dünya haritasına baktığımızda, ekvatora yakın bölgelerde çöllerin neden belirli yerlerde oluşur? bunun cevabını arayalım.
ekvatordaki sıcak hava yukarı doğru yükselir ve yağmurlar oluşturur. yükselen havanın bir yerde alçalması gerekir – fizik kuralları böyle söyler. işte tam ekvatorun kuzeyinde ve güneyinde, yaklaşık 30 derece enlemlerinde hava alçalır. yeryüzü bilimciler buna hadley hücresi adını verir.
hadley hücresinin mantığına göre, 30 derece enlemlerinde dünyanın her yerinde çöl görmemiz gerekirdi. fakat gerçek dünyada durum farklı. örneğin amerika birleşik devletleri’nin güneybatısında çöller varken, güneydoğusu oldukça nemli. güney amerika’da atlas okyanusu kıyıları pasifik kıyılarından daha nemli. güney afrika’da, doğu asya’da hatta kurak olarak bilinen avustralya’da bile doğu kıyılarında çöl yok.
peki neden? cevap kara ve denizlerin farklı ısınma özelliklerinde gizli. yaz mevsiminde karalar denizlerden daha hızlı ısınır. sıcak kara üzerindeki hava yükselir ve alçak basınç oluşturur. denizler daha serin kalır ve üzerlerinde yüksek basınç sistemleri gelişir.
okyanuslardaki dev yüksek basınç sistemleri rüzgarları belirli yönlerde hareket ettirir. kuzey yarımkürede saat yönünde, güney yarımkürede saatin tersi yönünde dönen rüzgarlar oluşur. rüzgarlar nemli tropikal havayı kıtaların doğu kıyılarına taşır. rüzgarlar sıcak okyanus sularını da aynı yöne iter.
yazları doğu kıyıları sürekli nem alır. amerika birleşik devletleri’nin güneydoğusu meksika körfezi’nden, doğu asya güney çin denizi’nden nem alır. güney amerika’da amazon yağmur ormanları nem kaynağı olarak görev yapar. ormanlardan buharlaşan su havaya karışır ve rüzgarlarla güneye taşınır.
kış mevsiminde nem farklı şekilde gelir. soğuk hava kütleleri büyüdükçe ılıman enlemlerin batı rüzgarları subtropikal bölgelere iner. rüzgarların içinde alçak basınç sistemleri vardır. alçak basınç sistemleri her yönden nem çeker ve yağış oluşturur.
her nemli doğu kıyısı bölgesi birbirinden farklıdır. arjantin ılıman enlemlerde diğer örneklerden daha kuraktır. and dağları pasifik’ten gelen nemi engeller. atlantik’ten gelen nem ise kıyı şeridinin yönü nedeniyle iç kesimlere ulaşamaz.
kuzey amerika ile doğu asya okyanus yüksek basınç sistemlerine daha açıktır. nemli hava akışını daha düzenli alırlar. güney amerika’nın güney ucu farklı yöne bakar ve and dağları nemli havanın güneye ulaşmasını zorlaştırır.
kış fırtınalarının izlediği yollar farklılık gösterir. soğuk iç kesim havası ile ılık okyanus havası arasındaki sıcaklık farkı siklon adı verilen fırtınalar oluşturur. koriolis kuvveti nedeniyle siklonlar kutuplara doğru hareket eder ve doğuya yönelir. kuzey amerika’da kıyı şeridini takip eder ve bol kar ya da yağmur getirir. uruguay ve arjantin açıklarında oluşan benzer kış siklonları kıyı şeridinin yönü nedeniyle açık denize doğru hareket eder ve güney kıyılarını kurak bırakır.
gezegenimizde doğu-batı iklim farklılıkları kuzey-güney farklılıkları kadar önemlidir.