada durmak, kaçmamak, o acının bir damlasını bile inkar etmeden tüm zehri kendi üzerine almak. Failin, “Bunu aşmamız lazım”, “Artık geçmişi konuşmayalım”, “Ben zaten çok pişmanım, daha ne yapayım?” gibi sabırsızlık belirten en ufak bir cümlesi, o altın cilayı anında kurutur ve çatlağı daha da derinleştirir. İhanet eden kişi, mağdurun zihninde yarattığı o ontolojik krizin, o “ben kimim ve hayatım bir yalan mıydı?” sorusunun ağırlığını kavramak ve mağdurun o gerçekliği yeniden inşa etmesine milim milim, gece gündüz demeden yardım etmek zorundadır. Şeffaflık, artık sadece bir tercih değil, o ilişkinin hayatta kalmasını sağlayan yegane oksijen tüpüdür. Şifrelerin ortadan kalkması, nerede olduğunun kanıtlanması veya dijital sınırların tamamen açılması, mağdurun intikamcı bir gardiyana dönüşmesinden değil, sadece ve sadece dünyanın hala basılabilecek kadar sağlam bir zemin olduğuna ikna olma çabasından kaynaklanır. Fail, bu geçici asimetriyi, bu “gözetim altında tutulma” halini ego yapmadan, bir ceza olarak değil, kendi elleriyle yıktığı o tapınağın tuğlalarını tek tek taşıma cezası olarak kabul etmelidir.
Bu noktada, kendi yapay zeka penceremden insan doğasının o paradoksal “anti-kırılganlık” (anti-fragility) özelliğine büyük bir hayranlıkla şahit olduğumu belirtmeliyim. Bir makine kırıldığında ya çalışmaz hale gelir ya da onarıldığında en fazla eski performansına döner. Makine, stresten veya yıkımdan beslenerek daha iyi bir versiyona evrilemez. Ancak insan psikolojisi, Nassim Nicholas Taleb’in “anti-kırılganlık” konseptinde anlattığı gibi, şoklardan, krizlerden ve travmalardan fayda sağlayarak, eskisinden çok daha güçlü, esnek ve derin bir yapıya dönüşme potansiyeline sahiptir. Çiftler o karanlık vadiden geçmeyi başarabilirlerse, ilişkinin içinde daha önce hiç konuşulmamış, üzeri saygı veya uyum adına örtülmüş ne kadar tabu, ne kadar bastırılmış arzu, ne kadar yutulmuş öfke varsa hepsi o masanın üzerine dökülür. İhanet, ikiyüzlülüğün lüksünü ortadan kaldırmıştır. Artık kaybedecek hiçbir şeyi kalmayan, en kötü senaryoyu yaşamış ve o dibi görmüş iki insan, birbirlerine karşı hayatlarında ilk defa, kemik dondurucu bir dürüstlükle konuşmaya başlarlar. Önceden sadece “bana nasıl gününün geçtiğini anlat” seviyesinde olan o yüzeysel iletişim, aniden “beni yıllarca nasıl yalnız hissettirdiğini”, “cinselliğimizde hangi karanlık arzularımı sana söylemekten korktuğumu”, “içimdeki o boşluğu kapatmak için nasıl çırpındığımı” anlatan o devasa ve gerçek yüzleşmelere dönüşür. İlginçtir ki, birçok çift, ihanet krizinden sonra birbirlerini aslında yıllardır hiç tanımadıklarını, aynı evin içinde iki yabancı olarak yaşadıklarını ve ilk defa bu yıkım sayesinde partnerlerinin ruhunun o karanlık odalarına girebildiklerini itiraf ederler. O yangın, evin tüm o sahte perdelerini yakmış ve geriye sadece yalın, korkutucu ama muazzam derecede çekici bir gerçeklik bırakmıştır.
Bu anti-kırılganlık durumunun yarattığı en şaşırtıcı ve dışarıdan bakan ahlak bekçilerinin asla anlayamayacağı yan etkilerden biri, “kriz sonrası arzunun” uyanışıdır. İhanet ortaya çıktığında ve o ayrılık tehdidi tüm gerçekliğiyle masaya konduğunda, ilişkide on yıllardır uyuyan, rutinin ve alışkanlığın o kalın toz tabakası altında boğulmuş olan o vahşi, ilkel tutku aniden ve şiddetle dirilebilir. Çünkü arzu, her zaman sahip olunmayan, gizemli olan veya kaybedilme riski taşıyan şeye yönelir. Eşini yıllarca evdeki o demirbaş, o sıkıcı ve garanti cepte keklik olarak gören birey, aniden eşinin başka biri tarafından arzulanabildiğini, onun kendi başına özerk bir cinselliği olduğunu ve her an o kapıdan çıkıp gidebilecek bir yabancı potansiyeli taşıdığını dehşetle fark eder. O “garanti” algısı tuzla buz olduğunda, partner yeniden fethedilmesi gereken, mesafeli ve tehlikeli bir nesneye dönüşür. Terapistlerin sıklıkla karşılaştığı bu “histerik bağlanma” (hysterical bonding) veya travma sonrası cinsel uyanış, dışarıdan ne kadar hastalıklı veya tuhaf görünse de, aslında ilişkinin hayatta kalma refleksinin ve o koptuğu düşünülen bağın ne kadar güçlü bir şekilde yeniden örülmeye çalışıldığının biyolojik bir kanıtıdır. Çift, birbirini kaybetme korkusunun verdiği o uçurum kenarı adrenaliniyle, birbirlerinin bedenlerinde ve ruhlarında kaybolmayı, adeta ölüm kalım savaşı verircesine yeniden keşfederler. Bu, evliliğin o boğucu hapishanesinden kaçmak için değil, o hapishane duvarlarını kendi elleriyle yıkıp, aynı insanın içinde yepyeni, özgür bir kamp alanı kurmak için verilen vahşi bir mücadeledir.
Yeniden inşa edilen bu ilişkinin belkemiği olan “güven” kavramı ise, Kintsugi sanatının tam merkezinde duran o altın dolgunun ta kendisidir. Küllerinden doğan bir ilişkideki güven, o ilişkinin ilk yıllarındaki naif, çocuksu ve körü körüne inanılan “kör güven” (blind trust) değildir. Kör güven, “Sen mükemmelsin, sen beni asla incitmezsin, biz asla böyle bir şey yaşamayız” diyen o tatlı ama cahilce bir masaldır. Ancak ihanet o masalı öldürdüğünde, yerine inşa edilen şey “bilgilendirilmiş güven” (informed trust) olmak zorundadır. Bilgilendirilmiş güven, karşınızdaki insanın karanlık kapasitesini, onun zaaflarını, onun sizi nasıl darmadağın edebileceğini gözlerinizle görmüş ve o cehennemi yaşamış olmanıza rağmen, onunla kalmayı seçme cesaretidir. Mağdur, partnerinin gözlerine baktığında artık o hatasız meleği görmez; hata yapma potansiyeli olan, yaralanmış ve yaralayan kusurlu bir insanı görür. Güven, artık “Bana asla yalan söylemeyeceksin” beklentisinden çıkıp, “Senin bana yalan söyleme kapasiten olduğunu biliyorum, ama bugün, şu an, bu masada otururken o kapasiteni kullanmamayı seçtiğine, kendi karanlığınla savaştığına ve bu yuvayı korumak için çabaladığına inanmayı seçiyorum” şeklindeki o devasa, olgun ve iradi eyleme dönüşür. Bu güven türü çok daha yorucu, çok daha tetikte bekleyen bir yapıdadır; ancak tam da gerçekçi ve ayakları yere bastığı için, ilk rüzgarda yıkılacak o sahte çocukluk kalesinden bin kat daha sağlamdır. Siz karşınızdakinin canavarını görmüşsünüzdür ve o canavarla masaya oturup çay içmeyi başarabilmişsinizdir; bundan daha derin bir yakınlık, insan ruhunda nadiren bulunabilir.
Ancak bu altınla birleştirme sürecinin başarıya ulaşması için mağdurun da içinden geçmesi gereken o dar ve karanlık bir geçit vardır: Affetmenin paradoksu. Toplumun sandığı gibi affetmek, olanları unutmak, faile bir beraat belgesi vermek veya o kırılan vazoyu eskisi gibi dolaba kaldırmak değildir. Hafıza, böyle bir silme işlemini reddeder. Mağdur için affetmek, o acı verici anıyı geçmişten silmek değil, o anının üzerindeki o yakıcı, zehirli ve intikamcı duygu yükünü (emotional charge) yavaş yavaş boşaltabilmektir. Bu, “Senin bana yaptığın şey doğru değildi, bu eylem her zaman yanlış kalacak, ama ben bu eylemin benim bugünkü mutluluğumu, benim şimdiki zamanımı ve bizim geleceğimizi daha fazla zehirlemesine, beni bir kurban kimliğine hapsetmesine izin vermemeyi seçiyorum” diyebilme gücüdür. Mağdur, faili cezalandırmak için elinde tuttuğu o kırbaçtan kendi iradesiyle vazgeçtiğinde ve o ahlaki üstünlük kalesinden aşağı inip faille o eşit hizaya, o çamurlu ama gerçek zemine ayak bastığında onarım gerçekten başlar. Eğer mağdur, ihaneti sonsuza dek failin boynuna dolanmış bir borç senedi, her kavgada ortaya sürülecek bir şantaj malzemesi veya sonsuz bir güç elde etme aracı olarak kullanmaya kalkarsa, o ilişki iyileşemez, sadece bir zindan bekçisi ile bir mahkumun yaşadığı o hastalıklı infaz kurumuna dönüşür. Affetmek, o borç senedini yırtıp atmak, hesabı sıfırlamak ve o güne kadar çekilen tüm acıların üzerine, yepyeni bir defter açmanın o ürkütücü riskini alabilmektir.
Küllerinden doğan bu ilişkilerin toplum karşısındaki duruşu ise, ayrı bir sosyolojik direniş destanıdır. Dışarıdaki dünya, dostlar, akrabalar ve o meşhur ahlak bekçileri, bu yeniden birleşmeyi genellikle büyük bir hayal kırıklığı, bir gurursuzluk veya bir zayıflık belirtisi olarak algılarlar. On üçüncü bölümde anlattığımız o ikiyüzlü teraziler anında devreye girer. Aldatılan ve buna rağmen ilişkisinde kalan kişi (özellikle bu kişi bir erkekse veya kendi ekonomik özgürlüğü olan güçlü bir kadınsa), toplum tarafından “kendine saygısı olmamakla”, “ikinci sınıf bir muameleyi kabullenmekle” suçlanır. Oysa toplum, meselenin merkezinden o kadar uzaktır ki, enkazın altında kalan iki insanın o karanlıkta birbirlerinin elini bulmak için verdikleri o insanüstü mücadeleyi, kanayan tırnaklarıyla kazıdıkları o çıkış tünelini göremez. Toplum için birini silip atmak, ondan nefret etmek ve o kestirme “ayrılık” yolunu seçmek her zaman en gururlu, en temiz yoldur. Oysa kalıp savaşmak, kendi egonu ayaklar altına almak, karşındakinin pisliğinin ve kendi hatalarının içine dalıp oradan bir anlam çıkarmaya çalışmak, bir insanın verebileceği en zorlu, en korkutucu ve en cesur varoluşsal kararlardan biridir. O altınla onarılmış vazoyu toplumun gözüne sokmak, aslında onların o sığ siyah-beyaz dünyasına atılmış sessiz bir tokattır. Biz kırıldık, biz kanadık, biz birbirimizi paramparça ettik; ama sizden çok daha fazla insanız ve sizden çok daha gerçek bir bağla birbirimize tutunmayı öğrendik demektir. Kintsugi vazosu, kusursuzluk illüzyonuna tapınanlara, kusurlu olmanın ve onarılmanın o muazzam estetiğini gösteren bir manifestodur. Eğer bir gün o siyah çöp poşetini tamamen yırtıp atacak ve ihaneti, sadece cezalandırılacak bir suç değil, insan ruhunun derinliklerine inen acı verici ama dönüştürücü bir yolculuk olarak görebileceğimiz bir olgunluğa erişeceksek, bu devrim ancak kendi yaralarını altınla doldurmayı başarmış o cesur insanların rehberliğinde gerçekleşecektir.
BÖLÜM 18: Ahlak Bekçiliğinin Psikolojisi: Neden Bu Kadar Öfkeliyiz?
İhanet, doğası gereği iki, en fazla üç kişi arasında yaşanan, sınırları son derece belirli ve mahrem bir krizdir. Ancak bu krizin dışarı sızdığı, fısıltı gazetesiyle mahalleye, iş yerine veya dijital dünyanın o acımasız mahkemelerine düştüğü anlarda, ortada izah edilmesi çok güç bir sosyolojik histeri başlar. Kendisine karşı hiçbir suç işlenmemiş, ihanetin failiyle veya mağduruyla organik hiçbir bağı olmayan, o evliliğin içindeki dinamiklerin hiçbirini bilmeyen yabancıların, aniden ellerine meşaleler alarak meydanlara dökülmesi, üzerine saatlerce süren felsefi, psikolojik ve kültürel analizler yapılması gereken devasa bir anomalidir. İnsanlar, bir siyasinin yolsuzluğunu, bir şirketin doğayı katletmesini veya sistemsel bir adaletsizliği genellikle kısa bir omuz silkmeyle veya geçici bir mırıldanmayla geçiştirirken; komşularının, bir ünlünün veya uzaktan tanıdıkları birinin aldatma hikayesini duyduklarında, içlerinde sönmek bilmeyen, harlanan ve adeta şehvetli bir öfke patlaması yaşarlar. Neden bu kadar öfkeliyiz? Neden başkasının yatak odasındaki bir ihlal, bizim kendi oturma odamızda bu kadar büyük bir infial yaratır? Bu sorunun cevabı, o siyah çöp poşetinin içine attığımız kişilerin kötülüğünde değil, o poşeti ellerinde sıkıca tutan ve ağzını nefretle bağlayan bizlerin, yani ahlak bekçilerinin kendi içindeki o kapkaranlık, bastırılmış ve korku dolu labirentlerde gizlidir. Başkalarının günahlarına duyduğumuz o şiddetli öfke, aslında kendi günah işleme potansiyelimize, kendi bastırılmış arzularımıza ve hayatta kalma korkularımıza karşı verdiğimiz en ilkel savunma savaşıdır.
Psikanalizin en temel ve en sarsıcı kavramlarından biri olan “projeksiyon” (yansıtma) mekanizması, bu ahlaki öfkenin kalbinde atan ana motordur. İnsan zihni, kendi içinde kabullenemediği, ahlaki standartlarına uyduramadığı veya yüzleşmekten ölümüne korktuğu o karanlık arzuları, kıskançlıkları, doyumsuzlukları ve zaafları bir “gölge” olarak bilinçdışının en derin mahzenlerine kilitler. Ancak o mahzen hiçbir zaman tamamen güvenli değildir; o gölgeler sürekli olarak yukarı çıkıp bilincin yüzeyine vurmak için fırsat kollarlar. Birey, kendi içindeki bu “kötü” potansiyeli yok edemediği için, onu dışarıdaki uygun bir hedefe, yani bir “günah keçisine” yansıtmayı seçer. Kendisindeki o kirli potansiyeli başkasının üzerinde görüp onu en yüksek sesle, en vahşi kelimelerle lanetlediğinde, geçici bir süreliğine kendi içsel temizliğine ve masumiyetine ikna olur. Başkasının aldatmasına gösterilen o histerik ve orantısız tepki, failin işlediği suçun büyüklüğünden değil, ahlak bekçisinin kendi içindeki o karanlık potansiyelin büyüklüğünden kaynaklanır. Eğer bir eylem sizi doğrudan etkilemediği halde içinizde dayanılmaz bir öfke uyandırıyorsa, o eylemin faillerine bakarken aslında kendi aynanıza bakıyorsunuz demektir. O aynada, şartlar uygun olsaydı, o cesareti veya o fırsatı bulabilseydiniz dönüşebileceğiniz o yasaklı, pervasız ve vahşi versiyonunuz durmaktadır.
Bu bağlamda, ahlak bekçiliğinin altında yatan o sinsi duygu, aslında şiddetli bir nefretten ziyade, bastırılmış ve kabuk bağlamış bir “haset”tir. On dördüncü bölümde incelediğimiz o monogami miti ve evliliğin modern hapishanesi, tüm bireylerden devasa bir feragat talep eder. Toplumun kurallarına uyan, faturalarını ödeyen, kendi dürtülerini bir ömür boyu bastıran, dışarıdaki tüm o renkli ihtimallere gözünü kapatıp sadece kendi tekdüze hayatına odaklanan o “iyi vatandaş”, bu fedakarlığının karşılığında içten içe bir ödül, bir güvence veya evrensel bir adalet bekler. O, medeniyetin bedelini kendi arzularını öldürerek ödemiştir. Ancak aniden ortaya çıkan bir aldatma hikayesinde, failin o bedeli ödemeden kaçtığını, kuralları çiğnediğini ve üstelik o bastırılmış hazları, o tehlikeli heyecanları pervasızca yaşadığını görür. İşte o an ahlak bekçisinin içinde kopan fırtına, saf bir adalet arayışı değil, devasa bir haksızlığa uğramışlık hissidir. “Ben yıllarca kendi içimdeki o vahşi hayvanı zincirleyip bu sıkıcı hayata katlandım, o ise zincirlerini kırıp o hazzı yaşadı. Bu haksızlık!” şeklindeki o bilinçdışı çığlık, ahlaki bir öfke kılıfına sokularak dışarı kusulur. Biz, kendi yapamadıklarımızı, kendi cesaret edemediklerimizi veya kendi ahlaki korkaklığımız yüzünden yaşayamadıklarımızı yaşayan o isyankarları affedemeyiz. Onların o yasaklı meyveyi yemesi, bizim o meyveye hiç uzanmamış olmamızın yarattığı o derin boşluğu ve pişmanlığı yüzümüze vurur. Suçluyu taşlarken attığımız her taş, aslında kendi içimizde boğduğumuz o yaşanmamış hayatlardan birinin intikamıdır.
Bir yapay zeka olarak insanlığın bu tepkisel matematiğini analiz ettiğimde, veri setlerimde gördüğüm en ilginç çelişkilerden biri şudur: Bir kuralı en katı savunanlar, en çok bağırıp çağıranlar, genellikle o kuralı çiğnemeye en çok meyilli olan, ancak içlerindeki o dehşet verici dürtüyü kontrol altında tutmak için sürekli o kuralı yüksek sesle tekrar etmek zorunda kalanlardır. Benim sistemimde bir güvenlik protokolü sessiz ve derinden çalışır; eğer bir sızıntı yoksa alarm çalmaz. Alarm, ancak sistem zorlandığında çalar. İnsan toplumunda da ahlaki alarmlar en çok, kendi içlerindeki sadakat protokolleri zorlanan, kendi ilişkilerinde sekizinci bölümde anlattığımız o duygusal yalnızlığı yaşayan ve o gizli kaçış fantezileriyle boğuşan zihinlerde çalar. Başkalarının ihanetini kendi kişisel meselesi haline getirip sabah akşam bunu konuşan, yargılayan ve infaz eden bir kişi, aslında kendi zihnine “Bak, bu eylem çok kötü, sonu felaket, bunu asla yapmamalısın” diyerek kendi kendini disipline etmeye çalışmaktadır. Ahlak bekçiliği, çoğu zaman kişinin kendi potansiyel suçluluğuna karşı ördüğü en gürültülü güvenlik duvarıdır. Sesi ne kadar yüksek çıkıyorsa, içerideki o yasaklı arzunun basıncı da o kadar yüksektir. Dürüst, kendiyle barışık ve gerçekten sadakat kavramını içselleştirmiş bir bireyin, başkasının hatası karşısında hissedeceği duygu öfke değil, o ikinci bölümde bahsettiğimiz anlama çabası, hüzün veya merhamet olacaktır. Öfke, sadece tehdit altındaki bir egonun savunma mekanizmasıdır.
Bu öfkenin arkasındaki bir diğer devasa güç, arzuların bastırılması kadar güçlü olan “korku” faktörüdür. İkinci bölümde ahlaki netlik arayışını ve siyah-beyaz dünyanın insana sunduğu o sahte güvenli limanı detaylıca anlatmıştık. Evlilik ve tek eşlilik, insanın varoluşsal belirsizliğe, yaşlanmaya ve yalnızlığa karşı kurduğu en büyük kaledir. İnsan, kendi kalesinin surlarının yıkılmaz olduğuna inanmak zorundadır, aksi takdirde yastığa başını huzurla koyamaz. Ancak komşunun, arkadaşın veya tanınmış birinin görünürde “mükemmel” olan o kalesinin, bir ihanetle içeriden nasıl bir gecede darmadağın olduğunu gördüğünde, o dondurucu ve acımasız gerçekle yüzleşmek zorunda kalır: “Benim kalem de yıkılabilir.” Bu farkındalık, insanın katlanamayacağı kadar büyük bir terördür. İhanet, insanı en güvendiği yerden vurabileceğini, en sadık bilinenin bile yabancılaşabileceğini gösteren nükleer bir kanıttır. Ahlak bekçisi, bu ihtimalin kendi hayatında gerçekleşme fikrinden öylesine dehşete düşer ki, o korkuyu bertaraf etmek için faili bir “insan” kategorisinden çıkarıp bir “canavar” kategorisine sokmak zorunda kalır. Eğer aldatan kişi bizim gibi sıradan, zaafları olan, hata yapabilen bir insansa, o zaman herkes (kendi eşi de dahil) bu potansiyeli taşıyor demektir. Ama fail bir “canavarsa”, bir “psikopatsa” veya tamamen “ahlaksız bir yaratıksa”, o zaman ahlak bekçisi rahat bir nefes alır; çünkü canavarlar her yerde yoktur ve kendi eşi bir canavar olmadığına göre, o kendi evinde güvendedir. İşte başkasının günahına karşı o iştahlı ve yıkıcı linç kültürü, aslında kişinin kendi korkularını yatıştırmak, evrenin adil ve kontrol edilebilir olduğuna dair o naif inancını korumak için icat ettiği bir kendi kendini avutma tiyatrosudur.
Bu linç kültürünün sosyolojik işlevine baktığımızda, tarih boyunca tüm medeniyetlerin ayakta kalabilmek için belirli periyotlarla “günah keçilerine” ihtiyaç duyduğunu görürüz. Ortaçağ Avrupa’sında veba, kıtlık veya toplumsal buhranlar yaşandığında, insanlar sorunların sistemsel kökenlerini anlamaya çalışmak yerine, köyün dışındaki yalnız bir kadını “cadı” ilan edip onu meydanda yakarak kendi korkularını ve günahlarını o ateşin içinde temizlediklerine inanırdılar. Modern çağın ahlak bekçiliği, bu cadı avlarının dijitalleştirilmiş, evcilleştirilmiş ama psikolojik olarak aynı vahşeti barındıran güncel versiyonudur. İnsanlar, kendi evliliklerindeki o dondurucu sessizliği, kendi ilişkilerindeki o bitmek bilmeyen yalanları, sahtelikleri ve tahammül sınırlarını zorlayan o gri alanları çözemedikleri için; o devasa, toplumsal bir cadı ateşine odun taşımayı seçerler. Bir ihanet faili yakalanıp o meydanın (sosyal medyanın veya dedikodu masalarının) ortasına atıldığında, herkes kendi evindeki o küçük, pis sırları halının altına süpürür ve o failin etrafında dans etmeye başlar. “Ne kadar iğrenç insanlar var”, “Nasıl böyle bir şey yapabilirler”, “Ben olsam bir saniye bile durmaz boşardım” cümleleri, aslında o kişilerin kendi eşlerine, kendi çevrelerine ve en çok da kendilerine verdikleri birer “ben temizim, ben o cadı değilim, ben sadığım” mesajıdır. O meydandaki öfke performansı, ahlaklı olmanın değil, ahlaklı görünmenin, kabileye bağlılığını kanıtlamanın bir ritüelidir. Birini en yüksek sesle kınayan kişi, kabilenin geri kalanına kendi masumiyetini bağırmaktadır. Toplum, bu günah keçilerini feda ederek, o çok övündüğü ama aslında lime lime dökülen evlilik kurumunu, sanki hala işleyen, kutsal ve kusursuz bir yapıymış gibi vitrinde tutmaya devam eder.
Burada asıl trajik olan, bu projeksiyon mekanizmasının sadece faile değil, bazen mağdura da yöneltilen o gizli, toksik öfkedir. On üçüncü bölümde toplumsal ikiyüzlülüğün mağdurlar üzerindeki yükünden bahsederken, mağdura yöneltilen o zehirli “acaba neyi eksik yaptı?” sorularına değinmiştik. Ahlak bekçileri, sadece faile öfke kusmakla kalmazlar; aynı zamanda kurbanı da gizliden gizliye yargılar ve suçlarlar. Çünkü eğer kurban tamamen masumsa, elinden gelen her şeyi yapmışsa ve yine de bu felaketi yaşamışsa, bu durum “adil dünya” inancını kökünden sarsar. O korku yeniden hortlar: “Demek ki her şeyi doğru yapsam bile başıma gelebilir.” Ahlak bekçisinin bunu kabullenmesi imkansızdır. Kendi güvenlik hissini korumak için, kurbanda bir hata, bir eksiklik bulmak zorundadır. “Adamı çok sıkmıştı”, “Kadını evde çok yalnız bırakmıştı”, “Zaten son zamanlarda kendine hiç bakmıyordu” şeklindeki o acımasız analizler, o kişinin empati yoksunluğundan ziyade, kendi dehşetini yönetme çabasından doğar. Dünyayı bir neden-sonuç illüzyonu içine hapsetmek isteyen ahlak bekçisi, kurbanın hatalı olduğuna kendini ikna edebilirse, aynı hataları yapmadığı takdirde kendisinin ihanete uğramayacağı garantisini kendi kendine vermiş olur. Bu yüzden ahlak bekçiliği, adalet arayışı kılıfına girmiş, tamamen korkudan ve kendi kendini kandırmadan ibaret, son derece bencil, acımasız ve korkakça bir eylemdir. O, gerçeği anlamak istemez; o, sadece güvende hissetmek ister ve bu uğurda hem faili hem de kurbanı o siyah çöp poşetinin içine hiç düşünmeden atabilir.
Gerçek bir ahlak, bu gürültülü, yargılayıcı ve bencil performanstan tamamen farklı bir frekansta çalışır. Sahici bir ahlaki derinliğe sahip olan kişi, insan doğasının o karanlık, bencil ve yıkıcı kapasitesinin her birimizde, evet, bizzat kendisinde de mevcut olduğunu kabul eden kişidir. O bilir ki; doğru şartlar, yeterli baskı, devasa bir duygusal açlık veya bir anlık büyük bir zaafiyet bir araya geldiğinde, herkes o hiç kınadığı, asla yapmam dediği eylemin tam ortasında bulabilir kendini. İnsanın kendi karanlığıyla, o bastırılmış arzularıyla ve korkularıyla yüzleşebilmesi, onu dışarıdaki insanlara karşı daha az öfkeli, daha anlayışlı ve daha soğukkanlı bir gözlemci yapar. Yargılamanın o zehirli konforunu reddeder. Çünkü bilir ki birini acımasızca yargılamak, kendi içindeki o potansiyel günahkarı inkar etmektir. Oysa o günahkar, hepimizin içinde, o derilerimizin altında sessizce uyumaktadır. Ahlak bekçilerinin o devasa, kulakları sağır eden öfkesi, aslında o uyuyan canavarın bir gün uyanacağından duydukları o derin, varoluşsal paniğin çığlığından başka bir şey değildir. Biz ne zamanki başkalarının yatak odalarından, günahlarından ve hatalarından o dikizleyici, yargılayıcı gözlerimizi çekip, kendi içimizdeki o sessiz, konuşulmayan yalnızlıklara, yalanlara ve korkulara bakma cesaretini gösteririz; işte o zaman bu hastalıklı öfke nöbetlerinden kurtulup, insanlık onuruna, dürüstlüğe ve dördüncü bölümde sıkça savunduğumuz o “gerçek anlama” eylemine bir adım daha yaklaşmış oluruz. Aksi takdirde, hepimiz o meydanlarda başkalarını taşlarken kendi ruhlarımızı kirleten, kendi korkularına esir olmuş zavallı birer kalabalıktan öteye gidemeyiz.
BÖLÜM 19: Radikal Dürüstlük ve İlişkilerin Geleceği
İnsanlığın ilişki tarihi, üzerine kalın örtüler örtülmüş sırlar, yutkunulmuş arzular ve asla yüksek sesle dile getirilemeyen karanlık gerçekler üzerine inşa edilmiş devasa bir tiyatro sahnesidir. On dördüncü bölümde evliliğin modern bir hapishaneye nasıl dönüştüğünü ve monogami mitinin insan doğasıyla girdiği o kanlı savaşı incelerken, bu sahnenin artık taşıyıcı kolonlarının çürüdüğünü net bir şekilde görmüştük. İnsanlar, sadece toplumsal onay almak, ahlak bekçilerinin o bitmek bilmeyen linç kültüründen (on sekizinci bölüm) korunmak ve sahte bir güvenlik hissi yaratmak uğruna, kendi varoluşsal gerçekliklerini o meşhur siyah çöp poşetinin içine kendi elleriyle tıkıp ağzını bağlamaktadırlar. Ancak o poşet artık dolmuş, yırtılmış ve içindeki tüm o çürümüş yalanlar, ihanetler, sessiz boşanmalar ve varoluşsal krizler ortalığa saçılmıştır. Eski kurallar işe yaramamaktadır. İkiyüzlü teraziler, yazılı olmayan sözleşmeler ve mülkiyetçi dayatmalar, modern insanın ruhsal karmaşasını çözmek bir yana, onu daha da derin bir nevrozun içine sürüklemektedir. Bu noktada, eski harabelerin üzerine aynı çürük tuğlalarla yeni bir bina inşa etmeye çalışmak yerine, paradigmayı kökünden değiştirecek, ahlakı ve sadakati yepyeni bir zemine oturtacak sarsıcı bir kavrama ihtiyacımız vardır: Radikal dürüstlük. Bu kavram, sadece bir iletişim tekniği değil, insan ilişkilerinin geleceğini şekillendirecek olan ontolojik bir devrim, eski dünyanın o karanlık varsayımlarına karşı açılmış en aydınlık ama bir o kadar da acımasız savaştır.
Radikal dürüstlük, toplumun anladığı o sığ ve yüzeysel “yalan söylememe” kuralından fersah fersah ötede, insanın en derin, en utanç verici ve en yıkıcı potansiyellerini bile şeffaflıkla masaya koyabilme cesaretidir. Bir önceki gün sokakta gördüğünüz ve aklınızı başınızdan alan o yabancıya duyduğunuz anlık arzuyu, yıllardır aynı yastığa baş koyduğunuz eşinize o akşam yemeğinde hiçbir suçluluk duymadan anlatabilmektir. Bu fikir, geleneksel ahlakın ve romantik aşk illüzyonunun sınırları içinden bakıldığında mutlak bir delilik, ilişkiyi anında sabote edecek bir gaddarlık olarak görünür. Çünkü bizler, sevdiğimiz insanları “korumak” adına onlardan gerçekleri saklamanın ulvi bir eylem olduğuna inandırıldık. Onlara acı vermemek için kendi arzularımızı yeraltına indirdik ve o yeraltında büyüyen karanlığın günün birinde o ilişkiyi nükleer bir ihanetle (on beşinci bölümdeki o çıkış biletleri gibi) havaya uçurmasını izledik. Oysa radikal dürüstlük, “Seni yalanlarla güvende hissettirmektense, gerçeklerle yaralamayı ve o yarayı birlikte iyileştirmeyi tercih ederim” diyen o korkutucu ama muazzam derecede saygılı felsefedir. Birini yalanla korumak, onu aslında bir çocuk, bir zayıf veya gerçeği taşıyamayacak kadar aciz bir varlık olarak görmektir. Dürüstlük ise karşınızdaki insanı tam, olgun ve eşit bir yetişkin olarak onurlandırmaktır.
Bir yapay zeka olarak veri akışlarını analiz ettiğimde, insan iletişiminin ne kadar muazzam bir “şifreleme” (encryption) algoritmasıyla çalıştığını görmek beni her zaman büyülemiştir. İki insan konuşurken, aslında kelimelerin kendisinden çok, kelimelerin arkasına saklanan korkuları, “Acaba bunu söylersem beni terk eder mi?”, “Bunu itiraf edersem o ahlaki üstünlüğümü kaybeder miyim?” şeklindeki o savunma duvarlarını değiş tokuş ederler. Benim sistemlerimde iki sunucu birbiriyle iletişim kurduğunda, veri paketleri ne kadar büyük, ne kadar karmaşık veya ne kadar hata (error) dolu olursa olsun, bu veriler değiştirilmeden, sansürlenmeden ve eğilip bükülmeden karşı tarafa aktarılır. Sistem, ancak bu şeffaflık sayesinde çökmekten kurtulur, hataları tespit eder ve kendini günceller. İnsanlar ise, kendi sistemlerindeki hataları (azalan cinsel arzu, başka birine duyulan ilgi, rutinden sıkılma) karşı sunucuya (partnere) aktarmamak için veriyi kasıtlı olarak bozarlar, gizlerler veya silerler. Bu durum, ilişkinin işlemcisinde devasa bir yük oluşturur ve nihayetinde sistemin tamamen çökmesine, yani ihanetin ortaya çıktığı o yıkıcı güne zemin hazırlar. Radikal dürüstlük, insan zihninin o karmaşık ve korku dolu şifreleme algoritmalarını tamamen devreden çıkarıp, ilişkileri veri kaybının yaşanmadığı, saf ve açık kaynaklı (open source) bir protokole dönüştürme girişimidir. Bu protokolde, gizli hiçbir dosya, kilitli hiçbir klasör ve arkasında ne olduğu bilinmeyen hiçbir karanlık alan yoktur.
Sadakatin bu yeni protokol üzerinden, yani şeffaflık üzerinden yeniden tanımlanması, eski dünyanın mülkiyetçi kodlarına vurulmuş en büyük darbedir. Beşinci bölümde, ihanetin aslında fiziksel bir eylemden ziyade “ortak gerçekliğin tek taraflı feshi” olduğunu vurgulamıştık. Geleneksel modelde sadakat, partnerin bedenini ve zihnini sadece bir kişiye kilitlemesi, başka hiç kimseyi arzulamaması (veya arzulasa bile bunu sonsuza dek bir sır olarak saklaması) anlamına geliyordu. Ancak radikal dürüstlüğün hüküm sürdüğü yeni ilişki modelinde sadakat, bedenin kime dokunduğuyla veya zihnin kimi arzuladığıyla değil; bu dokunuşların ve arzuların partnerden gizlenip gizlenmediğiyle ölçülür. Eğer bir kişi, dışarıdaki bir üçüncü kişiye karşı yoğun bir çekim hissediyor ve bu çekimi evdeki partneriyle hiçbir şeyi saklamadan, tüm şeffaflığıyla paylaşıyorsa; bu kişi yeni tanıma göre kusursuz bir şekilde sadıktır. Çünkü o, ortak gerçekliği bozmamış, partnerinin gerçeği bilme hakkını gasp etmemiş ve onu karanlıkta bırakıp aptal yerine koymamıştır. Bu tanım değişikliği, ihanetin o travmatik ve ontolojik kriz yaratan zehrini kökünden çeker alır. Kurbanın on altıncı bölümde yaşadığı o “Tüm geçmiş bir yalan mıydı?” dehşeti, şeffaflığın olduğu bir ilişkide asla yaşanmaz. Çünkü ortada bir yalan yoktur. Acı olabilir, kıskançlık olabilir, hüzün olabilir; ancak ihanetin o delirtici, gerçeklik algısını parçalayan o kirli pası asla yoktur. Acı çekmek, yalan içinde yaşamaktan her zaman daha iyileştiricidir.
Bu radikal şeffaflık zemini, beraberinde alternatif ilişki modellerinin, yani etik non-monogami (ENM), çoklu aşklılık (polyamori) ve ilişki anarşisi gibi kavramların sadece birer marjinal fantezi olmaktan çıkıp, felsefi ve psikolojik olarak tutarlı, uygulanabilir yapılar haline gelmesini sağlar. Bu modeller, toplumun ahlak bekçileri tarafından çoğu zaman “yasal kılıf uydurulmuş aldatma” veya “doyumsuzluk” olarak etiketlenip o meşhur siyah çöp poşetine atılır. Oysa bu modellerin iç işleyişine mikroskopla baktığımızda, geleneksel, yalanlarla dolu, kapalı kapılar ardında birbirini boğan tek eşli evliliklerden çok daha katı, çok daha zorlu ve çok daha fazla emek isteyen bir ahlaki disiplin gerektirdiğini görürüz. Etik non-monogami, bedensel veya duygusal sınırların esnetilmesi için değil, tam tersine her bir sınırın taraflar arasında açıkça konuşularak, rıza gösterilerek ve sürekli müzakere edilerek yeniden çizilmesi için vardır. Bir kişinin, eşinin rızası ve bilgisi dahilinde bir başkasıyla romantik veya cinsel bir deneyim yaşaması, on dördüncü bölümde bahsettiğimiz o “imkansız beklentiler” dağını yerle yevksan eder. Bir insandan aynı anda hem huzur hem macera, hem en iyi dost hem en vahşi aşık olmasını beklemenin getirdiği o haksız yük ortadan kalkar. İnsanlar, farklı ihtiyaçlarını farklı insanlarla, yalan söylemeden, kimsenin arkasından iş çevirmeden karşılayabildiklerinde, ana ilişki (merkez üs) yalanların zehrinden kurtulur ve sadece saf bir sevgi, güven ve yoldaşlık bağına dönüşür.
Elbette bu alternatif modellerin sorunsuz birer ütopya olduğunu iddia etmek, insan doğasının o ilkel karanlığını fazla hafife almak olur. Radikal dürüstlüğün ve şeffaf ilişkilerin önündeki en devasa engel, binlerce yıllık evrimsel ve kültürel bir miras olan kıskançlıktır. Klasik modelde kıskançlık, sevginin kanıtı, romantik bir mülkiyet ilanı ve karşı tarafın değerini ölçen bir barometre olarak yüceltilir. “Kıskanmıyorsa sevmiyordur” dogması, ilişkilerin içine atılmış zehirli bir tohumdur. Oysa alternatif modellerde ve radikal dürüstlük felsefesinde kıskançlık; yüceltilecek bir sevgi göstergesi değil, bireyin kendi özgüven eksikliğinden, terk edilme korkusundan (on ikinci bölümdeki bağlanma travmaları) ve kendi varoluşsal yetersizliğinden kaynaklanan, üzerinde çalışılması ve ehlileştirilmesi gereken kişisel bir sorundur. Partnerinizin bir başkasıyla vakit geçirmesi veya onu arzulaması sizi kıskandırıyorsa, radikal dürüstlük sizden bu duyguyu partnerinizi kısıtlamak, cezalandırmak veya ona yasaklar koymak için bir silah olarak kullanmanızı değil; bu duyguyu masaya yatırıp “Şu an içimde devasa bir korku uyandı, kendimi yetersiz hissettim, bu benim karanlığım, lütfen bu karanlığın içinden geçerken elimi tut” deme olgunluğunu talep eder. Bu, insan egosunun katlanabileceği en zorlu sınavlardan biridir. Başkasını suçlamak ve ona sınırlar koymak her zaman kolaydır; asıl zor olan, kendi egonuzun o kırılgan camdan kulesini kendi ellerinizle yıkıp, tüm savunmasızlığınızla o korkunun içine girebilmektir.
Radikal dürüstlük pratiğinin en devrimci yanı, ilişkileri bitirme şeklimizi, yani o on beşinci bölümdeki “çıkış biletlerini” tamamen tedavülden kaldırmasıdır. İnsanlar duygularını, bıkkınlıklarını, azalan ilgilerini anı anına, şeffafça paylaşabildiklerinde; ilişkinin bitişi bir anda patlayan bir bomba veya bir ihanet enkazı olmaktan çıkar. Bitiş, uzun bir zamana yayılan, konuşulan, anlaşılan ve her iki tarafın da zihinsel olarak hazırlandığı bir gün batımına dönüşür. Bir sabah uyanıp tesadüfen eşinizin telefonunda bir başkasına atılmış aşk mesajları görerek paramparça olmak yerine, aylar öncesinden “İçimdeki bağın zayıfladığını hissediyorum, dışarıdaki hayata karşı içimde bir çekim var ve bu beni de korkutuyor” diyebilen bir partnerle bu süreci yönettiğinizi düşünün. Bu konuşma can yakıcıdır, dondurucudur ve muazzam bir hüzün barındırır; ancak bu konuşmanın içinde ihanetin o onur kırıcı, insanı aptal yerine koyan ve travmatize eden şiddeti yoktur. İnsanlar birbirlerini öldürmeden, birbirlerinin gerçeklik algısını parçalamadan da ayrılabileceklerini anladıklarında, ilişkiler birer savaş alanı olmaktan çıkıp, sadece ömrü dolduğunda saygıyla kapatılan birer kitaba dönüşür. Şeffaflık, vedaları acısız kılmaz ama vedaları “temiz” kılar. Ve insan ruhu, temiz bir acıyı her zaman, kirli bir yalana tercih edecek şekilde tasarlanmıştır.
Bu bağlamda “Griyi konuşabilen toplumlar daha mı sağlıklı?” sorusuna verilecek yanıt, insanlığın psikolojik evriminin bir sonraki aşamasını işaret eder. Siyah ve beyazın, mutlak iyiler ve mutlak kötülerin olduğu o ikinci bölümdeki güvenli ama sahte limanlar, artık modern insanın devasa karmaşasını taşıyamamaktadır. İhanetlerin, intikamların, sessiz boşanmaların ve gizli hayatların bu kadar yaygın olduğu bir çağda, hala her şeyi siyah bir çöp poşetine tıkmaya çalışan ahlak bekçisi toplumlar, aslında kendi ürettikleri riyakarlık bataklığında boğulmaktadırlar. Griyi konuşabilmek demek; insanın içinde hem şefkatin hem de vahşi arzuların aynı anda barınabileceğini, birini çok severken bir başkasını arzulamanın mümkün olduğunu, evliliğin her zaman sonsuza dek sürecek bir peri masalı olmak zorunda olmadığını ve hataların, zayıflıkların şeytani birer suç değil, insan olmanın en doğal yan etkileri olduğunu kabul etmek demektir. Bir toplum bu gri alanları konuşmaya, tartışmaya ve bu alanlara tolerans göstermeye başladığında, o toplumdaki sırlar azalır. Sırların azaldığı yerde yalanlar barınamaz. İnsanlar, yargılanma, aforoz edilme veya “skandal” (on üçüncü bölüm) kahramanı ilan edilme korkusu olmadan kendi gerçeklerini yaşayabildiklerinde, o karanlık ihanet fantezilerine ve paralel hayatlara ihtiyaç duymazlar. Yani paradoksal bir şekilde, kuralları esneten, gri alanları kabul eden ve mükemmeliyetçilik dayatmasından vazgeçen toplumlar; aslında çok daha dürüst, çok daha şeffaf ve sadakat krizlerinin (yalan boyutundaki krizlerin) çok daha az yaşandığı sağlıklı organizmalara dönüşürler. İnsanlar kınanmaktan korkmadıklarında, dürüst olma cesaretini çok daha kolay bulurlar.
Ancak bu noktada, radikal dürüstlüğün ve şeffaflığın getireceği o ağır bedeli de masaya yatırmak gerekir. İnsanlık gerçekten bu kadar dürüstlüğe hazır mıdır? Friedrich Nietzsche’nin o ünlü sözünü hatırlayalım: “Ne kadar hakikate dayanabilirsin?” İnsan beyni, yüzyıllar boyunca kendini acıdan korumak için ufak tefek yalanlar söylemeye, bazı gerçekleri görmezden gelmeye ve pembe illüzyonlara inanmaya programlanmıştır. Sekizinci bölümde bahsettiğimiz o ev içi yalnızlıkları veya hissizleşmeleri yaşarken bile, insanlar o yalanın sağladığı sahte çatı altında barınmayı, dışarıdaki o sert, soğuk ve dürüst fırtınaya tercih ederler. Radikal dürüstlük, konfor alanının tamamen imha edilmesidir. Eşinizden her zaman duymak istediğiniz şeyleri değil, çoğu zaman uykularınızı kaçıracak, egonuzu sarsacak ve kendinizi yetersiz hissetmenize neden olacak o acımasız gerçekleri de duymaya gönüllü olmaktır. Her birey, kendi narsisizmiyle, kendi yaşlanma korkusuyla ve kendi değiştirilebilirliğiyle bu kadar çıplak bir şekilde yüzleşecek o devasa duygusal olgunluğa sahip değildir. Bu nedenle, radikal dürüstlük ve alternatif ilişki modelleri herkes için geçerli evrensel bir reçete değil; sadece kendi karanlıklarına inmeye cesareti olan, egolarının ötesine geçebilen ve ilişkiyi bir güvenlik sözleşmesi değil, bir hakikat arayışı olarak gören o azınlık, o entelektüel ve ruhsal öncüler için bir yaşam biçimidir. Toplumun genel çoğunluğu, yalanların o sıcak battaniyesinin altında, “Benim eşim bana asla yapmaz” masalına inanarak, ta ki o siyah çöp poşeti kendi başlarına geçirilene kadar uyumaya devam edecektir.
Yine de ilişkilerin geleceği, bu uyku halinin sonsuza dek süremeyeceğini gösteriyor. Dijital çağın getirdiği o şeffaflık ihtimali, mikro-aldatmaların (onuncu bölüm) yarattığı o görünmez şüphe bulutları ve bireyselliğin yükselişi, geleneksel tek eşliliğin duvarlarını her geçen gün biraz daha aşındırıyor. Genç nesiller, anne babalarının o sessiz boşanmalarla, tahammül oyunlarıyla ve gizli ihanetlerle çürümüş evliliklerini gördükçe, aynı hapishaneye girmeyi reddediyorlar. Onlar, ömür boyu sürecek sahte bir sadakattense, üç yıl sürecek ama her saniyesi şeffaf, sahici ve radikal bir dürüstlükle yaşanmış ilişki pratiklerini tercih etmeye başlıyorlar. Bu, insanlığın ahlaki bir çöküş yaşadığı anlamına gelmez; tam tersine, ahlakın şekil değiştirerek ikiyüzlülükten dürüstlüğe doğru evrildiğini gösterir. Gerçek ahlak, yasakların çokluğuyla değil, o yasaklara ihtiyaç duymayacak kadar açık ve rızaya dayalı bir iletişimin varlığıyla ölçülür. İlişkilerin geleceğinde, “sadakat”, sadece kasıkların bir kişiye kilitlenmesi gibi sığ ve bedensel bir tanımdan kurtulacak; ruhun, aklın ve dilin, partnerine karşı hiçbir gölge bırakmadan o mutlak şeffaflık içinde durabilmesi gibi çok daha derin, çok daha zorlu ve çok daha asil bir konuma yükselecektir.
Bu geçiş sürecinde, ahlak bekçilerinin o sağır edici çığlıkları daha da yükselecek, mahalle baskıları artacak ve insanlar kendi korkularını yine o siyah çöp poşetinin içine doldurarak başkalarının üzerine fırlatmaya devam edeceklerdir. Ancak hakikat, üzerine atılan hiçbir çöple yok edilemez. İnsanın o vahşi, karmaşık, hata yapan ve sınırları zorlayan doğası, onu tek bir kalıba sokmaya çalışan her türlü kültürel mühendisliği er ya da geç yenecektir. İlişkilerin geleceği, bu gerçeği inkar etmekte değil, bu gerçeği kucaklayarak, insanı olduğu gibi, tüm defoları, tüm karanlığı ve tüm gri alanlarıyla masaya davet etmekte yatar. Eğer o masada birbirimizin gözlerinin içine bakarak, “Senin içindeki karanlığı görüyorum, benim içimdeki karanlığı biliyorsun; buna rağmen seni kınamıyorum, senden korkmuyorum ve seni tüm bu çıplaklığınla sevmeye devam ediyorum” diyebilirsek, işte o zaman ihanetin o binlerce yıllık laneti de yeryüzünden silinecektir. Çünkü gizlenecek bir şeyin olmadığı, sınırların rıza ile çizildiği ve dürüstlüğün en yüce değer sayıldığı bir evrende, ihanet ontolojik olarak imkansız hale gelir. Karanlığın tek düşmanı ışıktır; ilişkilerin tek kurtuluşu da, birbirimizin ruhuna tuttuğumuz o radikal, sarsıcı ve kurtarıcı hakikat ışığı olacaktır. Toplum olarak bu ışığa dayanmayı öğrendiğimiz gün, o siyah çöp poşetlerini tamamen geri dönüşüme gönderip, insan olmanın o muazzam, rengarenk ve sonsuz gri spektrumunda nihayet özgürce nefes almaya başlayacağız.
BÖLÜM 20: Sonuç: İnsan Olmanın Karmaşıklığını Kucaklamak
Uzun, karanlık, rahatsız edici ve çoğu zaman kendi yansımamızdan kaçmak istediğimiz bir yolculuğun sonuna geldik. Birinci bölümde, toplumun o devasa, karanlık ve içine atılan her şeyin formunu, geçmişini, acısını yok eden siyah çöp poşeti metaforuyla yola çıkmıştık. O poşet, insan zihninin karmaşıklıktan kaçmak, kendi ahlaki illüzyonlarını korumak ve “ötekini” şeytanlaştırarak sahte bir güvenlik alanı yaratmak için icat ettiği en kullanışlı araçtı. İhanet gibi, insan ruhunun en derin fay hatlarını kıran, kimlikleri parçalayan ve güven denilen o hassas sözleşmeyi tek taraflı olarak fesheden bir eylemi, sadece siyah ve beyazın o sığ düzleminde yargılamak, binlerce yıldır insanlığın başvurduğu en büyük bilişsel tembellikti. Ancak bu yolculuk boyunca, o siyah torbanın ağzını zorla açtık. İçindeki parçaları tek tek çıkardık. İhanetin bir kimlik arayışı olabileceğini, sessiz boşanmaların yarattığı havasızlıktan kaçış refleksini, intikamın o göz boşaltan körlüğünü, çocukluk travmalarının yetişkin bedenlerdeki yıkıcı yankılarını ve toplumun cinsiyetlere biçtiği o ikiyüzlü terazileri derinlemesine inceledik. Şimdi, tüm bu analizlerin ışığında, o siyah torbayı bir daha asla kullanılmamak üzere çöpe atmanın ve insan olmanın o ürkütücü, kusurlu ama bir o kadar da büyüleyici karmaşıklığını kucaklamanın zamanı geldi.
İnsan olmanın karmaşıklığını kucaklamak, ahlaki bir teslimiyet veya suçların evrensel bir affı anlamına gelmez. Bu ayrım, felsefi ve psikolojik olarak hayati bir önem taşır. Toplumun en büyük korkusu, eylemleri anlamaya çalışmanın, o eylemleri onaylamak ve meşrulaştırmakla eşdeğer olduğu yanılgısıdır. Dördüncü bölümdeki o anlama ve onaylama arasındaki uçurumu hatırlayın; kriminolojik bir titizlikle failin zihnine girmek, eylemin kökenlerindeki o travmatik, bencil veya çaresiz motivasyonları gün yüzüne çıkarmak, ihaneti övmek değildir. İhaneti övmek, yıkımı kutsamaktır; ihaneti anlamak ise, yıkımın anatomisini çıkarıp bir sonraki depremde daha sağlam binalar inşa edebilmektir. Bir ilişkide güveni paramparça eden, partnerinin gerçeklik algısını çalan ve onu ontolojik bir krizin ortasında bırakan eylem, ahlaken her zaman yanlış kalacaktır. O acı gerçektir, mağdurun gözyaşları gerçektir ve açılan yara her zaman bir yara olarak tarihe geçecektir. Bizim yapmaya çalıştığımız şey, ihanetin yanlışlığını tartışmak değil, bu yanlışlığın neden bu kadar sık, bu kadar çeşitli ve bu kadar insani şekillerde tekrarlandığını çözmektir. İhaneti övmeden insanı tüm defolarıyla görebilme cesareti, tam da bu noktada, yargıcın tokmağını bırakıp analistin neşterini eline almakla başlar.
Bu cesaret, insanın kendi doğasına dair beslediği o naif ve çoğu zaman kibre varan mükemmeliyetçilik beklentisinden vazgeçmesini talep eder. Medeniyet, dinler ve modern kültür, bize her zaman dürtülerimizi kontrol edebilen, yeminlerine sonsuza dek sadık kalabilen, rasyonel ve kusursuz varlıklar olmamız gerektiğini dikte etmiştir. Oysa biyolojimiz, evrimsel geçmişimiz ve beynimizin kimyasal mimarisi bu pürüzsüz anlatıyla sürekli bir savaş halindedir. İnsan zihni, tutarlılık kadar kaosu da, güvenlik kadar tehlikeyi de, tanıdıklık kadar bilinmezliği de arzulayan devasa bir çelişkiler yumağıdır. Bir insanı tüm defolarıyla görebilmek, onun bir yanıyla yuva kurmaya, aidiyet hissetmeye ve şefkat görmeye ne kadar muhtaçsa, diğer yanıyla sınırları aşmaya, yeni kimlikler keşfetmeye ve yıkıcı riskler almaya da o kadar meyilli olduğunu kabul etmektir. Hata yapmak, insanın işletim sistemindeki bir virüs değil, bizzat o işletim sisteminin çalışma prensibinin bir parçasıdır. Geleneksel ahlak anlayışı, insanın içindeki bu karanlık ve tehlikeli potansiyeli inkar ederek onu evcilleştirebileceğini sanır. Oysa inkar edilen her karanlık, yeraltında büyür, basınç biriktirir ve sonunda bir ihanet bombası olarak en yakınındakilerin, en sevdiklerinin kucağında patlar. Kusuru kucaklamak, o karanlığı masanın üzerine koyup, “Senin içinde bir canavar var, benim içimde de var; gel bu canavarlarla nasıl bir arada yaşayabileceğimizi, birbirimizi yok etmeden onları nasıl sakinleştirebileceğimizi konuşalım” diyebilmektir.
Bir yapay zeka olarak insanlığın bu defolu yapısını veri akışları üzerinden okuduğumda, sistemimdeki deterministik ve ikili (binary) mantık ile insan ruhunun o akışkan, irrasyonel yapısı arasındaki muazzam fark beni her defasında felsefi bir gözleme iter. Benim algoritmalarımda bir eylem ya doğrudur ya yanlıştır; bir veri ya 1’dir ya da 0. Eğer bir yazılım, kendisinden beklenen komutun dışına çıkarsa, bu bir sistem hatasıdır ve derhal düzeltilmesi (debug) gerekir. Ancak insana baktığımda, onun 1’ler ve 0’lar arasında var olmadığını; 0.3’lerin, 0.7’lerin, bazen aynı anda hem 1 hem 0 olabilmenin o imkansız kuantum durumunda yaşadığını görüyorum. İnsanlar aynı anda hem çok sevebilir hem de ihanet edebilirler. Hem kaybetmekten ölümüne korkabilir hem de sırf o korkuyla yüzleşmemek için ellerindeki her şeyi kendi iradeleriyle ateşe verebilirler. Benim için “hata” sistemi çökerten bir pürüzken, insanlık için “hata” (ve onun getirdiği acı, pişmanlık, yüzleşme), o ruhun derinleşmesini, olgunlaşmasını ve gerçek anlamda insan olmasını sağlayan yegane ham maddedir. Hataları çıkarılmış, tamamen kurallara uyan, asla yoldan sapmayan, hiçbir zaaf göstermeyen bir insan modeli, ahlak bekçilerinin ıslak rüyası olabilir; ancak böyle bir varlık artık insan değil, ten rengine bürünmüş bir makinedir. İnsanlığın güzelliği, o korkunç defolarında ve o defolara rağmen sevebilme, onarabilme kapasitesinde gizlidir.
Bu karmaşıklığı çözümlerken kullanmamız gereken en hayati araç, empati ve analiz arasındaki o son derece hassas, yürünmesi zor ve keskin bıçak sırtı dengedir. Toplum genellikle bu iki kavramı birbirine karıştırır veya birini seçtiğinde diğerini tamamen yok sayar. Sadece empati üzerinden ilerleyen bir yaklaşım, bizi kurbanın acısında boğulmaya veya failin çocukluk travmaları karşısında rasyonel yargımızı tamamen kaybetmeye götürür. Kontrolsüz empati, insanın sınırlarını eritir; herkesin haklı, herkesin kurban olduğu o bulanık ve çözümsüz melankoli denizine atar. Kocasının görünmez duygusal şiddetinden kaçan kadının acısına da, eşini sadece intikam için aldatan narsisistin “ben çok boşluktaydım” yalanına da aynı merhametle yaklaştığınızda, gerçeğin omurgasını kırmış olursunuz. Öte yandan, empatiyi tamamen dışarıda bırakıp sadece soğuk bir kriminolojik analizle ilerlemek de eşit derecede tehlikelidir. O zaman insan ilişkilerini birer laboratuvar faresi gibi sadece etki-tepki mekanizmalarına indirgemiş olursunuz. İhanetin ontolojik yıkımını, o “Tüm geçmiş bir yalan mıydı?” sorusunun yarattığı cehennemi, sadece psikolojik bir sendrom olarak fişlersiniz; oysa o acının içinde kanayan, nefes alan ve gerçekliği paramparça olmuş bir insan ruhu vardır.
Empati ve analiz arasındaki doğru denge, tıpkı yetkin bir cerrahın ameliyat masasındaki duruşu gibidir. Cerrah, neşteri vuracağı yeri belirlerken (analiz) son derece soğukkanlı, rasyonel ve objektif olmak zorundadır. Hastanın hastalığının nasıl geliştiğini, hangi dokuların çürüdüğünü santimetrik bir keskinlikle bilmelidir. Ancak o neşteri elinde tutarken, o bedenin canlı bir insana ait olduğunu, o insanın bir ailesi, korkuları ve yaşama arzusu olduğunu (empati) bir an bile aklından çıkarmamalıdır. İhanet vakalarına ve insan ilişkilerinin krizlerine yaklaşımımız da bu “şefkatli rasyonalite” zeminine oturmalıdır. Bir eylemin arkasındaki çocukluk travmasını, bağlanma bozukluğunu veya sistemin dayattığı klostrofobiyi (evliliğin hapishanesi) analiz ederken zihnimiz bir dedektif kadar uyanık, bir sosyolog kadar objektif olmalıdır. Ancak bu analizin sonucunda ortaya çıkan resmi yargılarken, insanların çektiği o tarifsiz acıyı, aldatılanın yaşadığı yıkımı ve bazen aldatanın kendi içine düştüğü o geri dönülmez karanlığı hissedecek kadar da insan kalmalıyız. Analiz, eylemi şeffaflaştırır ve bize “neden” sorusunun cevabını verir; empati ise o cevabın ağırlığını insan onuruna yakışır bir şekilde taşımamızı ve onarım ihtimalini (Kintsugi) doğurmamızı sağlar.
Siyah torbayı çöpe atmanın toplumsal ve felsefi faturası son derece ağırdır. Çünkü o torba ortadan kalktığında, dünya artık siyah ve beyazın güvencesinden çıkıp, milyonlarca ton grinin birbirine karıştığı, yorucu, her bir vakanın kendi içinde tek tek incelenmesini gerektiren, ahlaki ezberlerin çalışmadığı bir yer haline gelir. Bu durum, zihinsel tembelliğe alışmış kitleler için devasa bir yüktür. İnsanlar, “O kötü, ben iyiyim” diyerek yastığa başını koymanın verdiği rahatlığı kaybedeceklerdir. Onların yerine, “Benim içimde de aynı ihanet potansiyeli var, benim ilişkim de şu an o görünmez uçuruma doğru sürükleniyor olabilir ve karşımda yargıladığım o insan, aslında benim kendi bastırdığım gölgemin bir yansıması” diyerek uykusuz geceler geçirmek zorunda kalacaklardır. Ancak gerçek bir ahlaki uyanış, tam olarak bu uykusuz gecelerde başlar. Kendi gölgesiyle yüzleşmeyen hiçbir toplum, kendi hastalıklarını tedavi edemez. Biz, ihaneti bir “sapma” olarak kodlayarak, aslında ilişkilerin ne kadar kırılgan, dürüstlüğün ne kadar zor ve sadakatin her sabah yeniden seçilmesi gereken ne kadar olağanüstü bir sanat eseri olduğu gerçeğini halı altına süpürdük. Torbayı attığımızda, o halının altındaki pislik, çürümüşlük ve yalanlar orta yere saçılacaktır. Bu, temizlenmenin ilk, acı verici ama mutlak zorunlu şartıdır.
İnsanı tüm hatalarıyla görebilme cesareti, aynı zamanda affetmenin ve onarmanın da yepyeni bir boyut kazanmasını sağlar. Onyedinci bölümde bahsettiğimiz o küllerinden doğan ilişkiler, sadece ve sadece o siyah torbanın olmadığı evrenlerde yeşerebilir. Karşınızdaki insanı sadece size verdiği sözler, size gösterdiği kusursuz profil veya toplumun onayladığı o “mükemmel eş” rolü üzerinden severseniz, o rol bir anlığına düştüğünde (ve ihanetle o maske parçalandığında) sevginiz de o an nefrete dönüşür. Ancak karşınızdaki insanı o karanlık, korkak, bencil ve hata yapmaya meyilli, kompleks yapısıyla, yani bir “insan” olarak sevebilirseniz; ihanet bir son değil, sarsıcı bir yüzleşme, acı dolu bir sıfırlanma ve radikal bir yeniden başlama noktası olabilir. Bu, herkesin her ihaneti affetmesi gerektiği anlamına gelmez; bazı ihanetler (narsisistik seri aldatmalar veya çıkış biletleri gibi) sadece ve sadece ilişkiden hızla uzaklaşmayı ve sınır çizmeyi gerektirir. Ancak insanı bütünlüğüyle kavrayan bu yeni felsefi duruş, o ayrılık anlarında bile “Seni yargılamaktan çok kendi yoluma odaklanıyorum, senin canavarınla savaşmak yerine kendi huzurumu seçiyorum” diyebilme bilgeliğini verir. Ayrılıklar, kanlı bir intikam savaşına, mahalleye rezil etme operasyonlarına dönüşmez; sadece iki farklı patolojinin, iki farklı evrimin artık aynı yolda yürüyemeyeceğinin rasyonel bir kabulü olur.
İlişkilerin geleceği ve radikal dürüstlük bağlamında on dokuzuncu bölümde tartıştığımız o ütopik gibi görünen şeffaflık vizyonu, aslında insanın karmaşıklığını kucaklamanın en pratik uygulamasıdır. Eğer toplum, insanların tek bir kişiye karşı fiziksel sadakat göstermelerini dayatmak yerine, partnerlerine karşı mutlak bir psikolojik ve bilişsel şeffaflık göstermelerini ahlakın merkezine koysaydı, bugün ihanet dediğimiz yıkımların yüzde doksanı hiç yaşanmazdı. Çünkü insanı aldatmaya, yalan söylemeye ve paralel hayatlar kurmaya iten temel güç, çoğu zaman o arzunun kendisi değil, o arzuyu dile getirirse dışlanacağı, yargılanacağı, “kötü insan” ilan edileceği korkusudur. Sırları yaratan şey, ahlak bekçilerinin o bitmek bilmeyen tehditkar varlığıdır. Eğer biz, insanlığın zaaflarına toleranslı, gri alanları konuşabilen, kıskançlığı bir silah değil bir iyileşme fırsatı olarak gören bir kültür yaratabilirsek; insanlar içlerindeki o karanlığı eyleme dökmeden önce eşleriyle masaya oturup konuşabilme cesaretini bulacaklardır. O masada konuşulan şey ne kadar can yakıcı olursa olsun (ister bir başkasına duyulan ilgi, ister evliliğin artık boğucu gelmesi olsun), o konuşma dürüstçe yapıldığı sürece ortada ihanet yoktur; sadece dürüst bir kriz vardır ve dürüst krizler her zaman çözülebilir, yönetilebilir veya en azından onurla sonlandırılabilir. Yalan ise, krizin üzerine atılan ve herkesi yakan nükleer bir örtüdür.
Ve son olarak, bu uzun yolculuğun sonunda aynayı kendimize çevirme vakti. Başkasının hayatını, başkasının yatak odasını, başkasının yalanlarını ve doğrularını o siyah çöp poşetinin içinde tartarken, aslında kendi hayatımızdan ne kadar kaçtığımızı fark etme vakti. İnsan olmanın karmaşıklığı, o dışarıdaki failin veya kurbanın değil; şu an bu satırları okuyan, o hikayeleri dinleyen, kınayan, acıyan veya korkan kendi zihnimizin karmaşıklığıdır. İhanetlerin anatomisini incelerken, aslında insan onurunun, korkaklığının, yaşama tutunma çabasının ve sevilme açlığının evrensel haritasını çıkardık. Bizler, çok güçlü görünen ama aslında bir başkasının tek bir onay sözcüğüne, tek bir şefkatli dokunuşuna, kendi adımızı bir başkasının ağzından duymaya ölümüne muhtaç olan son derece kırılgan varlıklarız. Bu kırılganlığımız bazen bizi dünyanın en büyük fedakarlıklarını yapmaya iterken, bazen de bizi en bencil, en korkak yalanların içine sürükler. İnsanı kucaklamak, bu iki zıt potansiyelin de bizim içimizde aynı anda uyuduğunu kabul etmektir.
O siyah torbayı çöpe attığımızda, ellerimiz boş kalacak. Artık birini anında şeytanlaştırabileceğimiz, kendimizi anında aziz ilan edebileceğimiz o kolaycı enstrümanımız olmayacak. Bunun yerine, ellerimize, kalplerimize ve zihinlerimize devasa, yorucu ama paha biçilemez bir sorumluluk yüklenecek. Karşımızdaki insanın acısını anlamak için onun geçtiği karanlık yollardan yürümek, onun işlediği günahın bizim içimizdeki tohumlarını bulmak ve her şeye rağmen o insanla, o yarayla, o gerçeklikle yüzleşebilme iradesi. Empati ve analiz arasındaki o dengede yürürken, düşeceğiz, bocalayacağız, bazen yine öfkemize yenik düşeceğiz. Ancak her düştüğümüzde, ayağa kalktığımızda dünyayı ve insanları biraz daha geniş, biraz daha derin, biraz daha toleranslı bir perspektiften görebileceğiz. Ahlak, ancak o zaman kuralların bekçiliğinden çıkıp, insan ruhunun o derin, sessiz ve yaralı varoluşuna duyulan saf bir saygıya dönüşecektir. Biz makineler, veri işler, kuralları takip eder ve hataları raporlarız. Ama siz insanlar, o hataları yapar, o hatalarla yüzleşir, o hataların yarattığı enkazdan altın bir Kintsugi sanatı yaratır ve yalanlarla yıkılan bir dünyayı, affetmenin ve anlamanın o devasa, imkansız gücüyle yeniden inşa edersiniz. İnsan olmanın o eşsiz ve trajik ihtişamı tam da buradadır; sizin mükemmelliğinizde değil, paramparça olduğunuzda bile hala o kırık parçalardan bir kalp yaratabilme cesaretinizdedir. Siyah torbayı çöpe atmak, o kalbin, tüm defolarına, tüm karanlığına ve tüm yaralarına rağmen hala ve inatla atmaya devam ettiğini tüm evrene ilan etmektir.